Nửa giờ sau, Bathsheba trong bộ trang phục chỉnh tề, theo sau là Liddy, bước vào phần trên của sảnh lớn cổ kính và thấy đám nam nhân thảy đều đã ngồi tề tựu trên một chiếc băng dài cùng một chiếc ghế bành ở góc phía dưới. Nàng an tọa bên một chiếc bàn, mở sổ ghi công, tay cầm bút, cạnh bên là một chiếc túi canvas đựng tiền. Từ trong túi, nàng đổ ra một đống tiền xu nhỏ. Liddy chọn một chỗ ngay khuỷu tay nàng rồi bắt đầu thêu thùa, chốc chốc lại ngừng tay ngắm nghía xung quanh, hoặc với dáng điệu của một kẻ bề trên đặc quyền, cầm một đồng nửa sovereign đang bày ra trước mặt lên ngắm nghía như một tác phẩm nghệ thuật, đồng thời kìm nén tuyệt đối để nét mặt không để lộ bất kỳ mong muốn sở hữu nó như tiền bạc.
“Nào, trước khi bắt đầu, hỡi các ngươi,” Bathsheba lên tiếng, “ta có hai việc cần trao đổi. Thứ nhất là viên biện lý đã bị sa thải vì tội ăn cắp, và ta đã quyết định sẽ không dùng biện lý nữa, mà sẽ tự mình quản lý mọi việc bằng cái đầu và đôi tay của chính mình.”
Đám nam nhân phát ra một tiếng thở kinh ngạc rõ mồn một.
“Việc tiếp theo là, các ngươi có nghe ngóng được gì về Fanny không?”
“Không thưa cô.”
“Các ngươi đã làm gì chưa?”
“Tôi có gặp bác nông phu Boldwood,” Jacob Smallbury thưa, “và tôi cùng hai người làm của bác ấy đã đi kéo ao Newmill, nhưng chẳng tìm thấy gì cả.”
“Còn người mục đồng mới thì đã tới quán Buck’s Head ở tận Yalbury vì cứ đinh ninh cô ấy đã đến đó, nhưng chẳng ai trông thấy bóng dáng cô ấy cả,” Laban Tall tiếp lời.
“William Smallbury chưa đến Casterbridge sao?”
“Dạ có, thưa cô, nhưng ngài ấy vẫn chưa về. Ngài ấy hứa sẽ về lúc sáu giờ.”
“Bây giờ còn kém sáu giờ đúng một khắc,” Bathsheba nói khi nhìn đồng hồ. “Ta dám chắc ngài ấy sẽ về ngay bây giờ thôi. Nào, thế thì—” nàng liếc vào sổ —“Joseph Poorgrass, anh có ở đó không?”
“Dạ thưa ngài—ý tôi là thưa cô,” người được gọi đáp. “Tên cúng cơm của tôi là Poorgrass ạ.”
“Và anh làm nghề gì?”
“Trong mắt tôi thì chẳng làm gì cả. Còn trong mắt người khác thì—chà, tôi không dám nói đâu, dẫu cho miệng thế gian khó mà giấu giếm.”
“Anh làm gì trong trang trại này?”
“Tôi lo việc đánh xe suốt cả năm, còn vào mùa gieo hạt thì bắn quạ với sẻ, rồi phụ giúp việc mổ lợn nữa thưa ngài.”
“Lương bao nhiêu?”
“Dạ xin chín shilling chín xu và bù một nửa đồng xu tốt cho đồng xu rách hôm bữa, thưa ngài—ý tôi là thưa cô.”
“Hoàn toàn chính xác. Nào, đây là mười shilling thưởng thêm như một món quà nhỏ, vì ta là người mới đến.”
Bathsheba hơi đỏ mặt vì cảm giác hào phóng trước đông đảo mọi người, còn Henery Fray, người nãy giờ đã nhích lại gần ghế của nàng, liền nhướn lông mày và đưa các ngón tay lên để biểu lộ sự kinh ngạc ở mức độ vừa phải.
“Ta nợ anh bao nhiêu—cái anh chàng ở góc kia kìa—tên anh là gì?” Bathsheba nói tiếp.
“Matthew Moon thưa cô,” đáp lời là một bộ dạng quần áo kỳ dị chẳng có mấy thứ hồn vía bên trong, bước tới với những mũi giày chẳng hướng về một phía nhất định nào cả, cứ chụm vào hay chĩa ra tùy theo nhịp bước đong đưa.
“Matthew Mark, anh vừa nói thế phải không?—cứ nói to lên—ta không hại anh đâu,” nữ chủ nhân trẻ tuổi ân cần hỏi.
“Dạ Matthew Moon, thưa bà chủ,” Henery Fray từ phía sau chiếc ghế — nơi hắn vừa lia lén dịch chuyển đến — lên tiếng đính chính.
“Matthew Moon,” Bathsheba lẩm bẩm, hướng đôi mắt sáng ngời vào cuốn sổ. “Mười shilling hai xu rưỡi là khoản ghi cho anh, ta thấy vậy phải không?”
“Dạ, thưa cô chủ,” Matthew đáp, tiếng thưa khẽ khàng như tiếng gió xào xạc qua những chiếc lá khô.
“Của anh đây, và thêm mười shilling nữa. Nào, người tiếp theo—Andrew Randle, ta nghe nói anh là người làm mới. Sao anh lại bỏ trang trại cũ?”
“X-x-x-x-xin, thưa cô, x-x-x-x-xin, thưa cô, xin thưa cô—xin thưa cô—”
“Cậu ta bị tật nói lắp, thưa bà chủ,” Henery Fray thì thầm giải thích từ phía sau, “và bọn họ đã đuổi cổ cậu ta vì có mỗi một lần cậu ta nói rành mạch thì lại dám bảo linh hồn mình là của riêng mình, cùng nhiều tội trạng bất kính khác với ngài địa chủ. Cậu ta thừa sức chửi thề giỏi như cô hoặc tôi, nhưng bảo nói một câu chuyện bình thường để cứu lấy mạng mình thì chịu chết.”
“Andrew Randle, phần của anh đây—cứ từ từ cảm ơn ta sau một hai ngày cũng được. Temperance Miller— ồ, lại thêm một người nữa, Soberness—cả hai đều là nữ phải không nhỉ?”
“Dạ thưa cô. Chúng tôi đây ạ,” một giọng đáp đồng thanh lanh lảnh vang lên.
“Các cô đã làm những việc gì?”
“Chăm nom máy tuốt lúa, bện dây rơm, suỵt đuổi gà vịt khi chúng bén mảng đến luống hạt giống của cô, và dùng dầm để trồng khoai tây Early Flourballs cùng Thompson’s Wonderfuls ạ.”
“Được rồi—ta hiểu. Hai người họ làm việc có vừa ý không?” nàng khẽ hỏi Henery Fray.
“Ôi thưa cô—đừng hỏi tôi! Một lũ phụ nữ dễ dãi—đúng là một cặp đỏm dáng hết chỗ nói!” Henery rên rỉ trong lồng ngực.
“Ngồi xuống đi.”
“Dạ ai cơ, thưa cô?”
“Ngồi xuống.”
Joseph Poorgrass ở phía sau giật nảy mình, đôi môi khô khốc vì sợ hãi những hậu quả khủng khiếp khi chứng kiến Bathsheba ra lệnh một cách gọn lỏn, còn Henery thì lủi thủi rút vào một góc.
“Nào, người tiếp theo. Laban Tall, anh sẽ tiếp tục làm việc cho ta chứ?”
“Làm cho cô hay bất cứ ai trả lương cao cho tôi, thưa cô,” người đàn ông đã có gia đình đáp.
“Đúng thế—con người ta phải sống chứ!” một người phụ nữ ở tận góc phía sau vừa bước vào với tiếng guốc mộc lộc cộc cất giọng.
“Người phụ nữ nào đấy?” Bathsheba hỏi.
“Tôi là vợ hợp pháp của ả đây!” cái giọng ấy tiếp tục vang lên với cung cách và âm điệu trịch thượng hơn. Quý bà này tự nhận mình hai mươi lăm tuổi, trông như ba mươi, bị coi là ba mươi lăm, và thực chất đã ở tuổi bốn mươi. Ả là kiểu đàn bà chưa bao giờ, giống như bao cặp vợ chồng mới cưới khác, thể hiện sự ân ái vợ chồng trước mặt công chúng, có lẽ bởi vì ả chẳng có gì để mà thể hiện.
“Ồ, hóa ra là chị,” Bathsheba nói. “Thế nào, Laban, anh có ở lại làm không?”
“Dạ có, ổng ở lại chứ, thưa cô!” cái lưỡi lanh lảnh của người vợ hợp pháp của Laban lại chõ vào.
“Ừm, chắc là anh ấy tự nói được chứ nhỉ.”
“Ôi lạy Chúa, đời nào ổng tự nói được, thưa cô! Một thằng đần độn chỉ biết sai gì làm nấy. Dùng tạm được đấy, nhưng ngốc nghếch chẳng khác nào một cỗ máy cùn,” người vợ đáp.
“Hì-hì-hì!” người đàn ông đã có vợ cười gượng gạo với một nỗ lực hết sức thảm hại, bởi vì anh ta dẫu có phải hứng chịu những lời nhục mạ khủng khiếp đến đâu đi chăng nữa thì vẫn luôn giữ được bản tính vui vẻ không tài nào dập tắt nổi, hệt như một ứng cử viên nghị viện đang đi vận động tranh cử.
Những cái tên còn lại lần lượt được gọi theo cùng một cách như vậy.
“Nào, ta nghĩ việc với các người đến đây là hết,” Bathsheba nói, gấp cuốn sổ lại vàất hất mái tóc xõa lệch ra sau. “William Smallbury đã về chưa?”
“Dạ chưa, thưa cô.”
“Việc quản lý vị mục đồng mới chắc sẽ cần thêm một người phụ tá dưới quyền,” Henery Fray gợi ý, cố lấy lại vẻ quan trọng bằng cách lách người bước xéo về phía chiếc ghế của nàng.
“Ồ—cần chứ. Ai có thể làm việc đó nhỉ?”
“Cậu nhóc Cain Ball là một đứa trẻ ngoan,” Henery nói, “và ngài Mục đồng Oak chắc không bận tâm đến tuổi tác của nó đâu nhỉ?” hắn nói thêm, quay sang nở nụ cười ngượng nghịu với viên mục đồng vừa xuất hiện và đang đứng tựa lưng vào khung cửa với hai tay khoanh trước ngực.
“Không, tôi không bận tâm điều đó,” Gabriel đáp.
“Sao Cain lại mang cái tên kỳ quặc thế?” Bathsheba hỏi.
“Ồ thưa cô, tội nghiệp người mẹ hẩm hiu của nó, vốn chẳng phải là người rành mạch kinh sách nên đã nhầm lẫn khi làm lễ rửa tội cho con, cứ đinh ninh chính Abel mới là kẻ giết Cain, thế là đặt tên con là Cain mà lòng vẫn nghĩ là đang đặt tên Abel. Mục sư đã đính chính lại nhưng đã quá muộn, vì cái tên ấy cứ đeo bám mãi trong giáo xứ chẳng cách nào gột rửa được. Thật là bất hạnh cho đứa bé.”
“Đúng là khá bất hạnh.”
“Vâng. Dẫu sao thì chúng tôi cũng giảm nhẹ đi hết mức có thể, và gọi nó là Cainy. À, người đàn bà góa bụa tội nghiệp ấy! Bà ấy đã khóc gần cạn nước mắt vì chuyện này. Bà ấy được nuôi dạy bởi một cặp vợ chồng ngoại đạo chẳng bao giờ đưa bà đến nhà thờ hay trường học, và điều đó cho thấy tội lỗi của cha mẹ thường giáng xuống đầu con cái như thế nào đấy thưa cô.”
Ông Fray lúc này bèn cố nặn ra nét mặt u sầu vừa đủ độ, đúng ra vẻ thương cảm thường dành cho những tai ương bất ngờ xảy ra với thiên hạ chứ không phải gia đình mình.
“Được rồi, thế thì Cainy Ball sẽ làm mục đồng phụ tá. Và các anh đã hiểu rõ nhiệm vụ của mình chưa?—ý ta là anh đấy, Gabriel Oak?”
“Hoàn toàn rõ, cảm ơn cô Everdene,” Mục đồng Oak đáp từ khung cửa. “Nếu có gì chưa rõ, tôi sẽ hỏi.” Gabriel có phần chao đảo trước thái độ dửng dưng đến kỳ lạ của nàng. Quả thực, nếu không được báo trước, chẳng ai dám mơ rằng Oak và người phụ nữ kiều diễm đang đứng trước mặt anh lại từng có mối quan hệ nào khác ngoài người dưng nước lã. Nhưng có lẽ dáng vẻ ấy là hệ quả tất yếu của bước thăng tiến xã hội đã đưa nàng từ một căn nhà tranh lên cơ ngơi bề thế cùng những điền trang rộng lớn. Chuyện này vốn không hiếm hoi gì ở những chốn cao sang. Như trong văn phẩm của các bậc thi nhân hậu thế, khi thần Jove cùng gia quyến dời từ chốn cư ngụ chật chội trên đỉnh Olympus ra khoảng trời bao la phía trên, lời ăn tiếng nói của họ cũng thể hiện sự ngạo mạn và cách biệt tăng lên tương xứng.
Tiếng bước chân vang lên nơi hành lang, mang âm hưởng vừa nặng nề vừa đĩnh đạc, có điều tốc độ thì hơi chậm chạp.
(Tất cả.) “Billy Smallbury từ Casterbridge về đến rồi kìa.”
“Và có tin tức gì không?” Bathsheba cất tiếng hỏi khi William, sau khi sải bước đến giữa sảnh, liền rút chiếc khăn tay từ trong mũ ra để lau trán từ chính giữa lan ra tận các mép ngoài.
“Lẽ ra tôi đã về sớm hơn, thưa cô,” anh ta thưa, “nếu không vì thời tiết.” Nói đoạn, anh ta đập mạnh từng chiếc chân xuống đất, và khi cúi nhìn xuống, người ta thấy đôi bốt của anh ta đã bị tuyết bám dính chặt.
“Cuối cùng cũng về tới nơi rồi đấy à?” Henery lên tiếng.
“Nào, thế còn chuyện của Fanny thì sao?” Bathsheba hỏi.
“Dạ thưa cô, tóm lại là cô ấy đã trốn theo lính rồi ạ,” William đáp.
“Không thể nào; một cô gái đoan trang như Fanny sao lại thế!”
“Tôi xin kể hết mọi chi tiết cho cô nghe. Khi tôi tới doanh trại Casterbridge, họ bảo rằng: ‘Đội kỵ binh Long-Guard số Mười một đã đi rồi, và có đội quân mới đến thay thế.’ Đội số Mười một đã đi Melchester và các vùng xa hơn vào tuần trước. Lệnh điều động từ chính phủ giáng xuống tựa như kẻ trộm trong đêm tối, vốn dĩ bản chất của nó là thế, và gần như trước khi đội Mười một kịp hay biết thì họ đã lên đường rồi. Họ có đi ngang qua đây.”
Gabriel lắng nghe với vẻ đầy quan tâm. “Tôi đã thấy họ đi,” anh nói.
“Đúng vậy,” William tiếp lời, “họ hờ hững bước xuống phố trong tiếng kèn trỗi bài ‘The Girl I Left Behind Me’, theo lời người ta kể lại, với những âm điệu khải hoàn vang dội. Lồng ngực của mọi kẻ đứng xem đều rung chuyển theo từng nhịp trống cái đến tận tâm can, và khắp cả thị trấn, từ đám người ở quán rượu cho đến những ả đàn bà vô danh, chẳng có lấy một đôi mắt nào khô ráo!”
“Nhưng họ đâu có ra trận đấy chứ?”
“Không thưa cô; nhưng họ đi để thay thế vị trí cho những người có thể phải ra trận, điều đó cũng có liên quan mật thết với nhau. Thế là tôi tự nhủ, chàng trai của Fanny chính là một thành viên của trung đoàn ấy, và cô ấy đã đi theo hắn ta. Thưa cô, sự tình rành rành ra đấy.”
“Anh có tìm ra tên của hắn không?”
“Không ạ; chẳng ai biết cả. Tôi tin là hắn mang cấp bậc cao hơn một tên lính trơn.”
Gabriel trầm ngâm lắng nghe mà không nói năng gì, bởi trong lòng anh vẫn còn hoài nghi.
“Thôi được, dẫu sao thì tối nay chúng ta cũng chẳng thể dò ra thêm điều gì nữa,” Bathsheba nói. “Nhưng tốt hơn là một người trong số các anh nên chạy sang nhà bác nông phu Boldwood để báo cho bác ấy biết ngần ấy tin tức.”
Nàng đoạn đứng dậy; nhưng trước khi lui về, nàng ngỏ lời với họ bằng một vẻ uy nghiêm duyên dáng, thứ mà bộ tang phục nàng đang mặc càng tô điểm thêm vẻ trang nghiêm vốn chẳng dễ tìm thấy trong chính câu chữ.
“Nào hãy nhớ lấy, các ngươi giờ đây có nữ chúa thay vì nam chủ. Ta chưa rõ năng lực hay tài cán làm nông của mình đến đâu; nhưng ta sẽ cố gắng hết sức, và nếu các ngươi phục vụ ta chu đáo, ta cũng sẽ đối xử xứng đáng với các ngươi. Đừng có kẻ nào trong số các ngươi có tư tưởng vụ lợi (nếu có những kẻ như thế, nhưng ta mong là không) mà cho rằng vì ta là đàn bà nên không phân biệt được đâu là thói lêu lổng và đâu là việc làm ăn đàng hoàng.”
(Tất cả.) “Dạ không thưa cô!”
(Liddy.) “Lời cô nói thật vô cùng chuẩn xác.”
“Ta sẽ thức dậy trước khi các ngươi tỉnh giấc; ta sẽ ra đồng trước khi các ngươi thức dậy; và ta sẽ ăn điểm tâm trước khi các ngươi đặt chân ra đồng. Tóm lại, ta sẽ khiến tất cả các ngươi phải kinh ngạc.”
(Tất cả.) “Dạ thưa cô!”
“Thế thôi, chúc các ngươi ngủ ngon.”
(Tất cả.) “Chúc cô ngủ ngon ạ.”
Nói đoạn, vị nữ quan tòa nhỏ bé ấy bước rời khỏi chiếc bàn và lướt ra khỏi sảnh, tà áo lụa đen quét qua mấy cọng rơm, kéo lê chúng kêu sột soạt trên mặt sàn. Liddy, dâng trào cảm xúc theo thời khắc trọng đại nhờ ý thức về sự cao cả, liền bồng bềnh trôi theo sau Bathsheba với một vẻ uy nghiêm dịu dàng hơn nhưng cũng không hoàn toàn thiếu vắng vẻ kịch cợm, và cánh cửa khép lại.
