Hãy thức tỉnh, bạn tôi ơi, và bước ra khỏi tuổi thơ dại. Đừng để lý trí của anh ngủ quên cho đến tận cuối cuộc đời. Thời gian trôi đi âm thầm không một tiếng động, và giờ đây đã là lúc thích hợp để anh trở nên khôn ngoan. Ở tuổi ba mươi, chắc chắn một người đàn ông phải bắt đầu biết suy ngẫm. Vậy hãy suy ngẫm đi, và hãy sống như một người đàn ông, ít nhất là một lần trước khi anh nhắm mắt xuôi tay.

Trái tim anh, người bạn thân mến của tôi, bấy lâu nay đã đánh lừa lý trí của anh. Anh từng cố gắng bàn chuyện triết lý trước khi bản thân đủ khả năng làm điều đó, nhầm lẫn cảm xúc của chính mình với lý trí, và phán xét vạn vật qua những ấn tượng mà chúng để lại trong anh—điều đó luôn khiến anh mù quáng trước bản chất thực sự của chúng. Tôi phải công nhận rằng, một trái tim nhân hậu là điều không thể thiếu để thấu hiểu chân lý: kẻ chẳng cảm nhận được gì thì chẳng học hỏi được gì; hắn có thể trôi dạt từ sai lầm này sang sai lầm khác trong biển khơi hoài nghi, nhưng những khám phá của hắn sẽ chỉ là vô nghĩa, và những hiểu biết của hắn sẽ chẳng mang lại hoa trái, bởi hắn hoàn toàn mù mịt trước mối liên hệ giữa vạn vật với con người—nền tảng của mọi thứ khoa học chân chính. Dù vậy, nếu chỉ dừng lại ở nửa chặng đường trên con đường mưu cầu tri thức, không chịu tìm hiểu thêm về mối quan hệ giữa vạn vật với nhau để có thể phán xét chính xác hơn mối dây liên kết của chúng với chính chúng ta, thì vẫn là chưa đủ. Hiểu được bản chất và sự vận hành của những xúc cảm trong lòng chẳng mang lại ý nghĩa gì lớn lao, nếu đồng thời ta không biết cách phán xét và đánh giá đúng đắn những đối tượng của chúng. Loại kiến thức sau này chỉ có thể đạt được trong sự tĩnh lặng của chốn ẩn dật miệt mài nghiên cứu. Thời tuổi trẻ của nhà hiền triết chính là khoảng thời gian thử nghiệm, khi những dục vọng là công cụ cho những cuộc tầm sư học đạo của anh ta; nhưng sau khi đã dấn thân đủ lâu để nhận thức thế giới bên ngoài, anh ta lui về nội tâm để ngẫm ngợi, so sánh và thấu hiểu chúng. Anh cần phải áp dụng nhiệm vụ này cho chính mình sớm hơn bất kỳ ai trên thế gian. Tất cả những niềm vui và nỗi đau mà một tâm hồn nhạy cảm có thể chịu đựng, anh đều đã nếm trải; tất cả những gì con người có thể thấy, anh đều đã thấy. Chỉ trong vòng mười năm, anh đã vắt kiệt tất cả những cảm giác vốn có thể đồng hành suốt một đời người, và ngay từ khi còn trẻ, anh đã thu nhận được vốn kinh nghiệm phong phú của tuổi già. Những quan sát đầu tiên mà anh được dẫn dắt để thực hiện lại hướng về những người dân làng mộc mạc, chất phác, những con người gần như bước ra nguyên vẹn từ bàn tay của tạo hóa; cứ như thể họ được đặt ra trước mắt anh làm nền móng cho tác phẩm của đời mình, hoặc làm những tiêu chuẩn thích hợp để từ đó so sánh với mọi thứ khác. Kế đến, bị lưu đày đến chốn kinh thành của một trong những dân tộc lừng lẫy nhất hoàn vũ, anh đã bước một bước dài, có thể nói như vậy, từ cực này sang cực khác, khi tài năng thiên bẩm của anh bù đắp cho mọi bậc thang trung gian. Sau đó, khi viếng thăm quốc gia duy nhất còn sót lại giữa muôn vàn bộ lạc tản mát khắp mặt đất, anh đã có cơ hội chứng kiến một xã hội được quản lý tốt, hoặc ít nhất là một xã hội dưới một nền cai trị lành mạnh; tại đó, anh có dịp quan sát xem tiếng nói chung đóng vai trò nền tảng cho tự do đến mức nào. Anh đã bôn ba qua mọi xứ sở khí hậu, đã đặt chân đến mọi miền đất dưới vầng thái dương. Hãy thêm vào đó một cảnh tượng còn đáng kinh ngạc hơn gấp bội, thứ mà anh được chiêm ngưỡng trước một tâm hồn cao cả và tinh tế, biết chiến thắng những đam mê và tự chủ lấy chính mình. Đối tượng đầu tiên gắn bó với tình cảm của anh chính là hình bóng hiện hữu trước mắt anh mỗi ngày, và sự ngưỡng mộ của anh đối với nàng càng thêm phần vững chắc bởi anh từng nhìn ngắm và chiêm nghiệm biết bao dung mạo khác. Giờ đây, chẳng còn gì khác đáng để anh bận tâm hay chú ý. Mục đích duy nhất cho những ngẫm suy tương lai của anh phải là chính bản thân mình, và phần thưởng cho niềm hạnh phúc mai sau chính là hoa trái của tri thức. Anh đã sống đủ cho cõi đời này rồi; giờ đây hãy nghĩ đến việc sống cho cõi vĩnh hằng mai sau, nơi sẽ trường tồn mãi mãi.

Những đam mê từng kìm kẹp anh làm nô lệ suốt bao lâu nay đã không tước đi đức hạnh của anh. Đó là niềm tự hào duy nhất của anh, và chắc chắn anh có lý do để kiêu hãnh vì điều đó; nhưng chớ nên quá tự mãn. Ngay cả sự kiên định của anh cũng chỉ là hệ quả của sự yếu mềm. Anh có biết vì sao mình lại đâm ra say mê đức hạnh không? Ấy là bởi đức hạnh luôn hiện lên trong trí tưởng tượng của anh dưới hình hài đáng yêu của người phụ nữ tuyệt vời ấy—người đại diện một cách chân chính nhất cho đức hạnh, và là hình bóng mà anh sẽ mãi mãi tôn thờ. Thế nhưng, liệu anh có bao giờ yêu mến đức hạnh vì chính bản thân nó chưa? Liệu anh có bao giờ, noi gương Eloisa, tự nguyện cầu cạnh đức hạnh bằng chính ý chí của mình? Hỡi kẻ cuồng tín hão huyền và lười biếng! Lẽ nào anh mãi bằng lòng với việc chỉ đứng nhìn mà thán phục những phẩm hạnh của nàng, chứ không hề có ý định noi theo? Anh say sưa ca ngợi cách nàng hoàn thành những bổn phận trọng đại của một người vợ, người mẹ; nhưng bao giờ thì anh mới noi theo gương nàng để làm tròn trách nhiệm của một người đàn ông và một người bạn? Lẽ nào một người phụ nữ lại có thể chiến thắng chính mình, trong khi một nhà hiền triết lại thấy khó khăn nhường ấy trong việc khuất phục những dục vọng bản thân? Phải chăng anh sẽ mãi chỉ là một kẻ ba hoa giống như bao kẻ khác, và bằng lòng viết những cuốn sách hay thay vì làm những việc thiện? Hãy cẩn trọng đấy, bạn tôi ơi; tôi vẫn nhận ra trong văn phong của anh một nét mềm mại và ủy mị khiến tôi chướng tai gai mắt, bởi tôi cho rằng đó là hệ quả của một ngọn lửa đam mê chưa tắt hẳn hơn là nét tính cách đặc trưng của anh. Tôi căm ghét sự yếu nhược ở bất kỳ ai, và không tài nào chịu nổi ý nghĩ đó xuất hiện ở người bạn của mình. Chẳng thể có cái gọi là đức hạnh nếu thiếu đi lòng dũng cảm, bởi sự hèn nhát luôn là kẻ đồng hành chắc chắn của cái thói hư tật xấu. Sao anh dám đặt niềm tin vào sức mạnh của bản thân khi chẳng có lấy một can đảm? Tin tôi đi, giả sử Eloisa cũng yếu đuối như anh, thì ngay cơ hội đầu tiên cũng đủ biến anh thành một kẻ ngoại tình đốn mạt. Do đó, khi ở một mình cùng nàng, hãy học cách thấu hiểu giá trị của nàng, và hãy đỏ mặt vì sự kém cỏi của chính anh.

Tôi hy vọng chẳng mấy chốc sẽ được gặp anh tại Clarens: anh thừa biết những động cơ khiến tôi muốn đặt chân đến nước Ý một lần nữa. Mười năm lầm lạc và phiền muộn đã khiến tôi hoài nghi chính mình; dẫu vậy, năng lực của bản thân có lẽ vẫn đủ để tôi chống lại những khuynh hướng bất chính; thế nhưng, để biết cách lựa chọn giữa điều này với điều khác, để tường tận xem bản thân nên nuông chiều điều gì, tôi rất cần đến sự trợ giúp từ một người bạn: và tôi sẽ chẳng lấy làm tiếc nuối hay kém vui hơn khi mang ơn anh trong dịp này, giống như tôi từng vui sướng khi giúp đỡ anh trong những hoàn cảnh khác. Giữa những người bạn với nhau, ơn nghĩa cũng như tình cảm vốn dĩ phải được đáp đền tương hỗ. Dù vậy, chớ nên tự dối mình; trước khi đặt trọn niềm tin vào anh, tôi sẽ phải tìm hiểu xem anh có xứng đáng với điều đó hay không, và liệu anh có đủ khả năng đền đáp những giúp đỡ mà anh từng nhận được từ tôi trước đây. Trái tim anh, tôi thừa hiểu và hoàn toàn thỏa mãn với sự chính trực của nó; nhưng chừng đó hãy còn chưa đủ: chính sự phán đoán của anh mới là thứ tôi cần đến để dẫn đường cho tôi trong một quyết định đáng lẽ phải được chi phối hoàn toàn bởi lý trí, trong khi lý trí của chính tôi có thể đang vướng vào sự thiên vị. Tôi chẳng hề e sợ hiểm họa từ những thứ đam mê công khai tuyên chiến với chúng ta, bởi chúng luôn cảnh báo để ta kịp thời phòng thủ; và dù kết quả ra sao, chúng ta vẫn nhận thức rõ ràng những sai lầm của mình. Ta không hẳn bị đánh bại bởi những thứ đó, mà đúng hơn là tự nguyện buông xuôi đầu hàng trước chúng. Tôi sợ sự ảo tưởng hơn là sự o ép, sợ việc bị lôi kéo một cách vô thức vào những hành động mà lý trí tôi lên án. Chúng ta chẳng cần đến sự trợ giúp bên ngoài nào để kìm hãm những ham muốn của bản thân; nhưng sự trợ giúp từ một người bạn lại vô cùng cần thiết để chỉ ra đâu là điều khôn ngoan nhất nên nuông chiều: chính trong trường hợp này, tình bạn của một người khôn ngoan mới thực sự hữu ích, khi anh ta nhìn nhận dưới một lăng kính hoàn toàn khác những đối tượng mà chúng ta có lợi ích khi gắn bó thân mật. Do đó, hãy tự vấn chính mình, và cho tôi hay liệu anh sẽ tiếp tục than vãn hão huyền về số phận, sống một đời vô dụng đối với bản thân và người khác mãi mãi, hay khi lấy lại được quyền làm chủ chính mình, cuối cùng anh sẽ đủ khả năng để cho lời khuyên và giúp đỡ người bạn của mình.

Công việc sẽ giữ chân tôi ở London không quá hai tuần nữa, sau đó tôi sẽ lên đường ra quân doanh của chúng ta ở Flanders, nơi tôi dự định lưu lại khoảng chừng thời gian tương tự; thế nên anh đừng mong gặp tôi trước cuối tháng sau hoặc đầu tháng Mười. Trong thời gian này, đừng gửi thư cho tôi về London nữa, mà hãy chuyển thẳng đến quân doanh theo địa chỉ đính kèm. Khi viết thư, xin hãy tiếp tục những bài miêu tả của anh; bởi dẫu cho tôi có đưa ra những lời chê bai đối với thư từ của anh, chúng vừa làm tôi xúc động lại vừa mang lại cho tôi nhiều bài học; đồng thời thắp lên trong tôi những ý niệm đẹp đẽ nhất về một cuộc đời hòa bình, ẩn dật, hoàn toàn phù hợp với tính cách và tuổi tác của tôi. Đặc biệt, tôi ra lệnh cho anh phải làm dịu đi nỗi bất an mà anh đã khơi gợi lên trong tâm trí tôi liên quan đến phu nhân Wolmar. Nếu nàng bất mãn, thì trên đời này còn ai dám hy vọng tìm thấy hạnh phúc? Sau những gì anh đã kể, tôi không tài nào tưởng tượng nổi còn điều gì có thể thiếu để làm cho hạnh phúc của nàng trở nên viên mãn.