Việc tôi lưu lại nơi này, cô em họ thân mến của tôi, mang lại cho tôi muôn vàn mối bận tâm; điều tệ hại nhất trong số đó là sự dễ chịu của chốn này có lẽ sẽ xúi giục tôi ở lại lâu hơn nữa. Thành phố này thật đáng yêu, cư dân nơi đây mến khách, phong thái lịch thiệp; trong khi tự do, thứ mà tôi quý trọng hơn hết thảy, dường như đã tìm được chốn nương thân giữa lòng họ. Càng hiểu biết thêm về tiểu quốc này, tôi càng thấy sự gắn bó với quê hương xứ sở là một điều đáng quý biết bao; và tôi thấy thương hại cho những kẻ, dẫu mượn cớ nhận mình thuộc về xứ này hay xứ khác, lại chẳng hề có chút gắn bó với bất cứ nơi đâu. Phần tôi, tôi nhận thấy rằng, nếu mình được sinh ra ở chốn này, hẳn tôi đã có một tâm hồn đích thực của người La Mã. Dù vậy, hiện tại tôi không dám cả gan cho rằng

La Mã nay chẳng còn ở La Mã, mà ở chốn ta đang ngự trị.

Bởi tôi sợ rằng chị sẽ đủ thâm hiểm để nghĩ ngược lại. Nhưng hà cớ gì chúng ta cứ phải nói hoài về La Mã, và La Mã? Đề tài của bức thư này sẽ là Genève. Tôi sẽ không bàn gì về cảnh sắc xứ sở này; nó cũng tựa như quê ta, chỉ có điều ít núi non hơn và mang đậm nét điền viên hơn. Tôi cũng sẽ không đả động gì đến chính quyền: đức thân phụ nhân hậu của tôi chắc chắn sẽ kể cho chị nghe chán chê về chuyện đó, bởi ngài cứ bận rộn suốt cả ngày ở đây, với tất cả tấm lòng tràn trề, say sưa bàn chuyện chính trị với các vị thẩm phán; và tôi thấy ngài không khỏi buồn rầu vì tờ công báo rất hiếm khi nhắc đến Genève. Chị có thể đoán được sự tẻ nhạt trong những cuộc trò chuyện của họ qua độ dài những bức thư của tôi: bởi vì, khi đã kiệt sức vì lời qua tiếng lại của họ, tôi bèn bỏ đi, và để khuây khỏa, tôi lại đâm ra làm phiền chị. Tất cả những gì tôi nhớ từ những buổi hội đàm dài dòng ấy là họ đánh giá rất cao sự minh triết lớn lao bao trùm thành phố này. Quả thực, khi ta ngắm nhìn sự tương tác qua lại giữa mọi bộ phận trong guồng máy nhà nước, chúng tạo nên một sự cân bằng tương ứng cho nhau, thì không thể nghi ngờ rằng có những tài năng lớn lao hơn đang được trọng dụng trong bộ máy cai trị của nước cộng hòa nhỏ bé này so với một vài vương quốc lớn lao nọ — nơi vạn vật tự duy trì bằng sức mạnh vốn có của mình, và những dây cương quản lý có thể được trao vào tay một kẻ đần độn mà chẳng hề gây nguy hại gì cho hiến pháp. Tôi có thể đoan chắc với chị rằng, ở đây thì không như vậy. Tôi chưa từng nghe ai bàn tán trước mặt cha tôi về những vị đại thần lừng lẫy tại các triều đình lớn, mà lại không mường tượng đến gã nhạc công khốn khổ từng nện rầm rầm lên cây đại phong cầm vĩ đại của chúng ta ở Lausanne, và tự cho mình là một tay cự phách chỉ vì hắn gây ra thứ âm thanh đinh tai nhức óc. Người dân nơi đây chỉ có một chiếc máy quay sợi nhỏ bé, nhưng nhìn chung họ tạo nên những âm hưởng hài hòa tuyệt đẹp, dẫu cho đôi khi nhạc cụ ấy có hơi sai nhịp điệu một chút.

Tôi cũng sẽ không nói gì về… — nhưng cứ hễ nói ra những điều mình sẽ không nói, thì tôi chẳng bao giờ dứt ra được. Vậy nên, hãy bắt đầu bằng một điều để tôi có thể sớm đi đến hồi kết. Trong tất cả mọi người trên thế giới, người dân Genève là những kẻ dễ nhận biết và dễ nắm bắt tính cách nhất. Phong thái của họ, thậm chí cả thói hư tật xấu của họ, đều được hòa quyện với một sự bộc trực nhất định mang nét đặc trưng riêng. Họ ý thức được sự lương thiện bẩm chất trong tim mình, và chính điều đó khiến họ không sợ hãi phải phô bày bản chất thực sự của mình. Họ có sự hào phóng, óc phán đoán và sự sắc sảo; nhưng họ lại có xu hướng yêu tiền quá mức; một lỗi lầm mà tôi quy cho hoàn cảnh và điều kiện sống của họ, những yếu tố khiến tiền bạc trở nên quá đỗi thiết yếu; bởi lãnh thổ của tiểu quốc này không sản sinh đủ lương thực cho cư dân của mình. Từ đó dẫn đến việc những người con của Genève, những kẻ tản mác khắp chốn châu Âu để tìm kiếm vận may, lại bắt chước điệu bộ của người ngoại quốc; và sau khi đã hấp thụ những thói hư tật xấu của các xứ sở nơi họ từng sinh sống, họ mang chúng về nước trong sự đắc thắng cùng với khối tài sản của mình. Thế là sự xa hoa của các quốc gia khác khiến họ khinh miệt sự giản dị của quê hương; tinh thần và tự do của xứ sở trở nên kém phần cao quý trong mắt họ, và họ tự rèn cho mình những xiềng xích bằng vàng, không phải như dấu hiệu của cảnh nô lệ, mà như những món đồ trang sức khiến họ kiêu hãnh.

Nhưng tôi can thiệp gì vào mớ chính trị rắc rối này chứ? Quả thực ở đây tôi bị chúng làm cho điếc tai, và chúng cứ vang vọng mãi bên tai tôi không ngừng nghỉ. Tôi chẳng nghe thấy gì khác ngoài những chuyện đó; ngoại trừ lúc cha tôi vắng nhà, mà điều này chỉ xảy ra khi có thư tín đến. Tuy nhiên, chính chúng ta mới là những kẻ mang mầm bệnh đến bất cứ nơi nào ta đặt chân tới; bởi vì, xét về chuyện trò chuyện của người dân nơi đây, nó nhìn chung vô cùng hữu ích và thú vị; quả thực có rất ít điều ta có thể học hỏi ngay cả từ sách vở, mà lại không thể lĩnh hội qua những câu chuyện phiếm ở chốn này. Phong cách của người Anh thậm chí đã lan đến tận xứ sở này, và những người đàn ông, vì sống tách biệt với phụ nữ nhiều hơn so với ở quê ta, nên đã nhiễm lấy một nét thâm trầm hơn trong lối cư xử, đồng thời mang lại nhiều chiều sâu hơn cho câu chuyện của họ. Dẫu vậy, ưu điểm này lại đi kèm với một bất tiện mà ta rất mau chóng nhận ra. Họ cực kỳ dài dòng, câu nệ, hay dùng thành ngữ và thích tranh luận. Thay vì viết như người Pháp, tức là viết hệt như cách họ nói, thì ngược lại, họ lại nói hệt như cách họ viết. Họ hùng biện thay vì chuyện trò; và người ta luôn có cảm giác họ sắp sửa ra sức bảo vệ một luận án nào đó. Họ chia bài phát biểu thành các chương mục, và áp dụng phương thức y hệt trong những cuộc trò chuyện đời thường cũng như trong sách vở của họ. Họ nói năng cứ như thể đang đọc sách, tuân thủ nghiêm ngặt các quy tắc phân định từ nguyên, và phát âm từng từ chuẩn xác hệt như mặt chữ của chúng; tóm lại, các cuộc trò chuyện của họ toàn là những bài diễn văn; và họ huyên thuyên cứ như thể đang giảng đạo.

Nhưng điều kỳ lạ nhất là, dẫu mang cái vẻ giáo điều và lạnh lùng ấy trong lời ăn tiếng nói, họ lại vô cùng hoạt bát, bộc trực, và bộc lộ những cảm xúc mãnh liệt; thậm chí, họ hoàn toàn có thể diễn đạt trôi chảy về những đề tài tình cảm, nếu như họ không quá câu nệ câu chữ hoặc biết cách lay động trái tim. Nhưng những câu văn rườm rà với biết bao dấu phẩy của họ quả là không tài nào chịu nổi; và họ miêu tả một cách điềm tĩnh đến đáng sợ những cảm xúc bạo liệt nhất, để rồi khi họ dứt lời, người ta phải ngơ ngác nhìn quanh xem có ai thực sự bị tác động hay không.

Trong lúc ấy, tôi phải thú nhận rằng mình đã bị mua chuộc phần nào để mà nghĩ tốt cho trái tim họ, và tin rằng họ không đến nỗi hoàn toàn khô khan thiếu th gxf vị thẩm mỹ. Bởi vì chị phải biết — đây là điều bí mật nhé — có một quý ông vô cùng bảnh bao để làm chồng, và theo lời đồn là rất giàu có, đã ban cho tôi sự chiếu cố; và tôi thì có đủ lòng biết ơn lẫn sự lịch thiệp để không hoài nghi những gì anh ta đã thổ lộ. Giá như anh ta đến sớm hơn mười tám tháng, thì tôi sẽ thấy thú vị biết bao khi được sở hữu một bậc quân vương làm nô lệ cho mình, và khiến cho một vị huân tước phải điên đảo đầu óc! Nhưng hiện tại, tâm trí tôi không còn đủ thảnh thơi để xem trò tiêu khiển đó là thú vị nữa.

Nhưng hãy quay lại với cái sở thích đọc sách đã khiến người dân Genève biết tư duy. Nó lan tỏa đến mọi tầng lớp và giai cấp giữa lòng họ, mang lại lợi ích cho tất cả mọi người. Người Pháp đọc rất nhiều; nhưng họ chỉ đọc sách mới; hay nói đúng hơn là họ lướt qua chúng, ít phải vì muốn biết nội dung bên trong, mà chủ yếu để có cái khoe rằng mình đã đọc chúng. Ngược lại, độc giả ở Genève chỉ ngốn những cuốn sách có giá trị thực sự; họ đọc và tiêu hóa những gì mình đọc; xem trọng việc thấu hiểu chứ không phải săm soi phê phán chúng. Những lời phê bình và việc tuyển chọn sách vốn được thực hiện tại Paris; trong khi những cuốn sách chọn lọc lại hầu như là những ấn phẩm duy nhất được đọc tại Genève. Nhờ cách này, việc đọc sách của họ ít sự đa dạng hơn nhưng lại mang tính thiết thực hơn. Về phần mình, phụ nữ nơi đây cũng dành một khoảng thời gian đáng kể cho việc đọc sách; và điều đó ảnh hưởng đến cách trò chuyện của họ, nhưng theo một chiều hướng khác. Các quý bà đài các ở đây cũng đua đòi làm sang và tỏ ra thông thái chẳng kém gì ở xứ ta. Thậm chí, ngay cả những cô gái tầng lớp bình dân cũng tự học được qua sách vở một kiểu trò chuyện có vần có điệu, một sự lựa chọn từ ngữ khiến người ta phải ngạc nhiên khi nghe họ thốt ra, hệt như cảm giác của chúng ta trước những lời lẽ bập bẹ của những đứa trẻ lanh lợi quá tuổi. Họ buộc phải dung hòa tất cả sự minh triết của nam giới, sự sắc sảo của nữ giới, và cái sự hóm hỉnh vốn có của cả hai phái; bằng không, những người nam sẽ trông có vẻ hơi ra dáng kẻ bác học rởm đời, còn những người nữ sẽ ra vẻ đạo đức giả.

Hôm qua, khi đang ngó ra ngoài cửa sổ, tôi vô tình nghe được đoạn hội thoại giữa hai cô con gái của một thương gia nọ, cả hai đều vô cùng xinh xắn, trò chuyện với nhau với một vẻ hoạt bát đủ sức thu hút sự chú ý của tôi. Tôi lắng tai nghe và bắt gặp một cô đang cười rúc rích gợi ý cô kia cùng viết một cuốn nhật ký ghi lại các hoạt động thường ngày của họ. “Được chứ,” cô kia đáp ngay lập tức, “một cuốn nhật ký cho buổi sáng và một bài bình luận cho buổi tối.” Chị thấy sao, hỡi cô em họ? Tôi chẳng biết đây có phải là phong cách của con nhà buôn bán hay không; nhưng tôi biết rằng một người phải bận rộn đến mức nào thì mới không tài nào, suốt cả ngày dài, làm nổi nhiều hơn một lời bình luận về những gì đã xảy ra. Tôi tưởng tượng cô nhóc này hẳn đã đọc bộ Nghìn lẻ một đêm.

Cứ như thế, với một lối văn phong có phần trang trọng, phụ nữ Genève rất hoạt bát và hay châm biếm; và người ta nhìn thấy ở đây sức mạnh của những xúc cảm cao quý chẳng kém gì bất cứ thành phố nào trên thế giới. Ngay cả trong sự giản dị về trang phục cũng ẩn chứa gu thẩm mỹ; họ cũng duyên dáng trong cung cách và thú vị trong giao tiếp. Vì nam giới ít có thói quen tán tỉnh theo kiểu hào hoa mà thiên về sự ân cần, nên phụ nữ nơi đây ít ra chiều làm duyên làm dáng hơn là dịu dàng; tính nhạy cảm của họ mang lại, ngay cả cho những người đức hạnh nhất trong số họ, một nét quyến rũ tinh tế chạm đến tận đáy lòng, và từ đó khai sinh ra mọi sự tinh tế khác. Chừng nào các quý bà Genève còn giữ gìn được phong hóa của chính mình, họ sẽ vẫn là những người phụ nữ đáng yêu nhất châu Âu; nhưng họ đang đứng trước nguy cơ bị đồng hóa thành kiểu phụ nữ Pháp một cách nhanh chóng, và khi ấy, phụ nữ Pháp sẽ còn trở nên hấp dẫn hơn cả họ.

Thế đấy, mọi thứ sẽ sụp đổ khi đạo đức phai tàn. Ngay cả gu thẩm mỹ cũng phụ thuộc vào luân lý và sẽ biến mất cùng với luân lý; nhường chỗ cho sự kiểu cách và những màn phô trương khoa trương chẳng có lấy một nền tảng nào ngoài mốt thời trang. Sự hóm hỉnh chân chính cũng rơi vào hoàn cảnh tương tự. Chẳng phải chính sự e thẹn của giới tính chúng ta đã buộc ta phải dùng đến sự khéo léo để chống lại những thủ đoạn của đàn ông hay sao? Và nếu họ buộc phải dùng đến mưu mẹo để thu hút sự chú ý của chúng ta, thì há chẳng phải chúng ta càng cần đến sự tinh anh để vờ như không hiểu ý họ sao? Chẳng phải chính đàn ông là những kẻ đã cởi trói cho lưỡi và trí tuệ của chúng ta hay sao? Chính họ là những kẻ khiến chúng ta sắc sảo trong chuyện đáp trả, và buộc chúng ta phải biến con người cùng những luận điệu của họ thành trò hề? Chị muốn nói gì thì nói, chứ tôi vẫn đinh ninh rằng một chút điệu đà cùng thói châm biếm cay độc sẽ làm cho một kẻ si tình bối rối hơn nhiều so với sự im lặng hay vẻ khinh miệt. Tôi đã từng lấy làm thích thú biết bao khi chứng kiến một gã Celadon mang nỗi sầu muộn phải đỏ mặt, lắp bắp và lạc điệu trong từng lời nói; trong khi những mũi tên châm biếm, dẫu bớt rực lửa nhưng lại sắc bén hơn nhiều so với mũi tên của tình yêu, cứ ào ào bay đến như mưa đá; khi thấy hắn bị bắn thủng lỗ chỗ bởi những dải băng giá, thứ giá buốt càng làm tăng thêm cái buốt buốt của vết thương! Ngay cả bản thân chị, người vốn chưa từng thích gây đau khổ, liệu chị có tin rằng dáng vẻ hiền lành chân chất của mình, cùng những ánh mắt rụt rè, dịu dàng ấy, lại giấu giếm ít sự ranh mãnh và mưu mô hơn cái vẻ ngổ ngáo của tôi không? Xin thưa với chị, hỡi người em thân mến, tôi vô cùng nghi ngờ rằng, với tất cả những điệu bộ đạo đức giả ấy, nếu đem ra kiểm kê lại tất cả những gã si tình mà chị và tôi từng biến thành những tên khờ, thì liệu danh sách của chị có dài hơn của tôi hay không.

Nhưng hãy quay lại với đề tài của tôi. Tôi tin rằng chẳng có nơi nào trên thế giới mà các cặp vợ chồng lại hòa thuận và biết vén khéo vun vén gia đình hơn ở thành phố này: ở đây, đời sống gia đình vô cùng bình yên và dễ chịu; những người chồng nhìn chung rất mực ân cần, và các bà vợ thì hầu như ai cũng như những nàng Eloisa. Ở đây, hệ thống của chị thực sự đang hiện hữu. Hai giới lao động và giải trí theo những cách biệt đến nỗi họ chẳng bao giờ cảm thấy nhàm chán trước những thói quen và sự hiện diện của nhau, để rồi khi tái ngộ lại dâng trào một niềm vui gấp bội. Điều này làm tăng thêm sự tận hưởng của sự khôn ngoan; việc kiêng cữ những gì ta say mê chính là một giáo lý trong triết lý của chị; đó quả thực là chủ nghĩa khoái lạc của lý trí.

Nhưng trớ trêu thay, cái sự đoan trang cổ xưa ấy nay lại bắt đầu có chiều hướng mai một. Các giới bắt đầu giao du thường xuyên hơn, khoảng cách thể xác thu hẹp lại trong khi tâm hồn lại xa cách nhau. Ở đây cũng giống như chốn ta, mọi thứ đều là sự pha trộn giữa tốt và xấu, chỉ là theo những tỷ lệ khác nhau. Những đức tính của người bản xứ là sản phẩm tự thân của họ; còn thói hư tật xấu lại là thứ ngoại lai. Họ là những kẻ thích dịch chuyển, rất dễ hấp thụ phong tục và tập quán của các quốc gia khác; họ nói các thứ tiếng khác một cách lưu loát và tiếp thu ngữ âm chuẩn xác mà chẳng gặp chút khó khăn nào, thế nhưng họ lại vướng một giọng kéo dài khó chịu khi phát âm tiếng mẹ đẻ của chính mình; đặc biệt là ở phụ nữ, những người vốn ít khi đi đó đi đây. Cảm thấy tự ti về sự nhỏ bé của mình hơn là tự hào về nền tự do đang có, họ dường như có vẻ hổ thẹn về quê hương khi đứng trước người ngoại quốc, và vì thế họ vội vã, có thể nói là như vậy, để tự đồng hóa mình vào xứ sở nơi họ đang tá túc; và có lẽ tiếng tăm là những kẻ keo kiệt và ích kỷ của họ cũng góp phần không nhỏ vào nỗi hổ thẹn giả tạo này. Sẽ tốt hơn biết bao nếu gột rửa vết nhơ ấy bằng một tấm gương vị tha, thay vì làm cho đồng bào mình phải chạnh lòng vì sự xấu hổ về nguồn cội. Thế nhưng họ lại khinh miệt mảnh đất chôn nhau cắt rốn ngay cả khi họ đang làm cho nó trở nên đáng trân trọng; và họ càng sai lầm hơn khi không đem lại cho thành phố của mình vinh quang từ chính những phẩm chất ưu tú cá nhân của họ.

Dẫu vậy, dẫu cho họ có keo kiệt đến đâu đi nữa, họ lại không hề bị buộc tội là tích lũy tài sản bằng những thủ đoạn ti tiện và luồn cúi: họ hiếm khi bám gót những kẻ quyền thế hay chầu chực nơi triều đình; chế độ nô lệ cá nhân cũng đáng ghét đối với họ hệt như ách nô lệ của cả cộng đồng. Mềm dẻo và uyển chuyển hệt như Alcibiades, họ cũng tỏ ra vô cùng dị ứng với sự nô dịch; và dẫu họ có tiếp thu phong tục của các quốc gia khác, họ bắt chước con người nơi đó chứ không chịu làm nô lệ cho vị hoàng đế nào. Họ chủ yếu mưu sinh bằng thương nghiệp, bởi đó là con đường chắc chắn nhất dẫn đến sự giàu có mà vẫn song hành cùng tự do.

Và mục tiêu lớn lao của khát vọng ấy thường khiến họ chôn vùi cả những tài năng mà thiên nhiên đã ban tặng cho họ một cách hào phóng. Điều này đưa tôi quay trở lại phần đầu của bức thư. Họ có sự tháo vát và lòng can đảm, vô cùng hoạt bát và sắc sảo, chẳng có điều gì cao cả hay đức hạnh nào vượt quá tầm hiểu biết và năng lực của họ. Nhưng vì quá đắm đuối vì tiền tài hơn là danh vọng, họ chọn cách sống trong sung túc để rồi chết đi trong sự vô danh, và di sản duy nhất mà họ để lại cho con cái chính là lòng tham lam đối với những kho báu mà họ đã vất vả gom góp vì chính chúng.

Tôi tường tận tất cả những điều này chính từ những người bản xứ; bởi vì họ bàn về tính cách của chính mình một cách vô cùng vô tư.

Phần tôi, tôi chẳng biết họ ra sao khi ở xứ người, nhưng khi ở sân nhà, họ quả là những con người dễ mến; và tôi chỉ biết có một cách duy nhất để rời khỏi Genève mà không mang theo sự tiếc nuối. Chị có biết cách đó là gì không, hỡi cô em họ? Chị cứ việc làm bộ ngây thơ và khiêm nhường tùy thích; nhưng nếu chị dám nói rằng mình chưa đoán ra, thì chắc chắn chị đang nói dối rồi đấy. Ngày kia, đoàn người vui vẻ của chúng ta sẽ lên một con thuyền xinh xắn được chuẩn bị riêng cho dịp này: bởi vì chúng ta chọn trở về bằng đường thủy để tận hưởng thời tiết đẹp đẽ và để tất cả được quây quần bên nhau. Chúng tôi dự định sẽ qua đêm đầu tiên tại Morges, đến Lausanne vào ngày hôm sau để dự lễ cưới, và ngày tiếp theo sẽ có mặt tại… chị biết ở đâu rồi đấy. Khi chị nhìn thấy những lá cờ bay phấp phới từ đằng xa, những ngọn đuốc cháy rực, và nghe thấy tiếng đại bác gầm vang; tôi ra lệnh cho chị phải nhảy nhót tưng bừng quanh nhà như một kẻ phát cuồng và hô vang toàn thể gia đình cầm vũ khí! Cầm vũ khí! Kẻ thù! Kẻ thù đang đến kìa!

Tái bút. Mặc dù việc phân chia các phòng dĩ nhiên thuộc về thẩm quyền của tôi với tư cách là người quản gia, nhưng tôi xin nhường lại đặc quyền ấy cho chị trong dịp này; chỉ khăng khăng một điều là cha tôi phải được sắp xếp ở căn phòng của Huân tước B—— vì lý do những tấm bản đồ và biểu đồ của ngài; tôi muốn căn phòng ấy phải được trang hoàng hoàn toàn từ trần nhà xuống đến tận sàn bằng những thứ đó.