Anh chuẩn bị đến Etange đây, người họ hàng dịu dàng của anh, và anh đã định ghé thăm em dọc đường; nhưng vì một sự chậm trễ mà chính em là nguyên nhân nên anh buộc phải đi cho nhanh hơn, và anh thà nghỉ lại Lausanne lúc trên đường về để có thêm vài giờ đồng hồ ở bên em. Bên cạnh đó, anh muốn bàn với em về rất nhiều chi tiết, những điều mà thiết tưởng nên trao đổi trước để em có thời gian suy ngẫm trước khi đưa ra ý kiến của mình.
Anh chưa muốn bày tỏ với em dự định của mình liên quan đến chàng thanh niên ấy, cho đến khi sự hiện diện của cậu ta củng cố thêm thiện cảm mà anh đã dành cho cậu. Anh nghĩ giờ đây mình có thể tin tưởng cậu ta đủ để tâm sự với em rằng, chỉ riêng chúng ta biết với nhau, ý định của anh là giao phó việc giáo dục các con anh cho cậu ấy. Anh không hề phớt lờ thực tế rằng những mối bận tâm quan trọng ấy là bổn phận chính yếu của một bậc sinh thành; nhưng khi đến thời điểm để gánh vác chúng, anh đã quá già để hoàn thành, và với bản tính vốn dĩ điềm tĩnh và hay suy tư, anh sẽ chẳng bao giờ đủ năng nổ để quản thúc tâm hồn tuổi trẻ. Hơn nữa, vì một lý do mà em đã biết, [64] Eloisa sẽ thấy bận lòng nếu thấy anh đảm nhận một nhiệm vụ mà anh chẳng bao giờ làm vừa lòng nàng được. Anh còn có muôn vàn lý do khác nữa; phái nữ các em không đủ sức gánh vác những nghĩa vụ này; mẹ của chúng sẽ chỉ tự giới hạn trong việc giáo dục bé Henrietta nhà ta; phần em, anh giao phó việc quản lý gia đình theo kế hoạch đã được thiết lập sẵn và được em chuẩn y; còn việc của anh là ngắm nhìn ba con người đáng quý cùng chung tay vun đắp hạnh phúc cho gia đình, và tận hưởng chốn bình yên tuổi xế chiều mà anh có được nhờ công sức của họ.
Anh vẫn luôn nhận thấy rằng vợ anh vô cùng ác cảm với việc phó mặc con cái cho những kẻ làm thuê kiếm tiền, và anh không thể chê trách sự e dè ấy của nàng. Phẩm chất đáng kính của một gia sư đòi hỏi quá nhiều tài năng không thể mua được bằng tiền, quá nhiều đức tính không định giá được bằng hiện kim, nên thật hoài công nếu nghĩ đến chuyện thuê mứa một người bằng tiền bạc. Chỉ ở một con người thiên bỗng mới có thể trông đợi những tài năng của một nhà giáo; chỉ từ trái tim của một người bạn ân tình mới có thể hy vọng tìm thấy lòng nhiệt thành của một bậc sinh thành; và tài năng thì chẳng thể đem bán, cũng như sự gắn bó vậy.
Mọi phẩm chất cần thiết dường như đều hội tụ ở người bạn của em; và nếu anh hiểu rõ tính tình cậu ta, anh không nghĩ cậu ta lại mong mỏi hạnh phúc nào lớn lao hơn là khiến những đứa trẻ đáng yêu ấy góp phần vào phúc lộc của mẹ chúng. Trở ngại duy nhất mà anh có thể tiên liệu là tình cảm của cậu dành cho Lãnh chúa B——, điều sẽ không cho phép cậu dứt ra khỏi một người bạn vô cùng thân thiết, người mà cậu mang ơn sâu nặng, chí ít là nếu chính vị Lãnh chúa đó không yêu cầu điều đó. Chúng ta rất mong sớm được gặp con người phi thường này; và vì em có ảnh hưởng rất lớn đối với cậu ta, nếu cậu ta đúng như hình tượng mà em đã phác họa cho anh, anh có thể giao phó phần việc liên quan đến cậu ta cho em xoay sở đấy.
Giờ đây, người họ hàng thân thiết của anh, em đã nắm được đầu mối của toàn bộ cách hành xử nơi anh; nếu không có lời giải thích này, nó chắc chắn sẽ có vẻ vô cùng kỳ lạ, và anh hy vọng rằng sau này nó sẽ nhận được sự đồng thuận từ Eloisa và từ em. Lợi thế của việc có được một người vợ như vợ anh đã khiến anh thử nghiệm nhiều biện pháp vốn sẽ là bất khả thi với người khác. Dù anh yên tâm phó mặc nàng cho người tình cũ của nàng, chẳng cần sự kèm cặp nào ngoài đức tính của chính nàng, nhưng sẽ là điên rồ nếu đưa người tình đó vào gia đình anh trước khi anh chắc chắn rằng người đó không còn giữ lòng dạ cũ nữa; và làm sao anh có thể đoan chắc được điều đó nếu anh có một người vợ mà anh ít tín nhiệm hơn chứ?
Anh vẫn thường thấy em mỉm cười trước những nhận xét của anh về tình yêu; nhưng giờ thì anh nghĩ mình có thể khiến em phải ngạc nhiên đấy. Anh đã khám phá ra một điều mà cả em lẫn bất kỳ người phụ nữ nào khác, dẫu sở hữu sự tinh anh mà người ta vẫn gán cho phái các em, cũng chẳng thể nào nhận ra; dẫu vậy, em sẽ nhận thấy ngay bằng chứng ngay từ cái nhìn đầu tiên, và em sẽ thừa nhận nó rõ ràng như hiển nhiên khi anh giải thích những nguyên lý làm nền tảng cho anh. Nếu anh nói với em rằng đôi trẻ nhà anh hiện quyến luyến nhau hơn bao giờ hết, điều này chắc chắn sẽ chẳng có gì lạ lẫm với em. Trái lại, nếu anh quả quyết với em rằng chúng đã được chữa lành hoàn toàn; em vốn thừa biết sức mạnh của lý trí và đức tính, nên em cũng sẽ chẳng xem đó là một phép màu vĩ đại: nhưng nếu anh nói rằng cả hai trạng thái trái ngược ấy đều đúng tại cùng một thời điểm; rằng chúng yêu nhau thiết tha hơn bao giờ hết, thế mà giữa chúng chẳng hề tồn tại thứ gì khác ngoài một sự gắn bó đầy đức hạnh; rằng chúng mãi là tình nhân mà rốt cuộc chẳng bao giờ vượt quá ranh giới bạn bè: điều này, anh đoán là thứ em ít ngờ tới nhất, thứ mà em sẽ khó lòng hình dung nhất, thế nhưng lại hoàn toàn trùng khớp với sự thật.
Đó chính là câu đố tạo nên những sự mâu thuẫn thường trực mà em hẳn đã nhận thấy ở chúng, cả trong trò chuyện lẫn qua những lá thư từ. Những gì em viết cho Eloisa về bức tranh đã góp phần hơn bất cứ thứ gì trong việc giải mã điều bí ẩn ấy, và anh nhận ra rằng chúng luôn chân thành, ngay cả khi cứ liên tục tự mâu thuẫn chính mình. Khi anh nói "chúng", anh đặc biệt muốn nói đến chàng thanh niên; còn về phần người bạn của em, người ta chỉ có thể phỏng đoán mà thôi. Một tấm mạng của sự khôn ngoan và danh dự quấn quanh trái tim nàng biết bao lớp, khiến nó trở nên bất khả xâm phạm trước ánh mắt phàm trần, thậm chí ngay cả với chính nàng. Chi tiết duy nhất khiến anh mường tượng ra rằng nàng vẫn còn chút hoài nghi cần vượt qua, đó là nàng cứ liên tục tự nhủ xem mình nên làm gì nếu đã được chữa lành hoàn toàn; và nàng tự soi xét bản thân tỉ mỉ đến mức nếu thực sự đã khỏi bệnh, nàng đã chẳng cần phải làm thế kỹ đến vậy.
Còn về phần người bạn của em, dẫu mang thiên hướng đức hạnh nhưng ít e dè hơn trước những xúc cảm hiện tại của mình, anh nhận thấy chàng ta vẫn giữ nguyên vẹn mọi rung động của tuổi trẻ; nhưng anh quan sát chúng mà chẳng hề có lý do gì để bực bội cả. Kẻ mà chàng ta say đắm không phải là Eloisa Wolmar, mà là Eloisa Etange; chàng ta không căm ghét anh vì anh là kẻ sở hữu người con gái mình yêu, mà căm ghét như kẻ đã cướp đoạt người mà chàng từng chiều chuộng hết mực. Vợ của bạn mình không phải là tình nhân của chàng, người mẹ của hai đứa trẻ không còn là thiếu nữ từng là học trò của chàng thuở nào. Đúng là nàng rất giống con người ngày ấy và thường gợi cho chàng nhớ về nàng. Chàng yêu nàng trong thì quá khứ. Đó mới là lời giải thích đích thực cho câu đố. Cứ tước đoạt trí nhớ của chàng đi, là em tiêu diệt luôn cả tình yêu ấy.
Đây không phải là một sự tinh tế viển vông đâu, người họ hàng xinh đẹp của anh ạ, mà là một quan sát xác đáng; nếu được mở rộng sang những thứ tình cảm khác, nó có thể mang lại một sự áp dụng phổ quát hơn người ta vẫn tưởng. Anh thậm chí còn cho rằng việc giải thích nó qua chính những suy nghĩ của em cũng chẳng mấy khó khăn. Thời điểm em chia rẽ đôi tình nhân ấy chính là lúc ngọn lửa đam mê của họ ở mức độ cuồng nhiệt tột đỉnh. Có lẽ, nếu họ tiếp tục ở bên nhau lâu hơn chút nữa, họ sẽ dần nguội lạnh; thế nhưng trí tưởng tượng của họ, vì bị tác động mạnh mẽ, cứ liên tục hiện lên hình ảnh người kia dưới lăng kính mà họ nhìn thấy vào thời điểm phân ly. Chàng thanh niên, không nhận ra những đổi thay mà dòng chảy thời gian đã tạo ra trên người tình của mình, cứ yêu nàng như những gì chàng từng thấy trước kia, chứ không phải con người của hiện tại. [65] Để trọn vẹn hóa niềm hạnh phúc của chàng, việc trao cho chàng quyền sở hữu nàng là chưa đủ, trừ khi nàng được trao cho chàng ở đúng độ tuổi ấy; và trong đúng hoàn cảnh mà nàng đang có khi mối tình của họ bắt đầu. Chỉ cần một đổi thay nhỏ nhất trong những chi tiết ấy cũng đủ làm suy giảm bấy nhiêu niềm hạnh phúc mà chàng tự vẽ ra cho mình; nàng nay đã xinh đẹp hơn, nhưng nàng đã đổi khác, sự tiến bộ ấy, xét theo khía cạnh đó, lại thành ra bất lợi cho nàng; bởi vì người mà chàng say đắm là người tình của quá khứ, chứ không phải bất kỳ ai khác.
Điều đánh lừa chàng chính là việc chàng đánh đồng các mốc thời gian, và thường tự dằn vặt bản thân vì một niềm đam mê mà chàng ngỡ là hiện tại, nhưng thực chất chẳng qua chỉ là hệ quả của một ký ức quá đỗi nồng nàn; nhưng anh lại không biết rằng liệu việc dập tắt hẳn cơn say nắng của chàng có tốt hơn là cứ để mặc chàng lầm tưởng hay không. Có lẽ, xét về phương diện này, chúng ta sẽ gặt hái được nhiều lợi ích hơn từ sự lầm lẫn của chàng thay vì từ một phán đoán sáng suốt hơn. Vạch trần cho chàng thấy trạng thái đích thực trong tình cảm của mình chẳng khác nào báo cho chàng biết về cái điều tang tóc của đối tượng mình từng yêu; điều này có thể mang lại nỗi đau buồn nguy hiểm cho chàng, bởi vì trạng thái u sầu luôn là mảnh đất màu mỡ cho tình yêu.
Được giải thoát khỏi những mối bận tâm đang kìm hãm mình, rất có thể cậu ta sẽ càng chìm đắm hơn vào những ký ức mà lẽ ra cậu phải kìm nén; cậu ta sẽ trò chuyện ít dè dặt hơn, và bóng hình của Eloisa ở bà Wolmar chưa phai nhạt đến mức cậu ta không thể tìm lại nếu chịu khó dò xét. Anh đã nghĩ rằng, thay vì vạch trần cho cậu ta thấy những tiến triển mà cậu tưởng mình đạt được—thứ đang cổ vũ cậu ta tiến bước đến cùng—chúng ta nên tìm cách xua đi ký ức về những khoảng thời gian đáng lẽ phải lãng quên ấy, bằng cách khéo léo gieo vào đầu cậu những ý tưởng khác thay thế cho những thứ cậu đang say mê. Em, người từng góp phần khai sinh ra chúng, sẽ là người có thể đóng góp nhiều hơn bất kỳ ai trong việc xóa nhòa chúng; nhưng anh sẽ đợi cho đến khi tất cả chúng ta tề tựu đông đủ, để anh thì thầm vào tai em việc em cần làm cho mục đích này; một trọng trách mà nếu anh không đoán sai, sẽ chẳng mấy nặng nhề đối với em đâu. Trong lúc này, anh đang cố gắng làm cho những đối tượng từng khiến cậu ta khiếp sợ trở nên quen thuộc bằng cách trưng ra trước mặt cậu theo cách mà cậu không còn thấy chúng nguy hiểm nữa. Cậu ta bồng bột, nhưng dễ bảo và dễ bề xoay sở. Anh tận dụng lợi thế này để uốn nắn trí tưởng tượng của cậu. Thay vì hình bóng người tình, anh buộc cậu phải luôn nhìn ngắm người vợ của bạn mình và người mẹ của các con anh; anh dùng bức tranh này để xóa nhòa bức tranh kia, che đậy quá khứ bằng hiện tại. Người ta vẫn thường phi ngựa thẳng về phía cỗ vật từng khiến một con ngựa nhát gan hoảng sợ để nó không còn phải sợ hãi vật ấy nữa. Chúng ta cũng nên hành xử tương tự với những người trẻ tuổi ấy, những kẻ có trí tưởng tượng vẫn sục sôi ngay cả khi tình cảm đã nguội lạnh, và tâm trí cứ vẽ ra những con quái vật từ đằng xa nhưng rồi sẽ tan biến ngay khi họ tiến lại gần.
Anh nghĩ mình hiểu rõ sức mạnh của cả hai, và anh không đẩy họ vào một thử thách mà họ không thể gánh vác: bởi sự khôn ngoan không nằm ở việc áp dụng bừa bãi mọi loại biện pháp phòng ngừa, mà nằm ở chỗ biết chọn lựa những gì thực sự hữu ích và bỏ qua những thứ thừa thãi. Tám ngày bên nhau sắp tới có lẽ sẽ là quãng thời gian đủ để họ khám phá ra trạng thái thực sự trong tâm trí mình, và thấu hiểu rõ mối quan hệ thực sự giữa họ là gì. Càng thường xuyên thấy mình ở riêng bên nhau, họ sẽ càng nhanh chóng nhận ra sự lầm tưởng của bản thân bằng cách so sánh những xúc cảm hiện tại với những gì từng trải qua trước kia khi ở trong cùng hoàn cảnh ấy. Bên cạnh đó, điều quan trọng là họ phải tập làm quen để có thể chịu đựng được, mà không gặp nguy hiểm gì, cái trạng thái thân mật ấy—thứ mà họ tất yếu sẽ phải sống cùng nếu các kế hoạch của anh được hiện thực hóa. Qua cách hành xử của Eloisa, anh nhận ra rằng em đã đưa cho nàng những lời khuyên mà nàng không thể từ chối tuân theo nếu không tự làm tổn hại chính mình. Anh thấy vui sướng biết bao khi được trao cho nàng bằng chứng này rằng anh thấu hiểu giá trị thực sự của nàng, ngõ hầu nàng là kiểu phụ nữ mà một người chồng có thể lấy làm hãnh diện vì sự tin tưởng đó! Nhưng nếu nàng không thu phục được tình cảm của chính mình, đức hạnh của nàng vẫn cứ nguyên vẹn; chỉ có điều cái giá nàng phải trả sẽ đắt hơn và sự khải hoàn của nàng cũng chẳng vì thế mà kém phần rền vang. Trong khi đó, nếu nàng vẫn đứng trước nguy cơ cảm thấy bất ổn trong tâm can, điều đó chỉ có thể bắt nguồn từ một cuộc trò chuyện lay động nào đó—thứ mà nàng vốn đã linh cảm từ trước là sẽ đánh thức những ký ức cũ, và vì thế nàng sẽ luôn né tránh. Như vậy đấy, em thấy đấy, em không được phép áp dụng những chuẩn mực thông thường để phán xét cách hành xử của anh trong trường hợp này, mà phải dựa trên những động cơ đang thôi thúc anh, cùng với bản tính kỳ lạ của người mà anh sẽ dùng làm chuẩn mực để điều tiết hành vi của mình.
Tạm biệt em nhé, người họ hàng thân thiết, hẹn gặp lại khi anh trở về. Dù anh chưa trao đổi những lời giải thích này với Eloisa, anh không hề muốn em phải giấu giếm nàng. Với anh, một nguyên tắc nằm lòng là không bao giờ tạo ra những bí mật giữa những người bạn với nhau; thế nên anh phó mặc những điều này cho sự phán đoán của em; hãy sử dụng chúng theo cách mà sự khôn ngoan và tình bạn của em mách bảo. Anh biết em sẽ chẳng làm gì ngoài những điều đúng đắn và phù hợp nhất.
