Hỡi Eloisa tội nghiệp! Với biết bao lý do để sống thảnh thơi, sao nàng cứ mãi tự mình gây ra dường ấy giày vò! Hỡi Israel, mọi bất hạnh của nàng đều do chính nàng mà ra! Nếu nàng tuân theo những nguyên tắc của chính mình; nếu trong chuyện tình cảm, nàng chỉ lắng nghe tiếng nói từ thẳm sâu tâm hồn, và để trái tim bắt lý do phải im lặng, thì nàng đã có thể không chút do dự mà tin vào sự yên bình ấy; và nàng đã chẳng phải gồng mình chống lại chính lời thổn thức của tim gan, để rồi lo sợ một mối nguy hiểm vốn chỉ xuất phát từ nơi đó.
Ta hiểu nàng, ta hiểu nàng tường tận, hỡi Eloisa; vì cảm thấy vững vàng trong thâm tâm hơn là ngoài miệng bày tỏ, nàng muốn tự hạ mình vì những lầm lỡ thuở trước, dưới cái cớ là để ngăn ngừa những lỗi lầm mới; và những điều phảng phất mối hoài nghi ấy của nàng không hẳn là sự đề phòng cho tương lai, mà là một hình thức chuộc tội nàng tự bắt mình gánh lấy để bù đắp cho sự bồng bột từng hủy hoiat nàng xưa kia. Nàng hãy so sánh các thời kỳ xem, nàng đã suy ngẫm chưa? Hãy đồng thời so sánh cả hoàn cảnh, và hãy nhớ rằng khi ấy ta từng qu trách nàng vì sự tự tin thái quá, cũng như giờ đây ta qu trách nàng vì lòng tự ti.
Nàng lầm rồi, mình ơi; nhưng bản tính con người đâu dễ gì thay đổi nhanh đến thế. Nếu vì thiếu suy ngẫm mà ta có lúc quên mất hoàn cảnh của mình, thì khi tĩnh tâm nhìn nhận, ta sẽ thấy nó dưới ánh sáng chân thực, và ta cũng chẳng thể giấu giếm đức hạnh hay thói hư tật xấu của chính mình. Sự dịu dàng và lòng sùng kính đã khiến nàng có khuynh hướng khiêm nhường. Hãy cảnh giác với thứ đức hạnh nguy hiểm ấy — thứ chỉ kích thích lòng tự ái bằng cách quy tụ nó về một điểm duy nhất — và hãy tin chắc rằng sự chân thành cao quý của một tâm hồn ngay thẳng đáng giá hơn nhiều so với niềm kiêu hãnh của sự nhún nhường. Nếu sự điều độ là cần thiết cho sự khôn ngoan, thì nó cũng không thể thiếu trong những sự phòng ngừa mà sự khôn ngoan ấy gợi ý, kẻo một mối bận tâm vốn là nỗi hổ thẹn cho đức hạnh lại làm lu mờ tâm trí, và bằng cách duy trì sự cảnh giác liên tục, biến một mối nguy hão huyền thành thực tế.
Năng không nhận ra rằng sau khi vấp ngã, ta cần phải đứng cho vững vàng, và việc nghiêng quá mức về phía đối diện với hướng ta vừa ngã sẽ đẩy ta vào nguy cơ ngã một lần nữa hay sao? Hỡi người chị em họ, nàng từng yêu như một Eloisa. Giờ đây, cũng như nàng ấy, nàng lại hóa thành một tín nữ cuồng tín; người ta thậm chí còn nói rằng nàng có khi lại thành công ở vế sau hơn là ở vế trước! Thật ra, nếu ta ít thấu hiểu tính nhút nhát bẩm sinh của nàng hơn, thì những nỗi hoảng hốt của nàng cũng đủ để làm ta hoảng sợ lây rồi; và nếu ta cũng đa nghi như thế, thì sự lo lắng cho nàng có lẽ sẽ khiến ta bắt đầu run sợ cho chính mình.
Hãy ngẫm nghĩ thêm đi, người bạn thân mến của ta ạ; nàng — người có hệ đạo đức vừa dung dị, tự nhiên lại vừa trong sáng, chính trực — xin chớ gán cho những nguyên tắc về sự phân biệt giữa nam nữ những ý nghĩa khắc nghiệt và xa lạ với tính cách của nàng. Ta đồng ý với nàng rằng họ không nên sống chung, cũng không nên sinh hoạt theo cùng một cách; nhưng hãy xét xem liệu quy tắc quan trọng này có nên chăng mở ra nhiều sự phân biệt trong thực tế; hãy kiểm chứng xem nó có nên được áp dụng bừa bãi và không có ngoại lệ cho cả phụ nữ có gia đình lẫn người độc thân, cho xã hội nói chung lẫn các mối quan hệ riêng tư, cho công việc kinh doanh lẫn chốn vui chơi giải trí hay không; và liệu lòng danh dự cùng sự đoan trang — nguồn gốc sinh ra những nguyên tắc ấy — đôi khi có nên dùng để điều tiết chúng hay không?
Tại những xứ sở được trị an tốt, nơi các mối quan hệ tự nhiên của vạn vật trong hôn nhân được xem trọng, nàng hẳn sẽ chấp nhận những buổi tụ hội mà người trẻ đôi bên có thể gặp gỡ, quen biết và giao thiệp với nhau; thế nhưng nàng lại cấm đoán họ, và có lý do chính đáng, không cho phép có bất kỳ sự qua lại riêng tư nào. Nhưng tình hình chẳng phải hoàn toàn khác biệt đối với phụ nữ đã có gia đình và các bà mẹ — những người chẳng thể có lý do chính đáng nào để phô trương bản thân chốn đông người; những người bị giam hãm trong bốn bức tường bởi việc gia đình, và không nên bị từ chối làm bất cứ điều gì tại tổ ấm sao cho xứng đáng với vai trò người chủ gia đình hay sao? Ta hẳn không muốn thấy nàng đứng dưới tầng hầm dâng rượu cho các thương gia nếm thử, hay thấy nàng bỏ mặc con cái để ngồi tính sổ với một chủ ngân hàng; nhưng nếu một người ngay thẳng đến thăm chồng nàng, hoặc để giải quyết công việc với ông ấy, lẽ nào nàng lại từ chối tiếp khách thay chồng khi vắng mặt, và từ chối làm tròn phép lịch sự gia chủ vì sợ phải đối diện riêng tư với người ta?
Hãy truy nguyên nguồn gốc của nguyên tắc này, và nó sẽ cắt nghĩa mọi châm ngôn của nàng. Tại sao người ta lại cho rằng phụ nữ nên sống ẩn dật và tách biệt khỏi đàn ông? Phải chăng ta lại bất công với giới mình đến mức giải thích điều đó bằng những lý do rút ra từ sự yếu đuối của bản thân, rằng ta làm thế chỉ để tránh né hiểm họa cám dỗ? Không đâu, người bạn quý, những nỗi sợ hãi kém cỏi ấy không xứng tầm với một người phụ nữ đoan chính, một người mẹ luôn quây quần bên những điều nuôi dưỡng ngọn lửa danh dự trong tâm hồn, và tận tụy với những bổn phận đáng kính trọng nhất của con người. Chính tự nhiên đã tách biệt chúng ta với đàn ông bằng cách giao phó những công việc khác nhau; chính sự khiêm tốn đáng yêu và rụt rè ấy — dẫu không trực tiếp chăm chăm vào đức tiết hạnh — lại là người bảo vệ chắc chắn nhất cho nó; chính sự kín đáo thận trọng và đầy cảm xúc ấy, khi vừa khơi gợi ước muốn vừa nuôi dưỡng lòng kính trọng trong trái tim nam giới, đóng vai trò như một thứ nghệ thuật làm duyên của đức hạnh.
Đó là lý do tại sao ngay cả những người chồng cũng không nằm ngoài quy tắc này. Đó là lý do tại sao những phụ nữ kín đáo nhất thường giữ được quyền uy lớn nhất đối với chồng mình; bởi vì nhờ sự dè dặt khôn ngoan và nhã nhặn ấy — mà không hề tỏ ra ương ngạnh hay trái ý — họ biết cách, ngay cả trong những cái ôm ấp ái ân nồng nàn nhất, giữ cho người đàn ông một khoảng cách nhất định để tránh việc họ cảm thấy nhàm chán. Nàng chắc chắn sẽ đồng ý với ta rằng các nguyên tắc của nàng quá chung chung nên không thể thiếu ngoại lệ, và vì chúng không được xây dựng trên bất kỳ bổn phận ngặt nghèo nào, nên chính tinh thần lịch thiệp đã sinh ra chúng đôi khi cũng cho phép chúng ta linh động miễn chuẩn.
Sự thận trọng mà nàng viện dẫn từ những lầm lỡ trong quá khứ đang tỏ ra bất công với hiện tại của nàng; ta sẽ không bao giờ tha thứ cho sự đề phòng vô lối này mà trái tim nàng xúi giục, và ta cũng khó lòng dung thứ cho nó từ lý trí của nàng. Làm sao mà thành lũy bảo vệ thân thể nàng lại chẳng thể che chở nàng khỏi một nỗi sợ hãi nhục nhã nhường ấy? Làm sao mà người chị em họ, người tri kỷ, người bạn thiết, Eloisa của ta, lại có thể đánh đồng sự bồng bột của một thiếu nữ giàu cảm xúc với sự bội bạc của một người vợ lầm đường lạc lối?
Hãy nhìn xung quanh mà xem, nàng sẽ chẳng thấy gì ngoài những điều góp phần nâng đỡ và củng cố tâm hồn mình. Người chồng hết lòng tin tưởng nơi nàng và xứng đáng để nàng gìn giữ sự kính trọng; những đứa con mà nàng muốn dìu dắt vào con đường đức hạnh, những kẻ một ngày kia sẽ tự hào vì có nàng làm mẹ; người cha già kính yêu, người đang tận hưởng niềm hạnh phúc của nàng và nhận được nhiều vinh quang từ nàng hơn là từ tổ tiên; người bạn tri kỷ mà số phận gắn liền với nàng, người mà nàng phải chịu trách nhiệm về cuộc cải hóa mà chính nàng đã góp phần tạo dựng; đứa con gái của người ấy — tấm gương để nàng truyền lại những đức hạnh mà nàng muốn khơi gợi ở cô bé; vị triết gia của nàng — người yêu quý đức hạnh của nàng gấp trăm lần thể xác nàng, và tôn trọng nàng hơn nàng tưởng tượng; và cuối cùng, chính bản thân nàng — người thấu hiểu những nỗ lực cay đắng mà sự khôn ngoan đã tiêu tốn của mình, và chắc chắn sẽ không bao giờ đánh đổi thành quả của bao phen gian khó chỉ trong một khoảnh khắc ngắn ngủi; biết bao động lực đủ sức truyền cho nàng lòng dũng cảm, cùng nhau cất lên lời khiển trách để nàng phải hổ thẹn vì đã cả gan hoài nghi chính mình!
Nhưng để bảo đảm cho Eloisa của ta, cớ sao ta phải bận tâm nàng hiện tại ra sao? Chỉ cần biết nàng từng thế nào trong những tháng ngày bồng bột mà nàng đang than khóc là đủ. À! Nếu trái tim nàng từng có lúc dung túng cho sự phản bội, ta đã cho phép nàng sống trong nỗi sợ hãi khôn nguôi: nhưng ngay tại thời điểm nàng tưởng như đang nhìn thấy nó từ đằng xa, nàng có thể hình dung ra nỗi kinh hoàng mà sự tồn tại thực sự của nó gây ra, dựa vào cảm giác của chính nàng thuở ấy — khi mà việc chỉ dám tưởng tượng thôi cũng đã đồng nghĩa với việc phạm tội.
Ta nhớ lại sự kinh ngạc biết bao khi ta hay tin có một xứ sở nọ, nơi sự sa ngã của một thiếu nữ được xem là trọng tội không thể dung tha, dẫu cho tội ngoại tình của một người phụ nữ có chồng lại được xoa dịu bằng cái tên mỹ miều là sự lịch thiệp phóng túng, và nơi các bà vợ công khai bù đắp cho quãng thời gian ngắn ngủi phải kiềm chế hồi còn độc thân. Ta thừa biết những châm ngôn nào chi phối giới thượng lưu trong chuyện này — nơi đức hạnh chẳng có ký lô nào, nơi mọi thứ chỉ là lớp vỏ trống rỗng, nơi tội lỗi được xóa sạch nhờ sự khó khăn khi thu thập chứng cứ, hoặc nơi chính bằng chứng ấy lại trở nên lố bịch trước những thói hư tật xấu của thời đại.
Nhưng còn nàng, hỡi Eloisa, nàng — người từng cháy bỏng với một tình yêu trong sáng và bền chặt, người chỉ lầm lỡ trong mắt người đời và đứng giữa trời đất chẳng hổ thẹn với ai! Nàng — người vẫn giữ được sự kính trọng giữa chốn bồng bột; nàng — người dẫu bị đày ải trong nỗi ân hận vô vọng vẫn buộc chúng ta phải tôn thờ những đức hạnh mà nàng từng đánh mất; nàng — người khinh bỉ việc tự xem thường chính mình khi mọi thứ dường như đều ngả về phía bào chữa cho nàng; liệu nàng có thể sợ hãi tội lỗi sau khi đã trả giá quá đắt cho sự yếu đuối của mình? Nàng có dám sợ rằng mình nay yếu kém hơn so với những ngày tháng từng khiến nàng tốn bao nước mắt ấy chăng?
Không đâu, người bạn thân mến, thay vì hoảng sợ trước những bồng bột thuở trước, chúng phải tiếp thêm cho nàng lòng dũng cảm; một sự ăn năn sâu sắc đến vậy không bao giờ dẫn đến sự cắn rứt, và một ai dễ hổ thẹn đến thế chắc chắn sẽ không bao giờ thách thức nỗi nhục nhã.
Nếu có một tâm hồn yếu đuối nào từng nhận được sự nâng đỡ để chống lại sự yếu đuối của chính mình, thì đó chính là những điểm tựa đang gìn giữ nàng; nếu có một tâm hồn kiên cường nào có khả năng tự đứng vững, thì tâm hồn nàng còn cần đến chỗ dựa nào nữa? Hãy nói cho ta hay, có lý do hợp lý nào cho những nỗi sợ hãi của nàng không? Toàn bộ cuộc đời nàng là một cuộc chiến đấu không ngừng nghỉ, nơi ngay cả sau thất bại, danh dự và bổn phận chưa bao giờ ngơi nghỉ việc chống trả, để rồi cuối cùng giành chiến thắng huy hoàng.
Hỡi Eloisa! Lẽ nào ta phải tin rằng sau bao nhiêu đớn đau giày vò, sau mười hai năm đẫm nước mắt và sáu năm sống vinh quang, nàng vẫn còn run sợ trước một thử thách kéo dài tám ngày ư? Nói tóm lại, hãy đối xử chân thành với chính mình; nếu thực sự có nguy hiểm, hãy bảo vệ lấy thân mình và đỏ mặt vì trạng thái của trái tim nàng; nếu không có hiểm nguy nào cả, thì việc sợ hãi những tai ương chẳng bao giờ có thể chạm đến mình chính là một sự xúc phạm đối với lý trí, một sự bôi nhọ đối với đức hạnh của nàng.
Nàng có biết rằng có những sự cám dỗ tai quái chẳng bao giờ bén mảng đến những tâm hồn cao thượng; rằng việc cảm thấy cần phải khuất phục chúng thậm chí là một điều đáng hổ thẹn, và việc phòng ngừa chúng không hẳn là để nhún nhường, mà là để tự hạ thấp bản thân hay không?
Ta không hề mạo muội coi những lý lẽ của mình là không thể bác bỏ, mà chỉ muốn thuyết phục nàng rằng những lý lẽ của nàng hoàn toàn có thể bị tranh luận, và bấy nhiêu thôi cũng đủ để bảo chứng cho lời khuyên của ta. Đừng dựa dẫm vào chính mình, bởi nàng chẳng biết cách đánh giá công tâm về bản thân, cũng đừng dựa vào ta — người chưa từng nhìn nhận điều gì khác ngoài trái tim nàng ngay cả trong những lúc bồng bột và luôn tôn thờ nàng; thay vào đó, hãy trao trọn niềm tin vào chồng nàng — người nhìn nhận nàng đúng như con người thật và đánh giá nàng hoàn toàn dựa trên giá trị đích thực.
Vốn dĩ, cũng như bao người nhạy cảm khác, ta thường hay vội vã phán xét sai lầm về những kẻ tỏ ra vô cảm; ta từng hoài nghi khả năng thấu thị của ông ấy đối với những cõi lòng nhạy cảm, thế nhưng kể từ khi người lữ hành của chúng ta đặt chân đến, qua những bức thư của ông ấy, ta nhận ra rằng ông đọc vị tâm hồn nàng một cách hoàn hảo, và chẳng có một cảm xúc nào lọt qua được sự quan sát của ông ấy.
Ta thấy những nhận xét của ông ấy sắc sảo và chính xác đến mức suýt chút nữa khiến ta xoay chiều sang thái cực ngược lại; và ta sẵn sàng tin rằng những con người điềm tĩnh — những kẻ dùng đôi mắt để quan sát nhiều hơn là dùng trái tim — lại phán xét về niềm đam mê của người khác chuẩn xác hơn những kẻ bồng bột, sôi nổi và phù phiếm như ta, những kẻ luôn bắt đầu bằng cách đặt mình vào vị trí của người khác để rồi chẳng bao giờ nhìn thấy gì ngoài những gì chính họ cảm nhận.
Dù thế nào đi nữa, ông Wolmar hiểu rõ nàng tận chân tơ kẽ tóc, ông ấy kính trọng nàng, yêu thương nàng, và vận mệnh của ông ấy đã hòa quyện cùng nàng. Ông ấy đòi hỏi điều gì ngoài việc nàng hãy trao trọn quyền định đoạt hành vi của mình cho ông — điều mà nàng đang sợ hãi không dám tự giao phó? Có lẽ khi tuổi già đang kề cận, ông muốn thực hiện một vài thử nghiệm chắc chắn để ngăn chặn nỗi ghen tuông bứt rứt mà một người chồng lớn tuổi thường mang khi có người vợ trẻ; có lẽ mục đích ông đang hướng tới đòi hỏi nàng phải sống trong sự thân mật với người bạn tri kỷ của mình mà không làm cho chồng hay chính nàng phải hoảng sợ; có lẽ ông chỉ muốn trao cho nàng một minh chứng về lòng tin và sự kính trọng xứng đáng với tình cảm mà ông dành cho nàng.
Nàng không bao giờ nên chống lại những thiện ý ấy cứ như thể sức nặng của chúng vượt quá khả năng chịu đựng của mình; và theo quan điểm của ta, nàng chẳng thể hành xử nào phù hợp hơn với những lời răn của sự khôn ngoan và đoan trang bằng cách trao trọn niềm tin vào sự dịu dàng và thấu hiểu của ông ấy.
Lẽ nào nàng lại có thể, mà không xúc phạm đến ông Wolmar, tự trừng phạt bản thân vì một sự kiêu hãnh chưa từng có và ngăn chặn một mối nguy hiểm vốn không còn tồn tại? Hãy ở lại một mình với vị triết gia, hãy dùng mọi biện pháp phòng ngừa thừa thãi chống lại ông ấy — những thứ mà trước kia từng vô cùng hữu ích cho nàng; hãy duy trì sự dè dặt y như thể nàng vẫn còn hoài nghi trái tim mình, trái tim ông ấy lẫn đức hạnh của chính nàng.
Tránh mọi cuộc trò chuyện não nề, mọi hồi ức dịu dàng về quá khứ; hãy cắt đứt hoặc ngăn chặn những buổi gặp gỡ riêng tư kéo dài; hãy luôn để con cái vây quanh mình; đừng ở lại quá lâu một mình với ông ấy trong căn phòng, nơi chốn thiên thai hay giữa lùm cây, dẫu cho có bị xem là bất kính với chốn ấy đi nữa. Trên hết, hãy áp dụng những biện pháp đề phòng này một cách thật tự nhiên, sao cho chúng trông giống như sự tình cờ ngẫu nhiên và ông ấy không bao giờ mảy may nghi ngờ rằng nàng đang sợ hãi mình.
Nàng thích đi thuyền trên nước; nhưng nàng lại tước đi niềm vui ấy chỉ vì chồng nàng sợ dòng nước, và nàng thì không muốn mạo hiểm để các con mình lên thuyền. Hãy tận hưởng sự vắng mặt này để giải khuây bằng trò tiêu khiển ấy, và phó thác con cái cho Fanny chăm sóc. Nhờ cách đó, nàng có thể yên tâm đắm mình trong sự thân mật ngọt ngào của tình bạn, và thản nhiên tận hưởng một buổi chuyện trò riêng tư kéo dài dưới sự bảo vệ của những người chèo thuyền — những kẻ thấy mà chẳng hiểu gì, và từ chỗ họ ta cũng chẳng thể đi xa mà không tự giác được mình đang làm gì.
Một ý chợt lóe lên trong đầu ta mà khối kẻ sẽ cười phá lên, nhưng ta chắc chắn nàng sẽ thấy thú vị; đó là hãy viết một cuốn nhật ký thật tỉ mỉ trong lúc chồng vắng nhà, để mang ra khoe với ông ấy khi trở về, đồng thời hãy ghi nhớ cuốn nhật ký ấy trong mọi tình huống được ghi chép lại. Quả thực, ta không tin rằng một mẹo mực như thế sẽ có ích cho nhiều phụ nữ; nhưng một tâm hồn chân thành, không chút gian dối, vốn có sẵn rất nhiều phương dược chống lại cái ác mà những kẻ khác phải nhọc công tìm kiếm.
Ta không nên xem nhẹ bất cứ điều gì có xu hướng gìn giữ sự trong sáng trong phong hóa, và chính nhờ những tiểu tiết đề phòng ấy mà những đại đức mới được bảo vệ.
Nói tóm lại, vì chồng nàng sẽ gặp ta trên đường đi, ta hy vọng ông ấy sẽ thổ lộ với ta những lý do thực sự cho chuyến đi này, và nếu ta thấy chúng không đủ sức thuyết phục, ta sẽ khuyên ông từ bỏ việc tiến xa hơn, hoặc bằng mọi giá, ta sẽ làm thay những gì ông ấy từ chối làm: nàng cứ tin ở ta điều đó. Trong lúc này, ta nghĩ mình đã nói đủ để củng cố tinh thần nàng trước một thử thách kéo dài tám ngày.
Đi đi, Eloisa, ta hiểu rõ nàng quá mức để có thể bảo đảm cho nàng ngang ngửa, thậm chí còn hơn cả bảo đảm cho chính mình. Nàng sẽ mãi là con người mà nàng phải thế và khao khát trở thành. Nếu nàng chỉ chịu đặt niềm tin vào sự chính trực của tâm hồn mình, nàng sẽ chẳng phải chịu bất kỳ rủi ro nào; bởi ta chẳng hề tin vào những sự sa ngã bất ngờ ấy; thật vô ích khi ngụy trang những lầm lỡ tự nguyện dưới cái tên mỏng manh là sự yếu đuối; chưa từng có người phụ nữ nào gục ngã mà trong thâm tâm lại không có ý định đầu hàng; và nếu ta nghĩ rằng số phận ấy có thể giáng xuống đầu nàng, hãy tin ta đi, hãy đặt niềm tin vào sự nồng nàn của tình bằng hữu giữa chúng ta, hãy trông cậy vào mọi cảm xúc sẽ dâng trào trong trái tim của Clara tội nghiệp của nàng — ta vốn quan tâm quá sâu sắc đến việc bảo vệ nàng để có thể nhẫn tâm bỏ mặc nàng xoay sở một mình.
Còn về điều ông Wolmar đã tuyên bố với nàng liên quan đến những thông tin ông nhận được trước khi kết hôn, ta không lấy làm ngạc nhiên lắm; nàng biết ta từ lâu đã hoài nghi điều đó mà; và hơn thế nữa, ta xin nói cho nàng hay rằng những nghi ngờ của ta không chỉ dừng lại ở những bồng bột của B——.
Ta chưa bao giờ cho rằng một con người chân thật và chính trực như cha nàng — người ít nhiều cũng mang trong lòng vài hoài nghi — lại chịu hạ mình lừa gạt con rể lẫn bạn mình. Nếu ông ấy bắt nàng tuyên thệ giữ kín mọi chuyện đến thế, ấy là vì cách thức phơi bày sự thật từ phía ông sẽ diễn ra theo một chiều hướng hoàn toàn khác biệt so với khi nó xuất phát từ miệng nàng, và chắc chắn ông muốn uyển chuyển nó theo một cách thức ít gây khó chịu cho ông Wolmar hơn là cái cách mà ông thừa biết nàng sẽ chẳng đời nào kiêng dè mà tự mình thốt ra.
Nhưng ta phải để người đưa thư của nàng đi rồi, chúng ta sẽ tán gẫu thêm về những chuyện này khi thảnh thơi hơn vào khoảng một tháng nữa nhé.
Tạm biệt, người chị em họ dấu yêu của ta, ta đã giảng đạo đủ lâu cho vị nữ tu sĩ rồi đấy; giờ hãy quay lại công việc quen thuộc của nàng đi.—— Ta cảm thấy bứt rứt khôn nguôi vì vẫn chưa thể đến bên nàng. Ta đang làm rối tung mọi công việc của mình chỉ vì vội vã giải quyết cho xong, và chẳng biết phải làm gì nữa đây. Hỡi Chaillot, Chaillot... Giá như ta bớt lẩn thẩn hơn... nhưng ta vẫn luôn hy vọng rằng mình sẽ——
P. S. Nhân tiện đây; ta quên gửi lời chào đến điện hạ của nàng mất. Xin nàng hãy nói cho ta hay, rốt cuộc vị phu quân đại nhân của nàng là Atteman, Knes hay là Boyard đây? [63] Ồ đứa trẻ tội nghiệp! Nàng — người từng bao phen than khóc vì sinh ra đã mang tiếng quý tộc — nay lại may mắn tột cùng khi trở thành vợ của một vị vương gia! Tuy nhiên, nói nhỏ giữa chúng ta nhé, nàng lại bày tỏ những nỗi sợ hãi có phần bình dân đối với một người phụ nữ mang phẩm giá cao sang nhường ấy. Nàng chẳng lẽ không biết rằng những điều phảng phất hoài nghi vụn vặt chỉ thuộc về tầng lớp hạ lưu; và một tiểu thư cành vàng lá ngọc mà lại đi bắt chước thói đời của nhà nghèo thì sẽ chỉ chuốc lấy tràng cười chê mà thôi.
