Từ Eloisa! Một bức thư từ nàng sau bảy năm vắng lặng! Phải, chính tay nàng viết. Tôi thấy, tôi cảm nhận được điều đó: liệu mắt tôi có thể xa lạ với những con chữ mà tim tôi không bao giờ có thể quên? Và nàng vẫn còn nhớ tên tôi sao? Nàng vẫn biết cách viết nó chứ? Bàn tay nàng có run lên khi ngòi bút nắn nót từng nét chữ không? Hỡi Eloisa! Nàng đã cuốn những suy nghĩ lang thang của tôi đi đâu thế? Hình dáng, nếp gấp, dấu niêm phong và cả phần đề địa chỉ trên bức thư của nàng gợi lại trong tâm trí tôi những bức thư xiết bao khác lạ mà tình yêu từng sai khiến. Trong thư này, trái tim và bàn tay dường như đang mâu thuẫn với nhau. Phải chăng cùng một nét chữ lại có thể được dùng để giãi bày lên trang giấy những tình cảm hoàn toàn khác biệt?

Hẳn nàng sẽ cho rằng việc tôi quá bận tâm đến những bức thư cũ của nàng đã minh chứng rõ ràng cho điều nàng vừa gợi ý trong thư gần đây. Nhưng nàng lầm rồi. Tôi nhận thấy rõ ràng rằng tôi đã đổi thay, và nàng cũng chẳng còn như trước; và điều minh chứng điều đó rõ nhất với tôi là, ngoại trừ nhan sắc và đức hạnh của nàng, mọi thứ tôi thấy nơi nàng giờ đây đều là một đề tài ngưỡng mộ mới mẻ. Nhận xét này có thể đi trước lời đoan chắc của nàng. Tôi không dựa vào sức mạnh của bản thân, mà dựa vào thứ tình cảm khiến cho sự dựa dẫm ấy trở nên thừa thãi. Được truyền cảm hứng bởi tất cả những gì tôi cần phải tôn kính nơi người mà tôi không còn tôn sùng nữa, tôi biết lòng tôn kính trước kia của mình cần phải chuyển hóa thành mức độ nào. Thấm nhuần lòng biết ơn sâu sắc nhất, sự thật là, tôi yêu nàng nhiều như trước; nhưng tôi quý trọng và tôn vinh nàng nhất vì nàng đã giúp tôi tìm lại được lý trí.

Kể từ khi con người tinh đời và sáng suốt Wolmar khám phá ra tình cảm thực sự của tôi, tôi đã thấu hiểu bản thân mình hơn, và bớt hoang mang trước sự yếu mềm của mình. Dù nó có đánh lừa trí tưởng tượng của tôi ra sao đi nữa, sự ảo tưởng đó vẫn thật dễ chịu; chỉ cần nó không còn làm tổn hại đến nàng, và những lầm lạc trong tưởng tượng của tôi cuối cùng lại giúp tôi tránh khỏi hiểm nguy thực thế.

Tin tôi đi, Eloisa, có những dấu ấn mà cả thời gian, hoàn cảnh lẫn lý trí đều không thể xóa nhòa. Vết thương có thể lành, nhưng vết sẹo vẫn còn đó, như một dấu tích đáng kính bảo vệ trái tim khỏi những vết thương lòng khác. Tình yêu và sự bất định không thể dung hòa; khi một người tình thay lòng đổi dạ, người đó không còn là người tình nữa. Về phần mình, tôi không còn là người tình nữa; nhưng khi thôi tôn sùng nàng với tư cách ấy, tôi vẫn ở dưới sự che chở của nàng. Tôi không còn sợ hãi hiểm nguy từ nàng nữa, nhưng chính vì thế, nàng lại ngăn ngừa những mối lo từ những người khác. Không, hỡi Eloisa đáng kính, nàng sẽ chẳng bao giờ thấy ở tôi một ai khác ngoài một người bạn của thân xác nàng và một kẻ chỉ yêu mến đức hạnh của nàng: nhưng tình yêu của chúng ta, tình yêu đầu đời, tình yêu vô song ấy sẽ không bao giờ bị bứng gốc khỏi trái tim tôi. Ký ức về tuổi xuân rực rỡ của tôi sẽ không bao giờ bị vấy bẩn như thế: bởi vì, dẫu tôi có sống trọn mấy thế kỷ, những giờ phút hạnh phúc của tuổi trẻ ấy cũng sẽ chẳng bao giờ quay trở lại, hay bị trục xuất khỏi trí nhớ của tôi. Sự thật là chúng ta có thể không còn như trước; nhưng tôi sẽ không bao giờ quên chúng ta đã từng là gì.

Giờ hãy nói về người em họ của nàng. Tôi không thể không thừa nhận, người bạn thân mến của tôi, rằng kể từ khi tôi không còn dám chiêm ngưỡng những nét kiều diễm của nàng ấy, tôi đã trở nên nhạy cảm hơn trước vẻ đẹp của cô ấy. Nào có đôi mắt nào cứ mãi lang thang từ nhan sắc này sang nhan sắc khác mà không đặt sự ngưỡng mộ lên bất kỳ ai? Gần đây mắt tôi đã ngắm nhìn cô ấy, có lẽ với quá nhiều niềm vui; và tôi phải thú nhận rằng những nét kiều diễm của cô ấy, vốn đã khắc sâu trong tim tôi, trong thời gian tôi vắng bóng lại càng để lại ấn tượng sâu đậm hơn. Thánh điện trong tim tôi đã khép lại; nhưng hình bóng cô ấy ở trong đền thờ. Tôi dần trở thành đối với cô ấy cái mà đáng ra tôi có thể làm từ thủa ban đầu, nếu như tôi chưa từng gặp nàng; và chỉ có quyền năng của nàng mới khiến tôi nhận ra sự khác biệt giữa những gì tôi cảm nhận dành cho cô ấy và tình yêu tôi từng dành cho nàng. Các giác quan của tôi, được giải thoát khỏi thứ đam mê khủng khiếp ấy, đón nhận những tình cảm êm đềm của tình bạn. Nhưng liệu tình yêu có phải là kết quả của sự gắn kết này? Hỡi Eloisa! Thật là một trời một vực! Đâu rồi sự cuồng nhiệt? Đâu rồi sự tôn sùng? Đâu rồi những ngây ngất thần thánh, những mê đắm còn cao cả hơn, dễ chịu hơn, mạnh mẽ hơn cả lý trí gấp trăm lần? Một chút hơi ấm, một cơn mê sảng thoáng qua, chợt chiếm lấy tôi, tác động đến tôi một lúc rồi tan biến. Ở người em họ của nàng và tôi, tôi thấy hai người bạn dành cho nhau sự quan tâm trìu mến và thừa nhận điều đó. Nhưng những người tình có dành sự quan tâm cho nhau không? Không, "nàng" và "tôi" là hai từ bị cấm kỵ trong ngôn ngữ của kẻ si tình. Hai người tình không phải là hai con người, mà là một.

Phải chăng trái tim tôi thực sự đang bình yên? Làm sao có thể như thế được? Cô ấy thật quyến rũ, cô ấy vừa là bạn của nàng lại vừa là bạn của tôi: tôi gắn bó với cô ấy bởi lòng biết ơn, và nghĩ về cô ấy trong những khoảnh khắc chiêm nghiệm tuyệt vời nhất. Biết bao ân nghĩa từ đó đổ dồn lên một tâm hồn nhạy cảm, và làm sao có thể tách rời những tình cảm dịu dàng nhất khỏi những thứ mà cô ấy hoàn toàn có quyền được hưởng! Hỡi ôi! Định mệnh đã sắp đặt rằng giữa nàng và cô ấy, trái tim tôi sẽ chẳng bao giờ được hưởng lấy một khoảnh khắc bình yên!

Hỡi phụ nữ, phụ nữ! Những đối tượng vừa thân thương vừa tai ác! Những người được tạo hóa ban cho sắc đẹp để làm chúng ta dằn vặt, những kẻ trừng phạt khi chúng ta thách thức quyền lực của các nàng, những kẻ truy đuổi khi chúng ta khiếp sợ nét kiều diễm của các nàng; mà tình yêu hay lòng căm hận đều hủy diệt như nhau; và mà chúng ta chẳng thể lại gần hay trốn chạy mà được bình an vô sự! Sắc đẹp, nét quyến rũ, sự đồng điệu! Hỡi Thực thể không thể tưởng tượng nổi, hay chỉ là ảo ảnh! Nguồn cơn của đau khổ và niềm vui! Sắc đẹp còn khủng khiếp hơn đối với phàm nhân so với dòng nguyên tố nơi vị Nữ thần của các ngươi sinh ra: chính các ngươi là kẻ tạo ra những trận cuồng phong tàn khốc đến nhường nào cho nhân loại. Hỡi Eloisa, tôi phải trả giá đắt biết bao! Hỡi Clara, tôi phải trả giá đắt biết bao cho tình bạn tàn nhẫn của các ngươi!

Tôi đã sống trong giông bão và chính các ngươi là kẻ luôn khơi mào nó; nhưng những xáo trộn mà các ngươi riêng rẽ gây ra mới khác biệt làm sao! Khác biệt như những con sóng của hồ Geneva với sóng của đại dương mênh mông. Những con sóng trước thì ngắn và nhanh, qua sự xáo trộn không ngừng của chúng thường mang lại tai họa cho những chiếc thuyền nhỏ tròng trành trên bề mặt mà chẳng tiến thêm được bước nào; thế nhưng trên đại dương, tưởng chừng phẳng lặng và dịu êm, ta lại thấy mình được nâng bổng lên và nhẹ nhàng đưa đi một quãng đường xa tít tắp trên những con sóng mà chuyển động thì chậm chạp và hầu như không thể nhận ra. Ta tưởng mình hầu như chẳng dịch chuyển khỏi chỗ cũ, vậy mà đã cập bến những vùng đất xa xôi nhất.

Quả thực, đó chính là sự khác biệt giữa những tác động mà nhan sắc của nàng và của cô ấy gây ra cho trái tim tôi. Mối tình đầu vô song ấy, thứ đã định đoạt số phận cuộc đời tôi và chẳng gì có thể khuất phục nổi ngoại trừ chính nó, đã nảy sinh từ trước khi tôi kịp nhận thức về sự hình thành của nó; nó cuốn tôi đi trước khi tôi biết mình đang ở đâu, và đẩy tôi vào bờ vực diệt vong không thể cứu vãn trước khi tôi tin rằng mình đang lầm đường lạc lối. Trong lúc gió thuận chiều, con thuyền đang oằn mình lao động của tôi từng khoảnh khắc vừa gầm thét vút lên mây xanh vừa cắm đầu lao xuống vực sâu; nhưng giờ đây tôi đã được an ủi bởi những cơn gió lặng và chẳng còn biết mình đang ở đâu nữa. Ngược lại, tôi thấy, tôi cảm nhận quá rõ sự hiện diện của cô ấy tác động đến mình nhường nào, và tự hiểu rằng mối nguy hiểm từ cô ấy lớn hơn thực tế. Tôi trải nghiệm vài niềm hân hoan nhỏ nhoi, vừa chớm xuất hiện đã vội vụt bay. Có khoảnh khắc tôi bị cuốn đi bởi niềm đam mê rồi ngay khoảnh khắc tiếp theo lại bình yên và tĩnh lặng: con thuyền bị sóng đánh đập thật vô ích, khi chẳng có ngọn gió nào lấp đầy những cánh buồng: trái tim tôi, bằng lòng với những nét kiều diễm thực sự của cô ấy, không hề phóng đại chúng lên; cô ấy hiện lên trước mắt tôi đẹp hơn nhiều so với trong trí tưởng tượng; và tôi sợ cô ấy khi diện kiến hơn là lúc vắng mặt. Ngược lại, nhan sắc của nàng luôn tạo ra một hiệu ứng hoàn toàn khác; nhưng tại Clarens, tôi lần lượt trải nghiệm cả hai.

Quả thực, từ khi tôi rời nơi đó, hình bóng người em họ của chúng ta đôi khi hiện lên mạnh mẽ hơn trong trí tưởng tượng của tôi. Tuy nhiên, khốn nỗi, nó chẳng bao giờ xuất hiện đơn độc: nó tác động đến tôi không phải bằng tình yêu, mà bằng sự bất an.

Đó thực chất là tâm tư của tôi đối với cả người này lẫn người kia. Tất cả những người phụ nữ còn lại chẳng mảy mai có ý nghĩa gì với tôi; những nỗi dằn vặt tôi phải chịu đựng đằng đẵng bấy lâu đã quét sạch họ khỏi ký ức của tôi;

E fornito ’l mio tempo a mezzo gli anni.

Nghịch cảnh đã thay thế cho sự kiên định, giúp tôi chiến thắng bản chất tự nhiên và khải hoàn trước cám dỗ. Những kẻ khốn khó ít khi có ham muốn, nàng đã dạy tôi cách khuất phục chúng bằng sự kháng cự. Một mối tình bất hạnh là một công cụ của sự khôn ngoan. Trái tim tôi đã trở thành, nếu tôi được phép diễn tả như vậy, cơ quan của mọi nhu cầu, bởi khi nó bình yên thì tôi chẳng cần gì nữa. Mong nàng và người em họ đừng làm xáo trộn sự tĩnh lặng ấy, và trong tương lai nó sẽ luôn được bình yên.

Trong hoàn cảnh này, tôi có gì phải sợ hãi chính mình nữa? Và bằng sự phòng bị tàn nhẫn nào mà nàng lại muốn tước đoạt hạnh phúc của tôi, chỉ để ngăn tôi không phải đối mặt với nguy cơ đánh mất nó? Thật là thất thường làm sao khi bắt tôi phải chiến đấu và chiến thắng, để rồi sau đó lại cướp đi phần thưởng của chiến thắng ấy! Nào nàng có khiển trách những kẻ dám đương đầu với hiểm nguy không cần thiết đấy thôi? Vậy thì tại sao nàng lại triệu hồi tôi với mối hiểm nguy quá lớn để rồi phải gánh chịu ngần ấy rủi ro? Hoặc tại sao nàng lại muốn trục xuất tôi khi tôi hoàn toàn xứng đáng được ở lại? Lẽ nào nàng nên để chồng mình nhọc công vô ích? Tại sao nàng không ngăn cản anh ấy bỏ công sức mà nàng đã sớm quyết định biến thành vô nghĩa? Tại sao nàng không nói với anh ấy rằng: "Hãy mặc kệ kẻ khốn khổ ở tận đầu kia thế giới đi, nếu không tôi chắc chắn sẽ lại đưa hắn về đấy"? Hỡi ôi! Nàng càng sợ tôi bao nhiêu thì càng nên sớm triệu hồi tôi về nhà bấy nhiêu. Tôi chẳng gặp nguy hiểm khi ở trước mặt nàng, mà là khi vắng bóng nàng; và tôi chỉ khiếp sợ uy lực từ nhan sắc của nàng ở những nơi không có bóng dáng nàng. Khi Eloisa đáng sợ truy đuổi tôi, tôi chạy đến nương náu ở chỗ phu nhân Wolmar, và tôi được an toàn. Tôi biết trốn chạy đi đâu nếu nàng tước đoạt nơi chốn dung thân mà tôi tìm thấy ở cô ấy? Mọi thời gian và chốn chốn đều nguy hiểm khi cô ấy vắng mặt; bởi ở bất cứ đâu tôi cũng tìm thấy Clara hoặc Eloisa. Khi ngẫm về dĩ vãng, khi trầm tư về hiện tại, người này rồi người kia lần lượt làm xáo trộn trái tim tôi, và cứ thế, trí tưởng tượng bất định của tôi chỉ trở nên tĩnh lặng khi ở trước mặt nàng, và chỉ có ở bên nàng tôi mới tìm thấy sự an toàn trước chính mình. Làm sao tôi có thể giải thích cho nàng nghe sự đổi thay mà tôi cảm nhận được khi đến gần nàng? Nàng vẫn luôn nắm giữ quyền lực tối cao ấy; nhưng tác động của nó giờ đây đã khác xưa: khi kìm nén những cảm xúc bồng bột mà nàng từng truyền cảm hứng, đế chế của nàng trở nên cao cả và tuyệt vời hơn; một sự thanh thản bình yên đã nối tiếp cơn giông bão của những đam mê; trái tim tôi, được nhào nặn bởi trái tim nàng, yêu thương theo cùng một cách và trở nên tĩnh lặng nhờ tấm gương của nàng. Nhưng trong sự tĩnh nghỉ thoáng qua này, tôi chỉ tận hưởng một khoảng hưu chiến ngắn ngủi với các đam mê; và, dẫu tôi được nâng lên sự hoàn hảo của các thiên thần khi diện kiến nàng, tôi vừa rời xa nàng là lại rơi ngay về với sự hèn kém vốn có của mình. Phải, Eloisa, đôi khi tôi ngỡ rằng mình có tới hai linh hồn, và linh hồn lương thiện đã được gửi gắm trong tay nàng. Hỡi ôi! Tại sao nàng lại tìm cách tách tôi khỏi nó chứ?

Nhưng nàng sợ hãi hậu quả của những ham muốn tuổi trẻ, những thứ chỉ bị dập tắt bởi muộn phiền và nghịch cảnh. Nàng sợ hãi thay cho những thiếu nữ đang ở trong nhà và dưới sự bảo bọc của nàng. Nàng sợ cả điều mà người thận trọng Wolmar chẳng mảy mai sợ hãi. Những lo âu ấy mới nhục nhã cho tôi làm sao! Phải chăng nàng đánh giá người bạn của mình còn thấp kém hơn cả kẻ hầu người hạ thấp hèn nhất trong nhà? Dù sao đi nữa, tôi có thể tha thứ cho việc nàng nghĩ xấu về tôi; nhưng tuyệt đối không tha thứ cho việc nàng không dành cho chính mình sự tôn trọng vốn thuộc về nàng một cách xứng đáng. Không, Eloisa, ngọn lửa từng thiêu đốt tôi một lần đã thanh lọc trái tim tôi; và tôi không còn hành động theo bản năng như những người đàn ông khác nữa. Sau những gì tôi đã trải qua, liệu tôi có tự hạ thấp bản thân dẫu chỉ trong một khoảnh khắc, tôi sẽ trốn vào xó xỉnh xa xôi nhất trên trái đất này, và sẽ chẳng bao giờ thấy mình ở quá xa Eloisa.

Cái gì! Tôi có thể làm xáo trộn trật tự thanh bình và sự yên ấm gia đình, nơi tôi dành trọn niềm vui sướng ấy ư? Tôi có thể làm vấy bẩn chốn ẩn cư ngọt ngào của sự ngây thơ và bình yên, nơi tôi từng lưu trú với biết bao vinh dự? Tôi có thể đê tiện đến mức——không, kẻ đồi bại nhất, kẻ tha hóa nhất trong những người đàn ông cũng sẽ phải xúc động trước một bức tranh tuyệt mỹ đến thế. Hắn sẽ chẳng thể không say đắm trước đức hạnh chốn dung thân này. Thay vì mang theo lối sống phóng túng của mình đến đó, hắn sẽ phải tự vứt bỏ chúng. Vậy thì, Eloisa, tôi có thể là kẻ đồi bại đến mức nàng bóng gió chăng? Hơn nữa lại ở ngay trước mắt nàng? Không, người bạn thân mến của tôi, hãy rộng mở cửa đón tôi không một chút đắn đo; dinh thự của nàng đối với tôi chính là đền thờ của đức hạnh; hình bóng linh thiêng của nó chạm đến tôi ở mọi ngóc ngách và ràng buộc tôi phụng sự nó. Tôi quả thực không phải là thiên thần; nhưng tôi sẽ trú ngụ trong chốn ở của các thiên thần, và sẽ noi theo gương họ. Những kẻ không muốn giống họ, sẽ chẳng bao giờ tìm đến bầu bạn với họ.

Nàng thấy đấy, tôi rất chật vật mới đi đến được mục đích chính trong bức thư vừa rồi của nàng; điều mà lẽ ra tôi phải suy xét đầu tiên và chín chắn nhất, và lẽ ra chỉ nên chiếm trọn tâm trí tôi lúc này, nếu như tôi có thể màng đến hạnh phúc được bày biện trước mắt. Hỡi Eloisa, người bạn nhân hậu và vô song! Khi trao cho tôi một nửa còn lại của nàng như thế, món quà giá trị nhất trên đời chỉ sau chính bản thân nàng, nàng đã làm cho tôi một việc còn vĩ đại hơn cả những gì nàng từng làm trước kia, nếu có thể. Một niềm đam mê mù quáng, vô lối có thể đã thuyết phục nàng trao chính bản thân mình cho tôi; nhưng việc trao cho tôi người bạn của nàng mới là minh chứng chân thành nhất cho sự quý trọng của nàng. Từ khoảnh khắc này, tôi bắt đầu tự thấy mình thực sự là một người có tài cán, bởi tôi được vinh danh đến vậy. Nhưng đồng thời, minh chứng này lại tàn nhẫn làm sao. Chấp nhận lời đề nghị của nàng nghĩa là tôi đang phản bội trái tim mình, và để xứng đáng với nó thì tôi phải từ chối. Nàng hiểu tôi, và hẳn có thể phán đoán.

Chưa đủ để người em họ kiều diễm của nàng chiếm lấy tình cảm của tôi; tôi biết cô ấy cũng phải được yêu như nàng. Nhưng liệu điều đó có xảy ra, có thể xảy ra không? Hay việc đối xử công bằng với cô ấy trong chuyện này, điều vốn dĩ thuộc về cô ấy, lại phụ thuộc vào tôi? Hỡi ôi! Nếu nàng từng có ý định se duyên tôi với cô ấy, sao không để lại cho tôi một trái tim để trao tặng; một trái tim mà cô ấy có thể truyền cảm hứng cho những tâm tình mới mẻ, và ngược lại có thể dâng hiến cho cô ấy những trái ngọt đầu mùa của tình yêu! Lẽ ra tôi phải có một trái tim thảnh thơi và tự do, giống như trái tim của người bạn thận trọng và đáng kính Orbe, để yêu cô ấy đúng như cách anh ấy từng yêu. Lẽ ra tôi phải xứng đáng như anh ấy, để có thể kế vị anh ấy: bằng không, sự so sánh giữa hoàn cảnh trước kia và hiện tại của cô ấy sẽ chỉ càng khiến hoàn cảnh sau trở nên khó lòng chịu đựng hơn, tình yêu nhạt nhòa và chia sẻ của một người chồng thứ hai, thay vì an ủi cô ấy khỏi nỗi mất mát người chồng đầu tiên, sẽ chỉ càng khiến cô ấy tiếc nuối anh ấy nhiều hơn. Bằng việc kết hôn với tôi, cô ấy sẽ chỉ biến một người bạn tri kỷ biết ơn thành một người chồng bình thường. Cô ấy sẽ nhận được gì từ sự đổi chác ấy? Cô ấy sẽ chịu thiệt kép; tâm hồn nhạy cảm của cô ấy sẽ cảm nhận sâu sắc nỗi mất mát; và làm sao tôi có thể chịu đựng được nỗi buồn bã triền miên mà chính tôi là nguyên nhân, và tôi lại chẳng thể xóa bỏ? Hỡi ôi, trong hoàn cảnh ấy, nỗi đau của cô ấy sẽ là tai họa đầu tiên giáng xuống tôi! Không, Eloisa, tôi không bao giờ có thể hạnh phúc trên sự tổn hại đến sự bình an của cô ấy.

Hãy cứ hạnh phúc đi! Không, liệu tôi có thể hạnh phúc mà không mang lại hạnh phúc cho cô ấy? Liệu một trong hai người có thể hạnh phúc hay bất hạnh riêng rẽ trong hôn nhân? Chẳng phải niềm vui và nỗi đau của họ là chung của cả hai sao? Và chẳng phải nỗi muộn phiền mà người này gây ra cho người kia sẽ luôn dội ngược lại kẻ đã gây ra nó sao? Tôi sẽ trở nên khốn khổ vì những đớn đau của cô ấy, chứ không được hạnh phúc bởi đức hạnh của cô ấy. Nhan sắc, gia thế, tài đức, tình yêu, tất cả có thể hùa vào để bảo đảm cho hạnh phúc đời tôi! Nhưng trái tim tôi, trái tim ương ngạnh của tôi, sẽ chống lại tất cả bọn chúng; sẽ đầu độc nguồn cội niềm vui của tôi, và khiến tôi khốn khổ ngay giữa chốn thiên đường hạnh phúc.

Trong hoàn cảnh hiện tại, tôi tìm thấy niềm vui trong sự hiện diện của cô ấy; nhưng nếu tôi cố gia tăng niềm vui ấy bằng một mối gắn kết khăng khít hơn, tôi sẽ tước đi của chính mình những khoảnh khắc tuyệt vời nhất cuộc đời. Bản tính hài hước và vui tươi của cô ấy có thể mang sắc thái ái tình vào tình bạn của chúng tôi, nhưng điều đó chỉ xảy ra khi có sự chứng kiến những ân huệ của cô ấy. Tôi cũng có thể cảm nhận một sự xúc động quá đỗi nồng nhiệt dành cho cô ấy; nhưng điều đó chỉ xảy ra khi sự hiện diện của nàng đã xua đi mọi tình cảm dịu dành dành cho Eloisa. Khi chỉ có tôi và cô ấy ở bên nhau, chính nàng mới là người khiến cuộc trò chuyện của chúng tôi trở nên thú vị. Sự gắn bó của chúng ta càng tăng lên, chúng ta càng ngẫm về cội nguồn đã sinh ra nó; những mối dây tình bạn càng thắt chặt, và chúng ta yêu nhau chỉ để nói về nàng. Từ đó nảy sinh muôn vàn suy ngẫm tốt đẹp, tốt đẹp với Clara và càng tuyệt vời hơn với tôi, những điều mà một mối gắn kết khăng khít hơn sẽ chắc chắn phá hủy. Khi đó, những suy ngẫm ấy, vốn quá đỗi tuyệt vời, chẳng phải sẽ hóa thành một dạng phản bội cô ấy sao? Và với gương mặt nào tôi có thể biến một người vợ đáng kính và được yêu thương thành kẻ đồng lõa cho những sự phản bội mà trái tim tôi, bất chấp ý muốn, sẽ phạm phải? Trái tim ấy sẽ chẳng thể hòa quyện vào trái tim cô ấy được nữa. Không còn dám nói về nàng, tôi sẽ sớm thôi không thốt ra lời nào nữa. Danh dự và bổn phận áp đặt lên tôi một sự dè dặt mới, cứ thế sẽ đẩy người vợ đầu ấp tay gối ra xa tôi, và tôi sẽ chẳng còn một người dẫn đường hay quân sư nào để định hướng bước chân hay sửa chữa những lầm lạc của mình. Phải chăng đây là lòng tôn kính mà cô ấy có quyền mong đợi từ tôi? Phải chăng đây là triều cống của lòng biết ơn và sự trìu mến mà tôi phải trả cho cô ấy? Phải chăng bằng cách này tôi mang lại hạnh phúc cho cô ấy và cho chính mình?

Lẽ nào Eloisa có thể quên đi những lời thề nguyền đôi bên? Về phần mình, tôi không bao giờ có thể quên chúng. Tôi đã mất tất cả, ngoại trừ sự chân thành, và tôi sẽ giữ gìn điều đó nguyên vẹn cho đến tận giờ phút cuối đời. Vì tôi không thể sống vì nàng, tôi sẽ chết trong cảnh độc thân. Thậm chí, dẫu tôi chưa từng tự hứa với lòng mình điều đó, giờ tôi cũng sẽ làm vậy. Bởi dẫu kết hôn là một bổn phận, thì việc không làm bất kỳ ai phải đau khổ lại là một nghĩa vụ không thể chối bỏ; và mọi tình cảm mà một khế ước như thế mang lại cho tôi lúc này, sẽ hòa lẫn với sự tiếc nuối khôn nguôi về thứ mà tôi từng hoài công hy vọng: một sự tiếc nuối vừa là nỗi dằn vặt của tôi, vừa là của người kém may mắn phải làm vợ tôi. Tôi sẽ đòi hỏi ở cô ấy những ngày tháng hoan lạc mà tôi từng mong chờ nơi nàng. Làm sao tôi có thể chịu đựng nổi sự so sánh ấy! Người phụ nữ nào trên đời này có thể chịu đựng nổi điều đó? Ạh không, tôi không bao giờ có thể chịu đựng nổi ý nghĩ vừa bị tước đoạt nàng, vừa phải định mệnh làm chồng của một người khác.

Vậy nên chớ tìm cách lung lay những quyết định mà sự bình yên của cuộc đời tôi đang bám víu vào đó; chớ tìm cách lôi kéo tôi ra khỏi trạng thái tiêu vong mà tôi đã rơi vào; kẻo khi đưa tôi quay về với ý thức về sự tồn tại của mình, những vết thương của tôi sẽ lại rỉ máu, và tôi sẽ lại gục ngã dưới sức nặng của muôn vàn bất hạnh. Kể từ khi quay về, tôi nhận ra mình đã trở nên quan tâm sâu sắc đến nhường nào đối với bất cứ điều gì liên quan đến người bạn kiều diễm của nàng; nhưng tôi không hề hoảng sợ, bởi tôi biết hoàn cảnh của trái tim mình sẽ chẳng bao giờ cho phép tôi quá bận tâm. Quả thực, tôi chẳng mảy điều ấy, thứ vừa thêm vào nét dịu dàng cho mối gắn bó mà tôi vẫn luôn dành cho Clara, vừa giúp chuyển hướng suy nghĩ của tôi khỏi một đối tượng nguy hiểm hơn, và giúp tôi chịu đựng sự hiện diện của nàng với sự tự tin lớn hơn. Cảm xúc này mang trong mình một phần niềm vui của tình yêu mà không hề có những đớn đau của nó. Niềm vui êm đềm tôi cảm nhận khi ngắm nhìn cô ấy không bị quấy rầy bởi ham muốn tột độ muốn chiếm đoạt cô ấy: bằng lòng trải qua toàn bộ cuộc đời mình theo cách tôi đã sống qua mùa đông vừa qua, tôi tìm thấy giữa hai người khung cảnh bình yên và dễ chịu [98], thứ làm dịu đi sự khắc khổ của đức hạnh và khiến những bài học của nó trở nên đáng mến. Nếu một sự cuồng nhiệt hão huyền tác động đến tôi trong chốc lát, vạn vật đều hùa vào để dập tắt nó; và tôi đã khuất phục quá hiệu quả những cảm xúc bồng bột và nguy hiểm vô biên ấy để mà phải sợ hãi bất kỳ điều gì có thể tấn công tôi lúc này. Tôi tôn kính người bạn của nàng chẳng kém gì yêu mến cô ấy, và điều đó đã nói lên tất cả. Nhưng dẫu tôi chỉ màng đến lợi ích của bản thân, quyền lợi của tình bạn thắm thiết nhất cũng quá đỗi quý giá để có thể liều lĩnh đánh mất chúng bằng cách cố mở rộng chúng; và tôi thậm chí chẳng cần phải nghĩ đến sự tôn kính vốn thuộc về cô ấy để ngăn bản thân không bao giờ thốt ra dù chỉ một lời trong cuộc trò chuyện riêng tư cần phải giải thích, hay thứ mà cô ấy không nên hiểu. Có lẽ đôi khi cô ấy đã nhận xét rằng có chút quá đỗi quan tâm trong cách cư xử của tôi đối với cô ấy, nhưng chắc chắn cô ấy chưa từng nhận thấy trong tim tôi bất kỳ mong muốn nào để bày tỏ điều đó. Từng thế nào trong suốt sáu tháng qua, tôi sẽ mãi như thế đối với cô ấy, chừng nào tôi còn sống. Tôi chẳng biết ai đến gần nàng lại hoàn mỹ được như cô ấy; nhưng dẫu cô ấy có hoàn mỹ hơn cả nàng đi nữa, tôi cảm thấy rằng sau khi đã là người tình của nàng, tôi sẽ chẳng bao giờ trở thành người tình của cô ấy.

Nhưng trước khi khép lại bức thư này, tôi phải bày tỏ cho nàng thấy quan điểm của tôi về bức thư của nàng. Phải, hỡi Eloisa, với tất cả sự thận trọng và đức hạnh của nàng, tôi vẫn có thể nhận ra trong đó những nỗi e dè của một tâm hồn nhạy cảm, kẻ nghĩ rằng việc tự dọa dẫm bản thân là một bổn phận; và quan niệm rằng sự an toàn của mình nằm ở nỗi sợ hãi. Sự rụt rè thái quá này nguy hiểm chẳng kém gì sự tự tin tột độ. Khi liên tục vẽ ra trước mắt chúng ta những con quái vật tưởng tượng, nó bào mòn sức lực của chúng ta trong cuộc chiến với những bóng ma; và việc dọa dẫm chúng ta vô cớ khiến chúng ta kém cảnh giác hơn, cũng như kém khả năng nhận biết những hiểm nguy thực sự. Thỉnh thoảng, hãy đọc lại bức thư mà Lãnh chúa B—— đã viết cho nàng vào năm ngoái, về vấn đề người chồng của nàng; nàng sẽ tìm thấy trong đó một vài lời khuyên hữu ích có thể giúp ích cho nàng ở nhiều phương diện. Tôi không chê bai lòng sùng đạo của nàng, nó thật cảm động, đáng mến và đúng là con người nàng; nó là thứ mà ngay cả chồng nàng cũng phải hài lòng. Nhưng hãy cẩn trọng kẻo sự rụt rè và tính thận trọng dẫn dắt nàng đến chủ nghĩa tĩnh niệm, và kẻo việc tự vẽ ra hiểm nguy ở mọi ngả đường lại cuốn nàng đến chỗ chẳng còn tin vào bất cứ điều gì. Chẳng lẽ nàng không biết, người bạn thân mến của chúng ta ạ, rằng trạng thái của đức hạnh chính là trạng thái chiến tranh. Hãy bớt bận tâm đến những hiểm nguy đang đe dọa chúng ta, mà hãy hướng về chính mình; để chúng ta luôn sẵn sàng chống lại cám dỗ. Nếu việc lao đầu vào cám dỗ là đáng phải sa ngã, thì việc né tránh nó với sự lo lắng thái quá thường là trốn chạy khỏi những cơ hội thực hiện những bổn phận cao cả nhất; việc lúc nào cũng nghĩ đến cám dỗ chẳng có gì là tốt đẹp cả, ngay cả khi là để né tránh chúng. Tôi sẽ chẳng bao giờ tìm kiếm cám dỗ; nhưng trong bất kỳ hoàn cảnh nào mà Sân Khấu Sắp Đặt có thể đặt tôi vào trong tương lai, tám tháng tôi trải qua tại Clarens sẽ là sự bảo đảm cho tôi; và tôi sẽ chẳng sợ hãi việc bất kỳ ai cướp mất phần thưởng mà nàng đã dạy tôi xứng đáng nhận lấy. Tôi sẽ chẳng bao giờ yếu đuối hơn những gì tôi từng trải qua, và cũng chẳng bao giờ phải chống lại những cám dỗ lớn lao hơn. Tôi đã rời xa sự cay đắng của sự cắn rứt lương tâm và tôi đã nếm trải vị ngọt ngào của chiến thắng, sau ngần ấy thứ tôi chẳng cần phải do dự một khoảnh khắc nào trong việc đưa ra lựa chọn; mọi hoàn cảnh trong quá khứ của tôi, thậm chí cả những lầm lạc của tôi, đều là sự bảo đảm cho hành xử trong tương lai của tôi.

Tôi sẽ không mạo muội cùng nàng bàn luận những điều mới mẻ hay uyên thâm nào về trật tự của vũ trụ, và sự cai quản của những sinh mệnh tạo nên nó: sẽ là đủ cho tôi khi nói rằng trong những vấn đề vượt quá tầm hiểu biết của con người như vậy, không có cách nào khác để phán đoán đúng đắn về những điều vô hình, ngoại trừ việc suy luận quy nạp từ những điều hữu hình; và rằng mọi phép loại suy đều ủng hộ những quy luật chung mà nàng có vẻ chối bỏ. Những ý tưởng lý trí nhất mà chúng ta có thể hình dung về Đấng Tối Cao xác nhận quan điểm này: bởi vì, dẫu quyền năng vô hạn không rơi vào sự cần thiết phải áp dụng các phương pháp để thu gọn lao động của ngài, thì vẫn thật xứng đáng với sự khôn ngoan tối cao khi ưu tiên những phương thức hành động đơn giản nhất, sao cho chẳng có gì là vô ích trong cả nguyên nhân lẫn kết quả. Trong việc tạo hình con người, ngài đã ban cho anh ta mọi năng lực cần thiết để hoàn thành những gì được yêu cầu ở anh ta, và khi chúng ta cầu xin ngài ban sức mạnh để làm điều thiện, chúng ta chẳng xin ngài điều gì ngoài những thứ ngài đã ban sẵn cho chúng ta. Ngài đã ban cho chúng ta sự hiểu biết để nhận diện điều thiện, một trái tim để yêu thương [99] và sự tự do để lựa chọn nó. Do đó, ơn huệ thiêng liêng nằm chính ở những món quà cao cả này; và vì tất cả chúng ta đều đã đón nhận nó, tất cả chúng ta đều phải chịu trách nhiệm về những hệ quả của nó.

Tôi đã từng nghe, trong quãng đời của mình, khá nhiều tranh luận chống lại quyền tự chủ của con người, và tôi khinh miệt mọi thứ lý sự ngụy biện đó. Một nhà luân lý có thể tốn bao nhiêu công sức tùy ý để chứng minh rằng tôi không có quyền tự chủ, thì cảm nhận bẩm sinh của tôi về sự tự do vẫn liên tục đập tan những lý lẽ của hắn: bởi bất kỳ sự lựa chọn nào tôi đưa ra sau khi suy xét, tôi vẫn nhận thức rõ ràng rằng việc đưa ra lựa chọn ngược lại hoàn toàn phụ thuộc vào chính tôi. Quả thực, mọi thứ sự uyên bác kinh viện mà tôi từng nghe về vấn đề này đều vô ích và phù phiếm; bởi chúng chứng minh quá nhiều, và được sử dụng tương tự để chống lại cả chân lý lẫn sự giả dối; và, dù con người có quyền tự chủ hay không, thì chúng vẫn phục vụ như nhau trong việc chứng minh điều này hoặc điều kia. Với những kiểu người lý luận này, ngay cả bản thân Thượng Đế cũng không có quyền tự chủ, và từ "tự do" trên thực tế là một khái niệm vô nghĩa. Họ đắc thắng, không phải vì đã giải quyết được vấn đề khó khăn, mà vì đã thay thế nó bằng một ảo ảnh. Họ bắt đầu bằng việc giả định rằng mọi sinh vật có tri thức chỉ hoàn toàn thụ động, và từ giả định đó suy ra các hệ quả để chứng minh sự bất động của nó: quả là một phương pháp tranh luận vô cùng tiện lợi! Nếu họ buộc tội các đối thủ của mình rằng đang lý luận theo cách này, họ đã đối xử bất công với chúng ta. Chúng ta không tự giả định mình là những sinh vật tự do và năng động; chúng ta cảm nhận được điều đó. Phẩm giá của họ nằm ở việc chứng minh không chỉ rằng cảm xúc này có thể đánh lừa chúng ta, mà là nó thực sự làm như vậy [100]. Giám mục Cloyne đã chứng minh rằng, mà chẳng cần bất kỳ sự đa dạng nào trong các hiện tượng, thân thể hay vật chất có thể chẳng có sự tồn tại tuyệt đối; nhưng liệu điều này đã đủ để thúc đẩy chúng ta khẳng định rằng nó tuyệt đối không hề tồn tại? Trong tất cả những điều này, riêng hiện tượng học thôi cũng sẽ tốn nhiều công sức hơn là thực tế; và tôi sẽ luôn bám lấy cái nào có vẻ đơn giản nhất.

Do đó, tôi không tin rằng sau khi đã chuẩn bị chu đáo dưới mọi hình thức cho những nhu cầu của con người trong quá trình tạo dựng, Thượng Đế lại quan tâm một cách bất thường đến người này hơn người khác. Những kẻ lạm dụng sự giúp đỡ thông thường của Chúa Phù Hộ đều không xứng đáng nhận được sự trợ giúp ấy, và những kẻ tận dụng tốt chúng thì chẳng cần đến bất kỳ sự trợ giúp nào khác. Sự thiên vị như thế đối với tôi thật tổn hại đến công lý thần thánh. Nàng sẽ nói rằng, học thuyết khắc nghiệt và làm nhụt chí này có thể được suy ra từ thánh kinh. Cứ cho là vậy đi. Chẳng phải bổn phận đầu tiên của tôi là tôn kính Đấng Tạo Hóa của mình sao? Dù tôi có dành sự tôn sùng đến đâu cho văn bản thiêng liêng, tôi vẫn dành cho tác giả của nó sự tôn kính lớn hơn thế; và tôi thà bị xui khiến để tin rằng kinh thánh bị bóp méo hoặc khó hiểu, còn hơn tin rằng Thượng Đế là kẻ ác độc hoặc bất công. Thánh Phao-lô không muốn chiếc bình nói với người thợ gốm đã tạo ra nó rằng: Tại sao ngài lại nhào nặn tôi thế này? Điều này hoàn toàn ổn, nếu người thợ gốm chỉ áp dụng nó cho những mục đích mà anh ta tạo ra nó để thực hiện; nhưng nếu anh ta khiển trách chiếc bình này là không đạt chuẩn cho mục đích mà nó được tạo ra; chẳng lẽ nó không có quyền hỏi rằng: Tại sao ngài lại tạo ra tôi thế này?

Nhưng liệu từ đó có suy ra được rằng việc cầu nguyện là vô ích? Cầu trời khấn Phật đừng để tôi tước đi của chính mình nguồn cội cứu rỗi ấy. Mọi hành động của sự hiểu biết nhấc bổng chúng ta hướng về Thượng Đế đều đưa chúng ta vượt lên trên chính mình; trong việc khẩn thiết cầu xin sự trợ giúp của ngài, chúng ta học được cách trải nghiệm nó. Không phải hành động trực tiếp của ngài tác động lên chúng ta, mà chính chúng ta tự hoàn thiện bản thân bằng cách nâng những suy nghĩ của mình trong lời cầu nguyện hướng về ngài [101]. Mọi điều chúng ta cầu xin cho phải phép, ngài đều ban phát; và, như nàng nhận xét, chúng ta thu nhận sức mạnh trong việc thú nhận sự yếu mềm của mình. Nhưng nếu chúng ta lạm dụng quy thức này và hóa thành những nhà huyền học, thay vì nâng mình lên với Thượng Đế, chúng ta lại lạc lối trong những trí tưởng tượng ngông cuồng của chính mình; trong việc tìm kiếm ân sủng, chúng ta từ bỏ lý trí; để đạt được một ân phước từ thiên đường, chúng ta giẫm đạp lên một ân phước khác; và trong sự cố chấp khăng khăng rằng thiên đường phải soi sáng trái tim chúng ta, chúng ta lại dập tắt ánh sáng của sự hiểu biết. Nhưng chúng ta là ai mà dám khăng khăng đòi hỏi các vị thần phải thực hiện những phép màu, ngay khi chúng ta muốn, để dung túng cho chúng ta?

Nàng thừa biết đấy, chẳng có điều tốt đẹp nào mà không thể bị đẩy đến mức độ đáng trách; ngay cả lòng sùng đạo, khi nó thoái hóa thành sự cuồng tín điên rồ. Lòng sùng đạo của nàng quá đỗi thuần khiết để mà có thể vướng vào sự thái quá này; nhưng nàng có lý do để đề phòng một mức độ nhỏ hơn của nó. Tôi từng nghe nàng thường xuyên khiển trách những cơn ngây ngất của các tín đồ mộ đạo; nhưng nàng có biết chúng bắt nguồn từ đâu không? Từ việc dành cho việc cầu nguyện nhiều thời gian hơn mức mà sự yếu mềm của bản thể con người cho phép. Do đó, tinh thần kiệt quệ, trí tưởng tượng bốc cháy, họ nhìn thấy khải thị, họ trở nên được linh ứng và mang tính tiên tri; và lúc đó thì sự hiểu biết chẳng còn đủ quyền năng để ngăn chặn tiến trình của sự cuồng tín nữa.

Giờ đây, nàng thường xuyên tự giam mình trong phòng riêng, và kiên định với việc cầu nguyện. Quả thực, nàng vẫn chưa trò chuyện với các tín đồ mộ đạo [102], nhưng nàng lại đọc sách của họ. Không phải tôi từng khiển trách gu đọc sách của nàng đối với những tác phẩm của người đáng kính Fenelon đâu; nhưng nàng bận tâm gì đến những tác phẩm của môn đệ ông ta chứ? Nàng đọc Muralt. Quả thực tôi cũng đọc ông ấy; nhưng tôi chọn những bức thư của ông, còn nàng chọn bản năng thần thánh của ông ta. Nhưng hãy lưu ý cái kết của ông ấy, hãy thương xót cho những lầm lạc ngông cuồng của một con người khôn ngoan đó, và hãy nghĩ cho chính mình. Vào lúc này, một tín đồ Cơ Đốc sùng đạo, chân chính, hãy cẩn trọng hỡi Eloisa, kẻo nàng lại biến thành một kẻ cuồng tín thuần túy.

Tôi đón nhận lời khuyên của nàng, người bạn thân mến, với sự ngoan ngoãn của một đứa trẻ, và gửi gắm lời khuyên của tôi với sự nhiệt thành của một người cha. Kể từ khi đức hạnh, thay vì làm tan vỡ những gắn kết của chúng ta, lại khiến chúng trở nên không thể tách rời, thì những bài học tương tự có thể hữu ích cho cả hai, bởi những lợi ích chung đã gắn kết chúng ta lại. Trái tim chúng ta sẽ chẳng bao giờ cất lời với nhau, ánh mắt chúng ta sẽ chẳng bao giờ chạm nhau mà lại không gợi lên cho cả hai một đối tượng đáng kính, thứ sẽ cùng lúc nâng tầm cảm xúc của chúng ta, sự hoàn hảo của người này sẽ tương trợ cho người kia.

Nhưng dẫu những suy xét của chúng ta có thể là chung cho cả hai, kết luận thì không; quyết định là thuộc về một mình nàng. Đừng ngưng lại, hỡi nàng, người từng làm chủ định mệnh của tôi, xin đừng ngưng làm chủ nó nữa. Hãy cân nhắc các lập luận của tôi, và tuyên án: bất cứ điều gì nàng ra lệnh tôi làm, tôi sẽ phục tùng sự dẫn dắt của nàng, và ít nhất sẽ xứng đáng với việc tiếp tục nhận lấy nó. Nếu nàng nghĩ việc tôi diện kiến cá nhân nàng một lần nữa là không phù hợp, nàng vẫn sẽ luôn hiện diện trong tâm trí tôi, và ngự trị trên mọi hành động của tôi. Nếu nàng tước đi của tôi vinh dự được nuôi dạy những đứa con của nàng, nàng cũng không thể tước đi những đức hạnh mà nàng từng truyền cảm hứng. Đó là những đứa con tinh thần của nàng mà tâm trí tôi nhận làm của riêng, và sẽ chẳng bao giờ chịu để chúng bị dứt khỏi mình.

Hãy nói với tôi, Eloisa, một cách cởi mở. Vì tôi đã thổ lộ rõ ràng những gì tôi nghĩ và cảm nhận trong dịp này, hãy cho tôi biết tôi phải làm gì. Nàng biết số phận của tôi gắn liền với người bạn lừng lẫy của tôi đến mức nào. Tôi chưa tham khảo ý kiến của anh ấy trong dịp này; tôi chưa đưa anh ấy xem bức thư này hay bức thư của nàng. Nếu anh ấy biết rằng nàng không đồng tình với dự án của anh ấy, hay đúng hơn là của chồng nàng, anh ấy sẽ tự mình từ chối nó; và tôi hoàn toàn không có ý định suy diễn từ đó bất kỳ sự phản đối nào đối với những nỗi e dè của nàng; anh ấy chỉ nên mù tịt về chúng cho đến khi nàng đưa ra quyết định cuối cùng. Trong lúc này, tôi sẽ tìm cách nào đó để trì hoãn chuyến khởi hành của chúng ta, mặc dù điều đó có thể khiến anh ấy ngạc nhiên một chút, tôi biết anh ấy sẽ đồng thuận. Về phần mình, tôi thà không bao giờ gặp lại nàng nữa, còn hơn là gặp nàng chỉ để nói lời tạm biệt một lần nữa; và sống với nàng như một kẻ xa lạ sẽ là một trạng thái hành xác mà tôi chưa từng xứng đáng phải chịu.