Tôi rất vui khi biết rằng anh đã bắt đầu hồi phục sức khỏe, đủ để nhen nhóm cho chúng tôi niềm hy vọng sẽ sớm gặp lại anh ở nơi này. Bạn của tôi ơi, anh phải cố gắng vượt qua sự suy nhược của bản thân và tìm cách băng qua các ngọn núi trước khi mùa đông kịp ngăn trở bước chân anh. Bầu không khí của xứ sở này sẽ hợp với anh; ở đây anh sẽ chẳng thấy gì ngoài nỗi sầu thương, và biết đâu nỗi đau chung của chúng ta sẽ là phương thuốc xoa dịu nỗi đau của chính anh. Nỗi lòng của tôi đang rất cần sự giúp đỡ của anh; bởi vì tôi chẳng thể khóc, chẳng thể thốt nên lời, cũng chẳng tài nào diễn đạt cho người khác hiểu được mình. Quả thật, ông Wolmar hiểu tôi, nhưng ông chẳng đáp lại lời nào. Nỗi đau đớn của một người cha bất hạnh cũng bị chôn giấu tận đáy lòng; và chẳng thể tưởng tượng nổi điều gì lại mang tính đày đọa tàn nhẫn hơn thế: ông chẳng nghe, chẳng thấy, cũng chẳng thấu hiểu bất cứ thứ gì. Tuổi già chẳng có lấy một lối thoát cho những niềm đau. Các con tôi khiến tôi chói buốt cõi lòng mà chúng chẳng hề hay biết cách để tự xót xa cho chính mình. Tôi lẻ loi giữa chốn đông người; một sự im lặng tang tóc bao trùm lấy tôi; và trong sự mụ mị của nỗi đau đớn, tôi chẳng nói chuyện với ai cả; trong người chỉ còn chút hơi tàn cốt để cảm nhận lấy những nỗi kinh hoàng của cái chết. Ồ, xin hãy đến, hỡi người cùng chia sẻ mất mát với tôi, hãy đến và cùng gánh vác những nỗi sầu thương của tôi. Hãy đến sưởi ấm trái tim tôi bằng niềm tiếc thương của anh. Đây là niềm an ủi duy nhất mà tôi còn có thể hy vọng; niềm vui duy nhất mà tôi còn có thể cảm nhận.

Nhưng trước khi anh đến và cho tôi biết ý định của anh liên quan đến một dự án mà tôi biết đã được đề cập với anh, thiết tưởng tôi nên thông báo cho anh biết dự án của riêng tôi trước đã. Tôi vốn thẳng thắn và bộc trực, thế nên sẽ chẳng giấu giếm điều chi. Rằng tôi từng yêu anh, tôi xin thú nhận: thậm chí, có lẽ tôi vẫn còn yêu anh, và sẽ luôn như vậy; nhưng điều này thì tôi không biết, và cũng chẳng thiết tha gì muốn biết. Tôi không hề mù tờ rằng chuyện này đang bị dèm pha, dẫu tôi chẳng hề bận tâm đến điều đó. Nhưng điều tôi muốn nói, và điều mà anh nên ghi tâm khắc cốt, chính là thế này: rằng một người đàn ông từng được Eloisa yêu thương, lại có thể hạ quyết tâm cưới một người phụ nữ khác, theo quan điểm của tôi, lại là một kẻ hèn hạ và đê tiện đến mức tôi sẽ coi việc gọi một kẻ như thế là bạn bè của mình là một sự nhục nhã. Còn về phần mình, tôi xin đoan quyết với anh rằng bất kỳ người đàn ông nào, dù là ai đi nữa, dám cả gan nói lời yêu đương với tôi từ nay về sau, sẽ chẳng bao giờ có cơ hội thứ hai chừng nào hắn ta còn sống.

Vậy nên, giờ đây anh chỉ nên nghĩ đến công việc đang chờ đợi anh, đến những bổn phận được giao phó cho anh, và đến người mà anh đã hứa sẽ toàn tâm toàn ý thực hiện những bổn phận ấy. Các con của nàng đang lớn lên từng ngày, người cha của nàng đang héo mòn đi trông thấy, người chồng của nàng đang chìm trong tâm trạng bấn loạn không nguôi: ông hoài công cố gắng thuyết phục bản thân rằng nàng đã biến mất vĩnh viễn; trái tim ông nổi loạn chống lại lý trí. Ông nhắc về nàng, ông nói chuyện với nàng, và thở dài. Dường như tôi đang nhìn thấy những ước nguyện khẩn khoản nhiều lần của Eloisa đã được hoàn thành một nửa, và rằng anh có thể đặt dấu chấm hết cho một công trình vĩ đại nhường ấy. Thật là một động lực lớn lao biết bao để thôi thúc cả anh lẫn Lãnh chúa B—— cùng quay lại chốn này. Thật xứng đáng với tâm hồn cao thượng của ngài biết bao khi những bất hạnh của chúng tôi đã chẳng thể khiến ngài thay đổi quyết định.

Vậy thì, hỡi những người bạn thân mến và đáng kính, hãy đến và đoàn tụ với tất cả những gì còn sót lại của Eloisa. Hãy tập hợp lại tất cả những gì từng thân thuộc với nàng; hãy để linh hồn nàng thổi bùng ngọn lửa trong chúng ta, hãy để trái tim nàng gắn kết những trái tim của chúng ta; hãy sống mãi dưới ánh mắt dõi theo của nàng. Tôi lấy làm thích thú khi mường tượng rằng linh hồn dễ mến và nhạy cảm của nàng sẽ rời bỏ chốn yên bình để ghé thăm lại cõi lòng chúng ta; rằng nàng sẽ lấy làm hoan hỉ khi thấy những người bạn của mình noi theo các đức tính của nàng, khi nghe chính mình được tôn vinh qua những lời thổ lộ của họ, khi thấy họ hôn lên nôi mộ nàng và thở dài mỗi khi xướng lên tên nàng. Không, nàng vẫn chưa rời bỏ những chốn thân quen từng được nàng tô điểm cho thêm phần mỹ lệ ấy. Nơi đây vẫn tràn ngập hình bóng nàng. Tôi thấy nàng trong mọi vật thể; tôi cảm nhận được nàng trong từng bước chân; vào mọi giờ phút trong ngày tôi đều nghe thấy tiếng nói quen thuộc của nàng. Chính nơi đây nàng từng sống, nơi đây nàng đã chết, và nơi đây tro cốt nàng đang yên nghỉ——Khi tôi ghé thăm nhà thờ tuần hai buổi, ánh mắt tôi lại dừng lại trên chốn u buồn và đáng kính ấy——Hỡi vẻ đẹp! đây phải chăng là chốn dung thân cuối cùng của ngươi!——hỡi sự chân thành! tình bạn! đức hạnh! niềm vui! sự ngây thơ! tất cả đều vùi chôn trong nấm mồ của nàng——Tôi cảm thấy bản thân như thể bị cuốn đi một cách vô thức về phía nấm mồ của nàng——Tôi rùng mình khi đến gần——Tôi sợ hãi việc phải mạo phạm đến mảnh đất thiêng liêng ấy——Tôi tưởng tượng rằng mình cảm thấy nó lay động và run rẩy dưới bàn chân mình——rằng tôi nghe thấy một giọng nói ai oán gọi mình từ sâu thẳm nấm mồ——Clara! [110] ngươi đang ở đâu? Clara! cớ sao ngươi không đến với người bạn của mình?——hỡi ôi! nấm mồ của nàng hãy còn chưa dung chứa đủ một nửa tro tàn——nó đang nóng lòng chờ đợi phần chiến lợi phẩm còn lại——chỉ một chốc lát nữa thôi, và nó sẽ được thỏa mãn!

Hết.