Thề có trời đất, em yêu quý, em vừa lên cho tôi một bài thuyết giáo tuyệt diệu làm sao! Em diễn vai đó đạt đến mức thần kỳ! Dẫu vậy, xem ra em đã quá tin vào hiệu nghiệm cứu rỗi từ những lời răn dạy của mình rồi. Tôi chẳng dám võ đoán xem ngày trước chúng có từng ru thầy giáo của em vào giấc nồng hay chăng, nhưng có thể đoan chắc với em rằng hiện giờ chúng chẳng khiến tôi chợp mắt nổi; trái lại, lá thư em gửi hôm qua chẳng những không làm tôi buồn ngủ mà còn khiến tôi thao thức suốt cả đêm trường. Dẫu vậy, tôi xin gạt phăng mọi lời bình phẩm từ cái gã Argus trăm mắt là chồng em, nếu lỡ chàng có đọc được thư này. Nhưng thôi, tôi sẽ viết đâu ra đấy, và tôi xin thề rằng em thà chịu phỏng tay còn hơn là đưa thư này cho chàng xem.
Nếu tôi chịu viết thật bài bản, rà soát lại cùng em từng điều từng mục một, thì hóa ra tôi cướp mất đặc quyền của em sao; thế nên tốt hơn là tôi cứ nghĩ đâu viết đó; lại nữa, để giữ chút vẻ khiêm nhường và không nhường cho em quá nhiều thế thượng phong, tôi sẽ không mở đầu bằng chuyện các lữ khách của chúng ta hay phong thư từ nước Ý đâu. Cùng lắm, nếu vạn bất đắc dĩ, tôi chỉ việc viết lại lá thư này và đảo ngược nó, đem phần đầu dồn xuống cuối cùng là xong. Dẫu vậy, tôi nhất quyết mở đầu bằng chuyện người phụ nữ tự xưng là Lệnh bà B——. Tôi đoan chắc với em rằng, chỉ riêng cái danh xưng ấy thôi cũng đủ khiến tôi thấy bị xúc phạm; và tôi sẽ chẳng đời nào tha thứ cho St. Preux vì đã để ả nhận tước vị đó, cho Lãnh chúa B—— vì đã ban nó cho ả, hay cho chính em vì đã thừa nhận điều này. Há một Eloisa Wolmar lại đi đón rước Lauretta Pisana vào nhà mình ư! Cho phép ả sống cùng em sao! Hãy nghĩ lại đi, cô em khờ dại. Sự hạ mình nhường ấy của em há chẳng phải là nỗi sỉ nhục tàn nhẫn nhất đối với ả hay sao? Lẽ nào em không biết rằng bầu không khí em hít thở vốn dĩ chí mạng đối với chốn nhơ nhuốc? Liệu kẻ khốn cùng bất hạnh ấy có dám thở chung một bầu không khí với em? Ả có dám bước lại gần em chăng? Ả sẽ bàng hoàng run rẩy trước sự hiện diện của em hệt như kẻ bị quỷ ám đứng trước thánh tích trên tay thầy trừ tà: ánh mắt em sẽ khiến ả chỉ muốn chui xuống đất; chỉ một cái nhìn của em thôi cũng đủ đoạt mạng ả rồi.
Chẳng phải tôi khinh khi nàng Laura bất hạnh; lạy Chúa, không đời nào! Ngược lại, tôi cảm phục và tôn trọng nàng, lại càng khâm phục hơn trước sự hối cải phi thường và đầy quả cảm của nàng. Nhưng liệu điều đó đã đủ để biện minh cho những phép so sánh hèn mọn mà em dùng để tự hạ thấp mình; như thể ngay trong sự buông thả theo nỗi yếu lòng lớn nhất, tình yêu đích thực lại không hàm chứa một điều gì đó luôn chở che phẩm giá của ta và khiến ta phải giữ gìn danh tiết hay sao? Nhưng tôi hiểu và tha thứ cho em. Em chỉ nhìn thấy mờ mịt những vật thấp bé xa xôi: đứng từ vị thế thanh cao tuyệt đỉnh nhìn xuống trần gian, em chẳng thấy chút mấp mô nào nơi mặt đất. Lòng khiêm nhường sùng kính của em khéo biết lợi dụng ngay cả đức hạnh của chính mình.
Thế nhưng tất cả những điều này phỏng có ích chi? Liệu những xúc cảm tự nhiên của chúng ta có bớt phần sâu đậm? Lòng tự ái của chúng ta có bớt trỗi dậy hay chăng? Bất chấp mọi lý lẽ, em vẫn cảm thấy ghê sợ cuộc hôn nhân này: em tự trách những cảm xúc ấy là kiêu căng; em muốn chống lại chúng và quy kết chúng cho định kiến. Nhưng nói tôi nghe xem, em yêu, từ bao giờ mà nỗi ô nhục gắn liền với tệ thói trụy lạc lại chỉ là thói thường miệng đời? Em nghĩ thứ tình bạn nào có thể tồn tại giữa em và một người phụ nữ mà trước mặt người đó, ta không thể nhắc đến sự trinh bạch hay đức hạnh mà lại không làm nàng trào nước mắt hổ thẹn, không gợi lại nỗi đau thương, hay thậm chí không sỉ nhục lòng sám hối của nàng? Tin tôi đi, em yêu, chúng ta có thể kính trọng Laura, nhưng chúng ta không nên gặp gỡ nàng; tránh né nàng chính là sự nể vì mà những người phụ nữ đoan trang nên dành cho phẩm giá của nàng: thật tàn nhẫn nếu bắt nàng phải chịu đựng nỗi đọa đày khi ở bên cạnh chúng ta.
Tôi còn muốn nói xa hơn nữa, em bảo con tim mách bảo em rằng cuộc hôn nhân này không nên diễn ra. Há đó chẳng phải là một cách nói rằng nó sẽ không thành hay sao. Người bạn của em chẳng hề nhắc nửa lời về chuyện đó trong thư! Trong lá thư chàng viết cho tôi! Thế mà em lại bảo lá thư ấy dài lắm cơ đấy——rồi lại đến cuộc trò chuyện giữa em và chồng em nữa——chồng em quả là một tay giảo hoạt, và hai người đúng là một cặp lừa bịp khi nỡ tước đi của tôi những tin tức hai người đã nghe được. Nhưng còn quan điểm của chồng em nữa chứ!——Tôi đồ rằng quan điểm của chàng chẳng cần thiết đến thế; nhất là đối với em, người đã đọc bức thư, và quả thực cũng chẳng cần thiết với tôi, người chưa từng được đọc: bởi tôi tin chắc vào cách hành xử của bạn em dựa trên chính cảm nhận của mình hơn là dựa vào mọi sự khôn ngoan của triết học.
Kìa xem!——Tôi đã bảo em rồi mà? Kẻ chen ngang ấy lại cứ xông vào, chẳng ai hiểu nổi bằng cách nào. Dẫu vậy, sợ rằng chàng lại xuất hiện lần nữa, nhân lúc ta đã lỡ bước sang chương nói về chàng, hãy thanh toán cho xong chuyện này, để rồi ta chẳng còn vướng bận gì đến chàng nữa.
Chúng ta đừng tự làm mình rối trí bởi những ức đoán viển vông; nếu em không phải là Eloisa, nếu bạn em không phải là người tình của em, thì tôi chẳng hiểu chàng còn việc gì với em lúc này, và tôi cũng chẳng biết mình phải làm gì với chàng nữa. Tất cả những gì tôi biết là, nếu số phận nghiệt ngã run rủi để chàng tán tỉnh tôi trước, thì cái đầu tội nghiệp của chàng kể như đi đời; bởi lẽ, dù tôi có ngốc nghếch hay chăng, tôi chắc chắn sẽ biến chàng thành một gã ngốc. Nhưng việc tôi có thể trở thành ai thì có ý nghĩa gì chứ? Hãy quay về với con người hiện tại của tôi đây này. Gắn bó với em bằng sự cảm mến tự thuở ấu thơ, trái tim tôi gần như đã hòa quyện trọn vẹn vào tim em; dẫu giàu tình cảm và nhạy cảm, tự bản thân tôi lại chẳng thể biết yêu hay rung động. Mọi tình cảm của tôi đều bắt nguồn từ em; một mình em đã thay thế cho cả thế gian, và tôi sống chỉ để làm bạn của em. Chaillot đã nhìn thấy hết thảy điều đó, và dựng nên lời nhận xét về tôi dựa trên lẽ ấy. Ở điểm nào, em yêu, em thấy bà ấy lầm lẫn chăng?
Em biết tôi từng xem bạn em như một người anh trai: như con trai của mẹ tôi chính là người tình của bạn tôi vậy. Trao cho chàng sự ưu ái ấy chẳng phải do lý trí, mà chính là từ con tim tôi. Thậm chí tôi có thể còn nhạy cảm hơn bây giờ nếu tôi chưa từng trải qua mối tình nào khác. Tôi âu yếm chàng chính là âu yếm phần thân yêu nhất nơi em, và sự hồn nhiên vui tươi đi cùng những cái ôm của tôi là bằng chứng cho sự thanh khiết của chúng. Bởi lẽ há có người phụ nữ đoan chính nào lại cư xử như thế với người đàn ông mình yêu? Em có cư xử với chàng như vậy không? Không, Eloisa ơi, tình yêu nơi trái tim người phụ nữ luôn cẩn trọng và e ấp; sự dè giữ và e thẹn chính là tất cả những bước tiến của nó; nó bộc lộ ra bằng cách cố giấu mình đi, và bất cứ khi nào nó ban phát ân huệ của những cái vuốt ve, nó thừa biết cách định giá chúng. Tình bạn thì hoang phí, nhưng tình yêu thì bủn xỉn và chắt chiu.
Tôi phải thừa nhận rằng những mối quan hệ quá đỗi thân mật ở độ tuổi của chàng và tôi quả thật nguy hiểm; nhưng khi cả hai trái tim cùng hướng về một đối tượng, chúng tôi đã quá quen với việc đặt đối tượng ấy vào giữa hai người, đến mức nếu không xóa bỏ em đi, thì chúng tôi không tài nào xích lại gần nhau được. Ngay cả sự suồng sã thân tình, vốn nguy hiểm trong mọi hoàn cảnh khác, khi ấy lại là lá chắn chở che cho tôi. Tình cảm phụ thuộc vào ý nghĩ, và một khi ý nghĩ đã đi theo một lối mòn nhất định, chúng chẳng dễ gì bị bẻ cong. Chúng tôi đã trò chuyện với nhau bằng một giọng điệu quá quen thuộc, khó lòng cất lên một giọng điệu khác; chúng tôi đã đi quá xa để có thể quay trở lại lối mòn cũ: tình yêu vốn ghen tuông với đặc quyền của nó và sẽ tự mở lối cho mình; nó không đời nào chịu để tình bạn đón lõng ở lưng chừng con đường. Tóm lại, tôi vẫn giữ nguyên ý kiến rằng, những cử chỉ âu yếm tội lỗi chẳng bao giờ nảy sinh giữa những kẻ đã quen ôm ấp nhau trong sự ngây thơ thuần khiết suốt tháng ngày dài. Cứu rỗi cho tâm tư tôi, người đàn ông được trời cao định đoạt để tạo nên niềm hạnh phúc ngắn ngủi của đời tôi đã xuất hiện. Em biết đấy, cô em họ, chàng trẻ trung, khôi ngô, chân thành, chiều chuộng và luôn tha thiết làm tôi vui lòng; đúng là chàng chẳng phải bậc thầy trong tình trường như bạn của em; nhưng người chàng yêu là tôi: và khi trái tim còn tự do, ngọn lửa tình hướng về chính ta bao giờ cũng có sức lây lan lạ kỳ. Bởi vậy, tôi đã đáp lại tình cảm của chàng bằng tất cả những gì còn lại nơi tim mình, và phần chàng nhận được đủ để chàng chẳng thể than phiền về sự lựa chọn của mình. Với tất cả những điều ấy, tôi còn nỗi lo sợ nào đây? Tôi thậm chí dám thú nhận rằng đặc quyền của người chồng, kết hợp cùng bổn phận của người vợ, đã có lúc làm nơi lỏng những mối dây ràng buộc của tình bạn; và sau khi thay đổi phận vị, toàn tâm toàn ý cho những nghĩa vụ của cương vị mới, tôi đã trở thành người vợ đằm thắm hơn là một người bạn: nhưng khi trở về bên em, tôi đã mang về hai trái tim thay vì một, và từ đó đến nay tôi chưa từng quên rằng một mình tôi đang gánh vác món nợ ân tình nhân đôi ấy.
Tôi còn biết nói gì hơn nữa đây, bạn thân yêu? Khi người thầy giáo cũ của chúng ta trở về, tôi như thể phải vun đắp lại một mối quen biết mới: dường như tôi nhìn chàng bằng đôi mắt rất khác xưa; trái tim tôi đập thình thịch khi chàng cất lời chào, theo một cách tôi chưa từng cảm thấy bao giờ; và cảm xúc ấy càng cho tôi nhiều khoái cảm bao nhiêu, nó lại càng khiến tôi khiếp sợ bấy nhiêu. Tôi kinh hãi trước một thứ tình cảm dường như tội lỗi, một thứ tình cảm có lẽ sẽ chẳng tồn tại nếu nó không trong sáng. Tôi nhận ra quá rõ rằng chàng không còn, và không thể nào là người tình của em nữa; tôi cảm nhận quá rõ rằng trái tim chàng đã được giải thoát, và tim tôi cũng thế. Em biết phần còn lại rồi đấy, em họ thân yêu; tôi thấy những nỗi sợ hãi, những mối băn khoăn của tôi hiển hiện trước mắt em cũng rõ như trước mắt chính tôi vậy. Trái tim non nớt của tôi sợ hãi trước những cảm xúc quá đỗi mới mẻ này, đến mức tôi tự trách mình vì khát khao cháy bỏng muốn được đoàn tụ với em; như thể khát khao ấy không hề giống như trước ngày người bạn của chúng ta trở về. Tôi khó chịu khi thấy chàng lại ở đúng cái nơi mà bản thân tôi tha thiết muốn đến nhất, và tôi tin mình thà bớt tha thiết đi một chút còn hơn là phải cay đắng nhận ra rằng lòng tha thiết ấy chẳng hoàn toàn vì em. Dẫu vậy, cuối cùng tôi cũng đã trở về bên em và bắt đầu lấy lại niềm tin. Tôi bớt xấu hổ về sự yếu đuối của mình sau khi đã thổ lộ nó với em. Ở bên em, tôi thậm chí còn ít thấy ngượng ngùng hơn: tôi ngỡ mình đã được che chở, và không còn sợ hãi chính bản thân mình nữa. Tôi quyết định, theo lời khuyên của em, sẽ không thay đổi cách cư xử với chàng. Chắc chắn một sự e dè lớn hơn sẽ biến thành một lời tỏ tình gián tiếp, và tôi vốn quá dễ để lộ những điều vô thức, việc gì phải trực tiếp khơi mào làm chi. Vì vậy, tôi tiếp tục đùa cợt với chàng vì bẽn lẽn, và đối đãi suồng sã với chàng vì e thẹn: nhưng có lẽ tất cả những điều này, do chẳng còn tự nhiên như trước, nên đã không còn giữ được sự mực thước hay chừng mực thuở nào. Từ một kẻ hay đùa, tôi hóa thành một đứa dại dột thực sự; và điều có lẽ càng làm tăng sự bạo dạn của tôi chính là việc tôi nhận thấy mình có thể làm vậy mà chẳng hề hấn gì. Chẳng biết do tấm gương của em đã truyền cảm hứng cho tôi, hay do Eloisa luôn thanh lọc mọi thứ đến gần nàng, tôi thấy lòng mình hoàn toàn thanh thản, trong khi chẳng còn vương lại chút cảm xúc ban đầu nào, ngoại trừ những rung động êm đềm và bình yên nhất, vốn chẳng đòi hỏi gì hơn ngoài sự tĩnh tại tôi đang có.
Phải, bạn thân yêu của tôi, tôi cũng nhạy cảm và giàu tình cảm như em; nhưng theo một cách khác. Có lẽ với những đam mê mãnh liệt hơn, tôi lại ít khả năng kiềm chế chúng hơn; và chính sự vui tươi từng làm tổn hại đến sự ngây thơ của người khác lại gìn giữ sự trong trắng của tôi. Tôi thú nhận rằng điều đó chẳng phải lúc nào cũng dễ dàng; cũng như việc giữ phận góa bụa ở lứa tuổi của tôi, và đôi khi không khỏi ý thức được rằng ban ngày chỉ chiếm một nửa cuộc đời ta. Thậm chí, bất chấp vẻ mặt nghiêm nghị của em trước vấn đề này, tôi đồ rằng tình cảnh của em cũng chẳng khác tôi là bao. Tiếng cười đùa và sự hóm hỉnh khi ấy có thể mang lại một sự giải khuây hợp thời; và có lẽ là liều thuốc bảo hộ tốt hơn những bài học đạo mạo. Biết bao lần, trong tĩnh lặng của màn đêm, khi trái tim hoàn toàn phơi bày trước chính nó, tôi đã xua đuổi những ý nghĩ xằng bậy ra khỏi đầu bằng cách nghĩ ra các trò trêu chọc cho ngày hôm sau! Biết bao lần tôi đã đẩy lùi nguy cơ của một cuộc trò chuyện riêng tư bằng một ý tưởng kỳ quặc ngông cuồng! Bao giờ cũng thế, em yêu à, khi người ta yếu lòng, sẽ có lúc sự vui vẻ biến thành nghiêm túc; nhưng thời khắc ấy sẽ không bao giờ đến với tôi đâu.
Ít nhất đó là những suy nghĩ của tôi về chuyện này, và là điều tôi chẳng hề e ngại giãi bày để hồi âm cho em. Tôi sẵn sàng xác nhận tất cả những gì tôi đã nói nơi vườn địa đàng Elysium, về mối tình chớm nở mà tôi nhận thấy, cùng niềm hạnh phúc tôi từng tận hưởng suốt mùa đông qua. Tôi tha hồ đắm mình trong những suy ngẫm ngọt ngào khi luôn được ở bên người mình yêu mến, trong khi chẳng màng ước vọng điều gì xa hơn; và nếu cơ hội ấy vẫn còn tiếp diễn, tôi cũng chẳng thèm muốn điều gì khác. Sự vui tươi của tôi là kết quả của nỗi niềm mãn nguyện, chứ không phải do mưu mẹo sắp đặt. Tôi biến niềm vui chuyện trò cùng chàng thành những trò khôi hài, và nhận ra rằng bằng cách thỏa mãn với tiếng cười, tôi không dọn đường cho những nỗi sầu muộn mai sau.
Quả thực đôi khi tôi không thể không nghĩ rằng những trò trêu chọc liên miên của tôi chẳng khiến chàng thực sự phật ý như vẻ ngoài chàng vờ tỏ ra. Con người ranh mãnh ấy đâu có giận khi bị trêu chọc, và nếu chàng có mất nhiều thời gian mới nguôi ngoai, thì đó chỉ là để tận hưởng cái thú được người ta nài nỉ cầu xin mà thôi. Về phần mình, tôi cũng thường nắm lấy những dịp như thế để bày tỏ một sự âu yếm chân thành dành cho chàng, trong khi bề ngoài vẫn làm như đang giễu cợt chàng: đến nỗi em sẽ phải lúng túng chẳng biết ai trẻ con hơn ai. Có một hôm, tôi nhớ dạo ấy em vắng nhà, chàng đang chơi cờ vua với chồng em, trong khi tôi và cô bé người Pháp chơi đá cầu giải khuây trong cùng căn phòng; tôi ra hiệu cho con bé và đưa mắt dõi theo chàng triết gia của chúng ta; qua vẻ mặt tự tin và những nước đi thoăn thoắt, tôi nhận thấy chàng đang chiếm thế thượng phong. Vì chiếc bàn nhỏ nên bàn cờ nhô ra ngoài mép bàn, tôi liền rình cơ hội, rồi làm như vô tình, dùng mặt sau của chiếc vợt quẹt một cú vào bàn cờ, hất tung cả ván cờ xuống đất. Cả đời em chưa bao giờ thấy một người đàn ông nổi cơn lôi đình đến thế: chàng tức giận đến mức khi tôi cho chàng chọn giữa một nụ hôn hay một cái tát vào tai để tạ tội, chàng hậm hực quay ngoắt đi khi tôi ghé má lại gần. Tôi xin tha thứ, nhưng hoài công: chàng sắt đá chẳng lay chuyển, và tôi đồ rằng chàng sẵn sàng để mặc tôi quỳ gối nếu tôi chịu hạ mình quỳ xuống xin lỗi. Dẫu vậy, tôi đã chấm dứt cơn giận của chàng bằng một trò quậy phá khác khiến chàng quên phắt chuyện cũ, và chúng tôi lại thân thiết hơn bao giờ hết.
Tôi chẳng bao giờ có thể thoát khỏi tình thế một cách êm thấm bằng cách nào khác; và tôi từng nhận thấy rằng nếu trò đùa của chúng tôi biến thành nghiêm túc, nó có thể đi quá xa. Đó là vào một buổi tối nọ, khi chàng hòa giọng cùng chúng tôi trong bản song ca mộc mạc mà da diết của Leo mang tên Vado a morir ben mio. Em hát quả thực khá thờ ơ; nhưng tôi thì không; bởi đúng vào đoạn bi thảm nhất của khúc ca, chàng nghiêng mình tới trước, và khi tay tôi đang đặt trên phím đàn harpsichord, chàng đã in lên đó một nụ hôn mà dư vị của nó tôi cảm nhận tận đáy lòng. Tôi chẳng mấy tường tận về những nụ hôn nồng cháy của tình yêu; nhưng tôi có thể nói rằng tình bạn thuần túy, ngay cả tình bạn giữa chúng ta, chưa bao giờ trao hay nhận một điều gì như thế. Sau những khoảnh khắc như vậy, điều gì sẽ xảy đến nếu ta cứ ngẫm ngợi về chúng trong nỗi cô đơn và luôn khắc ghi hình bóng chàng trong tâm tưởng? Về phần tôi, lúc ấy tôi xúc động đến mức hát lạc cả giọng và làm hỏng cả bản nhạc. Chúng tôi chuyển sang khiêu vũ, tôi bắt chàng triết gia phải nhảy; chúng tôi chẳng ăn uống được gì; thức rất khuya; và dẫu lên giường với thân thể mỏi mệt, tôi chỉ chập chờn cho tới tận sáng.
Bởi vậy tôi có lý do rất xác đáng để không kiềm chế tính khí của mình, hay thay đổi lề thói bấy nay. Thời điểm bắt buộc phải có sự đổi thay ấy đã cận kề đến mức chẳng đáng để ta phải lo trước làm gì. Cái ngày phải làm bộ làm tịch đoan trang và giữ kẽ rồi sẽ đến quá sớm thôi. Cho nên, chừng nào tôi còn ở độ tuổi đôi mươi, tôi sẽ tận dụng đặc quyền của mình; bởi một khi đã bước qua tuổi ba mươi, người ta chẳng thể nào nhí nhảnh mà không trở nên lố bịch; và ông chồng hay bắt bẻ của em đã đủ trơ trẽn để bảo tôi rằng tôi chỉ còn đúng sáu tháng nữa để được phép dùng tay trộn xà lách. Hãy đợi đấy! Dẫu vậy, để trả đũa lời mỉa mai của chàng, tôi bảo chàng rằng tôi sẽ trộn món ấy cho chàng theo cách đó suốt sáu năm tới, và nếu tôi làm thế, tôi thề với em là chàng sẽ phải nuốt trôi cho bằng hết;——nhưng thôi, hãy quay lại sau chuyến lan man của tôi nào. Nếu chúng ta không thể hoàn toàn làm chủ tình cảm của mình, thì ít nhất ta cũng có chút quyền kiểm soát đối với hành vi của bản thân. Tôi chắc chắn có thể cầu xin trời cao cho mình một trái tim thanh thản hơn; nhưng ước sao cho đến giờ phút lâm chung trước tòa án phán xét tối cao, tôi có thể biện minh cho một cuộc đời trong trắng như cuộc đời tôi đã trải qua trong mùa đông này! Trên thực tế, tôi chẳng có chút gì phải hổ thẹn với lương tâm trước người đàn ông duy nhất có khả năng biến tôi thành kẻ tội lỗi. Nhưng mọi chuyện không hoàn toàn như thế kể từ khi chàng rời đi, em yêu ạ: do đã quen nghĩ thay cho chàng trong lúc chàng vắng mặt, giờ đây từng giờ từng phút tôi đều nghĩ về chàng, và thú thật, tôi thấy chàng trong tâm tưởng nguy hiểm hơn nhiều so với khi bằng xương bằng thịt. Khi chàng vắng mặt, tôi si mê đến ngập đầu ngập cổ; khi chàng hiện diện, tôi chỉ là kẻ thích giở chứng trêu đùa. Cứ để chàng trở về đi, tôi sẽ được chữa lành khỏi mọi nỗi âu lo. Dẫu vậy, nỗi buồn bã vì sự vắng mặt của chàng càng thêm nặng nề bởi sự bất an của tôi trước giấc mơ của chàng. Cho nên, nếu em quy hết mọi sự cho tình yêu thì em lầm rồi; tình bạn cũng góp phần trong nỗi bất an của tôi đấy chứ. Sau khi các bạn chúng ta khởi hành, sắc mặt em nhợt nhạt và đổi khác; tôi cứ ngỡ em sắp đổ bệnh đến nơi từng giây từng phút. Chẳng phải tôi mê tín đâu: tôi chỉ hay lo sợ thôi. Tôi thừa biết một cơn ác mộng chưa chắc đã dẫn đến một tai ương; nhưng tôi luôn sợ hãi rủi đâu một biến cố như thế lại xảy ra sau đó. Tôi chẳng thể chợp mắt được đêm nào vì giấc mơ xui xẻo ấy, cho đến khi thấy em lấy lại sắc hồng hào thuở trước. Giá như tôi ngờ được những tác động mà nỗi lo âu của chàng gây ra cho tôi mà chẳng hay biết nguyên do, tôi chắc chắn sẵn sàng đánh đổi mọi thứ trên đời để chàng chịu lộ diện khi chàng quay về từ Villeneuve như một gã khờ ngốc nghếch.
Thế nhưng rốt cuộc, nỗi sợ của tôi đã tan biến cùng với sắc mặt đáng ngờ của em. Sức khỏe và cảm giác ngon miệng của em tác động đến tôi nhiều hơn là những lời nói đùa của em. Những tranh luận rôm rả bên bàn ăn chống lại những mối e sợ của tôi rốt cuộc đã xua tan chúng. Để tăng thêm niềm hạnh phúc cho chúng ta, người bạn của chúng ta sắp trở về, và tôi vui mừng về mọi phương diện. Sự trở về của chàng chẳng những không làm tôi hoảng sợ mà còn tiếp thêm cho tôi niềm tin; và ngay khi gặp lại chàng, tôi sẽ chẳng còn lo sợ gì cho tính mạng của em, hay sự an yên của lòng mình nữa. Trong lúc này, hãy chăm sóc người bạn của tôi thật chu đáo nhé, em họ thân yêu; và đừng lo lắng gì cho bạn của em cả; nàng sẽ tự chăm sóc bản thân, tôi xin bảo đảm đấy. Ấy thế mà lòng tôi vẫn nhói đau——tôi cảm thấy một nỗi đè nặng khôn xiết tả. Chao ôi em yêu! Nghĩ đến cảnh một ngày nào đó chúng ta có thể chia lìa mãi mãi! Rằng người này sẽ sống sót sau người kia! Người phải gánh lấy số phận ấy sẽ bất hạnh biết bao! Nàng hoặc sẽ sống mà chẳng còn thiết tha gì với cuộc đời, hoặc coi như đã chết rũ trước khi trút hơi thở cuối cùng.
Em sẽ hỏi tôi rằng những lời than vãn hão huyền này phỏng có ích chi? Em sẽ bảo, dẹp ngay những nỗi kinh sợ lố bịch ấy đi! Thay vì nói chuyện chết chóc, hãy chọn một chủ đề thú vị hơn và bàn về cuộc hôn nhân của em đi nào. Quả thực chồng em đã ấp ủ ý nghĩ ấy từ lâu, và có lẽ nếu chàng chưa từng nói ra với tôi, điều đó sẽ chẳng bao giờ nảy ra trong tâm trí tôi cả. Kể từ dạo ấy, thỉnh thoảng tôi cũng có nghĩ về nó, nhưng luôn với vẻ khinh khỉnh. Làm thế thì biến tôi thành một bà già đích thực mất; bởi nếu tôi có con trong cuộc hôn nhân thứ hai, tôi chắc chắn sẽ ngỡ mình là bà ngoại của những đứa con trong cuộc hôn nhân đầu tiên. Em quả thật quá tốt khi sốt sắng đứng ra đỡ mối ngượng ngùng cho bạn mình, và xem việc bận lòng ấy như một nghĩa cử bác ái từ tâm. Dẫu vậy, về phần mình, tôi thấy quá rõ rằng mọi lý lẽ bắt nguồn từ sự quan tâm ân cần của em đều chẳng thể sánh bằng lý lẽ nhỏ nhất của tôi để phản đối cuộc tái hôn.
Nói một cách nghiêm túc, tôi chẳng hèn hạ đến mức xếp vào hàng những lý lẽ ấy sự ngần ngại phải phá vỡ một lời đính ước nông nổi với chính bản thân mình, hay nỗi sợ bị miệng đời chê trách vì đã làm tròn bổn phận, hay sự chênh lệch về mặt tài sản trong một hoàn cảnh mà người nhận lại là người gặt hái vinh quang lớn nhất khi người kia chịu ơn mình: nhưng không cần phải nhắc lại những gì tôi đã bao lần nói với em về sự độc lập thanh thản và ác cảm tự nhiên của tôi đối với ách gông cùm hôn nhân, tôi sẽ chỉ vin vào một trở ngại duy nhất, và điều này tôi rút ra từ những giới luật thiêng liêng mà trên cõi đời này chẳng ai coi trọng hơn em. Hãy dẹp bỏ trở ngại này đi, cô em họ, rồi tôi sẽ chịu nhượng bộ. Giữa tất cả những vẻ vui tươi và giễu cợt khiến em lo lắng đến thế, lương tâm tôi hoàn toàn thanh thản. Ký ức về người chồng quá cố chẳng làm tôi phải đỏ mặt; tôi thậm chí còn thấy vui khi nghĩ rằng chàng đang chứng giám cho sự trong sạch của tôi; bởi cớ gì tôi phải sợ làm những điều khi chàng đã khuất mà tôi vẫn thường làm lúc chàng còn sinh thời? Nhưng liệu điều đó có còn như vậy chăng, hỡi Eloisa, nếu tôi bội phản những lời đoan thệ thiêng liêng từng gắn kết chúng tôi; nếu tôi thề thốt với một người khác mối tình thiên thu bất diệt mà tôi từng bao lần thề thốt với chàng; nếu trái tim bị chia năm xẻ bảy của tôi cướp đoạt khỏi ký ức của chàng những gì nó dành cho người kế nhiệm, và chẳng thể làm tròn bổn phận với người này mà không xúc phạm đến người kia? Liệu hình bóng ấy, vốn dĩ quá đỗi êm dịu trong trí tưởng tượng của tôi giờ đây, há chẳng biến thành nỗi kinh hoàng và khiếp sợ hay sao? Há hình bóng ấy lại chẳng thường trực nơi đây để đầu độc mọi niềm hoan lạc của tôi? Và ký ức về chàng, vốn đang tạo nên niềm hạnh phúc cho đời tôi, há chẳng trở thành nỗi đọa đày mai sau hay sao? Em lấy tư cách gì mà khuyên tôi đi lấy người chồng thứ hai, sau khi chính em đã thề sẽ không bao giờ làm điều tương tự, như thể những lý lẽ em đưa ra cho tôi lại không áp dụng cho chính em trong cùng một hoàn cảnh? Em bảo họ từng là bạn bè và yêu quý lẫn nhau. Lại càng tệ hơn nữa. Linh hồn chàng sẽ phẫn nộ biết bao khi chứng kiến một người đàn ông từng thân thiết với mình lại đi cướp đoạt quyền lợi của mình, và dụ dỗ vợ mình phản bội lại lòng thủy chung? Tóm lại, dẫu cho đúng là tôi chẳng nợ nần gì người đã khuất, há tôi lại không nợ giọt máu thân yêu là kết tinh tình yêu của chàng hay sao? Và lẽ nào tôi có thể tin rằng chàng sẽ chọn tôi, nếu chàng thấy trước được rằng tôi sẽ đẩy đứa con duy nhất của chàng vào cảnh bị xem thường giữa đàn con của một người đàn ông khác? Thêm một lời này nữa thôi, rồi tôi sẽ dừng: xin hỏi ai bảo em rằng mọi trở ngại giữa chúng tôi đều xuất phát từ tôi thế? Khi đứng ra bảo đảm cho chàng, há chẳng phải em đã tham vấn ý muốn của mình hơn là khả năng thực tế hay sao? Hay là, nếu em dám chắc chàng đồng thuận, lẽ nào em chẳng chút đắn đo khi dâng tặng cho tôi một trái tim đã kiệt quệ vì mối tình xưa cũ? Em nghĩ rằng tim tôi phải bằng lòng với điều đó, và tôi có thể hạnh phúc bên một người đàn ông mà tôi không thể làm cho chàng hạnh phúc hay sao? Hãy nghĩ lại đi, cô em họ thân yêu. Tôi không đòi hỏi một sự đáp đền tình cảm lớn hơn những gì tôi trao đi, nhưng tôi sẽ không thỏa mãn với những gì ít hơn thế, và tôi là một người phụ nữ quá đoan chính để xem việc làm vui lòng chồng mình là một chuyện thờ ơ chẳng đáng bận tâm. Vậy em lấy gì làm bảo đảm cho sự viên thành của những hy vọng nơi em? Liệu niềm vui chàng có được khi ở bên tôi, vốn có thể chỉ là tác động của tình bạn; liệu niềm hoan lạc thoảng qua ấy, vốn ở độ tuổi của chàng có thể chỉ nảy sinh từ sự khác biệt giới tính; những điều ấy, tôi hỏi em, há có phải là một nền tảng vững chắc chăng? Nếu niềm vui ấy từng tạo ra bất kỳ tình cảm lâu bền nào, liệu có thể nghĩ rằng chàng lại im hơi lặng tiếng đến thế, không chỉ với tôi, mà với cả em, và thậm chí với cả chồng em; người mà một lời bộc bạch tỏ tường như thế chắc chắn sẽ được đón nhận đầy thiện cảm.
Há chàng đã từng hé môi về chuyện này với bất kỳ ai chưa? Trong mọi cuộc trò chuyện riêng tư giữa tôi với chàng, chàng chẳng nói về ai khác ngoài em. Trong những lần chàng trò chuyện cùng em, chàng có từng nói lời nào về tôi không? Lẽ nào tôi lại có thể nghĩ rằng, nếu chàng chôn giấu một bí mật như thế trong lòng, tôi lại không nhận ra sự gượng gạo nơi chàng, hay nó lại không buột ra qua sự hớ hênh này khác? Hơn nữa, kể từ ngày chàng rời đi, chàng nhắc đến ai nhiều nhất trong những lá thư của mình? Ai là người xuất hiện trong những giấc mơ của chàng? Tôi lấy làm lạ là em lại nghĩ tôi dịu dàng và nhạy cảm đến thế, mà lại không đồng thời cho rằng trái tim tôi sẽ mách bảo tất cả những điều này. Nhưng tôi nhìn thấu mưu mẹo của em rồi, em gái ngọt ngào của tôi ạ; em chỉ muốn biện minh cho yêu sách trả đũa của mình nên mới buộc tội tôi ngày trước đã giữ gìn trái tim mình bằng cái giá phải trả của tim em. Nhưng tôi chẳng dễ bị biến thành kẻ ngốc trước sự tinh khôn của em đâu. Và thế là xong xuôi lời thú nhận của tôi; tôi giãi bày những lời này chẳng phải để cãi lại, mà là để chỉnh lại cho em hiểu đúng; tôi chẳng còn gì để nói thêm về chuyện này nữa ngoài việc thông báo cho em biết quyết định của mình. Giờ đây em đã hiểu trái tim tôi tường tận như chính tôi, nếu không muốn nói là còn rõ hơn. Danh dự của tôi, hạnh phúc của tôi cũng quý giá đối với em như đối với chính bản thân tôi vậy; và trong sự tĩnh lặng của những đam mê nơi em lúc này, em sẽ là người phán đoán tốt nhất những phương cách để bảo toàn cho cả hai điều đó. Bởi vậy, xin trao quyền dẫn dắt hành vi của tôi cho em. Tôi hoàn toàn quy phục em. Chúng ta hãy quay trở lại trật tự tự nhiên của mình, và hoán đổi công việc cho nhau; cả hai chúng ta đều sẽ thấy tốt hơn: em cứ việc cai quản, và em sẽ thấy tôi ngoan ngoãn biết bao: hãy để phần em chỉ bảo những gì tôi nên làm, và phần tôi là tuân theo những chỉ dẫn ấy.
Hãy đón lấy trái tim tôi và lồng nó vào trong tim em; đôi bạn chẳng thể tách rời cần quái gì đến hai trái tim cơ chứ? Nhưng hãy quay lại với các lữ khách của chúng ta; dẫu nói thực lòng, tôi đã nói quá nhiều về một người đến mức hầu như chẳng dám mở miệng nhắc một lời về người kia, sợ rằng em sẽ nhận ra sự khác biệt quá lớn trong giọng văn của tôi, và sợ rằng ngay cả tình bạn tôi dành cho chàng quý tộc người Anh hào hiệp lại để lộ quá nhiều sự quan tâm đối với chàng trai Thụy Sĩ đáng mến. Vả lại, tôi biết nói gì về những lá thư tôi chưa từng được thấy cơ chứ? Lẽ ra em ít nhất cũng phải gửi cho tôi lá thư của Lãnh chúa B——. Nhưng em chẳng dám gửi nếu không kèm theo lá thư kia. Được thôi. Lẽ ra em có thể cư xử tốt hơn thế. Thôi thì, cứ giao tôi cho những bà giám hộ tuổi đôi mươi của em đi: họ dễ bảo hơn vô cùng so với những kẻ ở tuổi ba mươi.
Dẫu vậy, tôi phải trả thù bằng cách báo cho em biết hậu quả từ sự giữ kẽ khéo léo của em. Nó chỉ khiến tôi tưởng tượng ra lá thư đang nói tới kia, lá thư chan chứa một thứ tình cảm... nồng nàn hơn gấp trăm lần so với thực tế mà thôi. Để bõ ghét, tôi thích thú hình dung ra nó ngập tràn những lời lẽ âu yếm không thể nào có thực; thế nên nếu tôi không được ngưỡng mộ một cách say đắm, tôi sẽ bắt em phải chịu tội thay. Rốt cuộc, tôi chẳng hiểu em lấy mặt mũi nào mà nói với tôi về chuyến thư tín từ Ý. Em chứng minh trong thư rằng tôi chẳng hề sai khi chờ đợi nó, mà chỉ sai vì chưa chờ đủ lâu mà thôi. Giá như tôi nán lại chỉ một khắc ngắn ngủi nữa thôi, tôi đã đón được gói bưu phẩm, đã chộp lấy nó đầu tiên, và thong thả đọc cho thỏa thích. Khi ấy sẽ đến lượt tôi làm ra vẻ ban ơn mà trao nó lại cho em. Nhưng thôi, khi chùm nho còn xanh quá, em cứ việc giữ lấy những lá thư ấy đi. Tôi đã có hai lá thư khác mà tôi chẳng thèm đổi lấy chúng, dẫu cho những lá thư kia có đáng đọc hơn tôi tưởng đi chăng nữa. Tôi đoan chắc với em rằng, bức thư của Harriot thậm chí còn vượt xa thư của chính em; cả đời em lẫn đời tôi chưa từng viết được điều gì dễ thương đến thế. Vậy mà em lại dám lên mặt coi thần đồng này như một đứa nhãi ranh xấc xược. Thề có trời, tôi ngờ rằng điều đó nảy sinh từ sự ghen tị thuần túy; và từ khi tôi phát hiện ra tài năng mới này ở con bé, trước khi em làm hỏng nét chữ của nó như em đã từng làm hỏng lời ăn tiếng nói của nó, tôi dự định sẽ thiết lập một đường thư tín kiểu Ý giữa phòng con bé và phòng tôi, từ đó về sau tôi sẽ không để xảy ra chuyện nẫng tay trên các gói thư từ nữa đâu.
Từ biệt nhé, bạn thân yêu của tôi, đính kèm đây em sẽ tìm thấy những lá thư hồi âm cho các bức thư của em, chúng sẽ cho em thấy uy tín chẳng hề nhỏ của tôi nơi này. Tôi rất muốn viết cho em đôi điều về xứ sở này cùng cư dân nơi đây; nhưng đã đến lúc phải đặt dấu chấm hết cho bức thư dài như một cuốn sách này rồi. Vả lại em đã làm tôi bối rối khôn cùng với những ý nghĩ kỳ quặc của em. Vì chúng tôi còn lưu lại đây năm sáu ngày nữa, và tôi sẽ có thời gian ngắm nghía lại những gì mình đã thấy, nên em sẽ chẳng thiệt thòi gì bởi sự chậm trễ này đâu; và em cứ yên tâm rằng tôi sẽ gửi cho em một tập thư đồ sộ chẳng kém tập này trước khi tôi lên đường.
