Một bức tường bao quanh khu nhà tế xá Casterbridge, ngoại trừ một đoạn ở phần cuối. Tại đây, một bức tường đầu hồi cao nổi bật lên, và giống như mặt tiền, nó được phủ kín bởi một lớp thảm dây thường xuân. Trên bức tường đầu hồi này không có cửa sổ, ống khói, vật trang trí hay bất kỳ phần lồi ra nào. Điểm đặc trưng duy nhất của nó, ngoài thảm lá xanh sẫm, là một cánh cửa nhỏ.

Vị trí của cánh cửa thật kỳ lạ. Bệ cửa nằm cao hơn mặt đất ba hoặc bốn thước, và thoạt nhìn người ta không hiểu nổi lý do vì sao nó lại cao bất thường như vậy, cho đến khi những vết bánh xe ngay bên dưới cho thấy cánh cửa này chỉ được dùng để chuyển đồ đạc và người ra vào từ mặt sàn của một cỗ xe đỗ ở bên ngoài. Nhìn chung, cánh cửa trông giống như một phiên bản “Cổng Kẻ Phản Lộ” được dời đến một chốn khác. Việc lối ra vào này chỉ được sử dụng rất hy hữu trở nên hiển nhiên khi ta nhận thấy những búi cỏ vẫn mọc vô tư trong các kẽ hở của bệ cửa.

Khi chiếc đồng hồ trên nhà tế xá phố South điểm ba giờ kém năm, một chiếc xe ngựa chạy lò xo màu xanh dương, viền đỏ, chở đầy cành cây và hoa, đi ngang qua cuối con đường và hướng lên phía bên này của tòa nhà. Khi tiếng chuông đồng hồ vẫn còn đang ngân lên đoạn giai điệu chắp vá của bài “Malbrook”, Joseph Poorgrass kéo chuông và nhận được chỉ dẫn lùi xe vào sát cánh cửa cao dưới mái đầu hồi. Cỗ cửa sau đó mở ra, và một cỗ quan tài gỗ du mộc mạc từ từ được đẩy ra ngoài, rồi được hai kẻ mặc đồ vải thô đặt dọc theo chính giữa thân xe.

Một trong hai người đàn ông bước đến bên cạnh, rút từ trong túi ra một viên phấn, rồi viết lên nắp quan tài tên tuổi và vài từ khác bằng nét chữ to, ngoằn ngoèo. (Chúng ta tin rằng giờ đây người ta làm những việc này chu đáo hơn, và có gắn một tấm biển đồng). Anh ta phủ lên toàn bộ cỗ quan tài một tấm vải đen, đã sờn nhưng trông vẫn chỉnh tề, tấm ván đuôi xe được lắp trở lại vị trí cũ, một trong hai người đưa giấy chứng nhận đăng ký cho Poorgrass, rồi cả hai bước qua cửa và khép lại phía sau. Mối liên hệ của họ với cô, dù ngắn ngủi đến đâu, nay đã chấm dứt vĩnh viễn.

Joseph bèn sắp xếp những vòng hoa theo đúng dặn dò, cùng với các cành lá xanh xung quanh cho đến khi khó lòng nhận ra chiếc xe đang chở thứ gì; anh quất roi, và cỗ xe tang có vẻ dễ chịu ấy lầm lũi lăn bánh xuống đồi, theo con đường hướng về Weatherbury.

Buổi chiều trôi đi nhanh chóng, và khi nhìn về phía bên phải hướng ra biển trong lúc đi bộ bên cạnh con ngựa, Poorgrass nhìn thấy những đám mây kỳ lạ và từng cuộn sương mù đang bao phủ lấy những sườn đồi dài ôm trọn phong cảnh ở góc trời đó. Chúng kéo đến với thể tích lớn hơn nữa, lười biếng bò qua các thung lũng xen kẽ, và lướt quanh những bông cỏ lau khô héo quắt queo ven đầm lầy và bờ sông. Rồi những hình hài ẩm ướt, xốp mềm ấy khép kín cả bầu trời. Đó là sự bùng phát bất ngờ của những bào tử khí quyển có cội nguồn từ vùng biển lân cận, và khi ngựa, người và cỗ quan tài bước vào Rừng lớn Yalbury, những hoạt động thầm lặng của một bàn tay vô hình đã với tới họ, bao bọc họ hoàn toàn; đây chính là đợt sương mù đầu tiên của mùa thu, và cũng là trận sương mù mở màn cho cả chuỗi ngày sương giá sau đó.

Bầu không khí giống như một con mắt bỗng chốc bị đánh mù ngẫu nhiên. Cỗ xe ngựa và gánh nặng của nó không còn lăn bánh trên ranh giới phân định giữa sự trong trẻo và mờ đục nữa, mà chìm hẳn vào một thể đàn hồi có sắc trắng đục đơn điệu từ đầu đến cuối. Không có một chuyển động nào có thể nhận thấy trong không khí, chẳng một giọt nước hữu hình nào rơi xuống tán lá của những cây dẻ gai, bu-lô và linh sam tạo nên khu rừng ở cả hai bên. Những cây cối đứng lặng trong tư thế chăm chú, như thể chúng đang mòn mỏi chờ đợi một cơn gió thổi đến để lay đưa mình. Một sự tĩnh lặng đáng sợ trùm lên vạn vật xung quanh — trọn vẹn đến mức tiếng bánh xe ngựa kẽo kẹt vang lên như một tiếng động lớn, và những tiếng xào xạc nhỏ vốn chẳng bao giờ được nghe thấy trừ khi màn đêm buông xuống, nay lại hiện lên vô cùng rõ rệt.

Joseph Poorgrass nhìn quanh gánh nặng buồn bã của mình khi nó hiện lên mờ ảo qua khóm hoa nguyệt quế đang nở hoa, rồi nhìn vào màn tối thăm thẳm giữa những hàng cây cao ở hai bên, mờ mịt, không bóng râm và trông như những bóng ma trong một sắc thái xám xịt đơn điệu. Anh cảm thấy chẳng vui vẻ gì cho cam, và ao ước giá như mình có được bầu bạn dẫu chỉ là một đứa trẻ hay một con chó. Dừng con ngựa lại, anh lắng nghe. Không một tiếng bước chân hay tiếng bánh xe nào có thể nghe thấy ở bất cứ đâu xung quanh, và sự im lặng chết chóc chỉ bị phá vỡ bởi một giọt nước nặng trĩu rơi từ trên cây xuyên qua lớp lá xanh và nện một tiếng chắc nịch xuống chiếc quan tài của tội nghiệp Fanny. Sương mù lúc này đã ngấm đẫm vào cây cối, và đây là những giọt nước đầu tiên rơi xuống từ những chiếc lá đã ngập tràn hơi nước. Tiếng vọng rỗng tuếch từ cú rơi của nó nhắc nhở người đánh xe một cách đau đớn về Vị San Bằng lạnh lùng. Ngay gần đó, một giọt nữa rơi xuống, rồi hai ba giọt. Chẳng mấy chốc, những giọt nước nặng nề ấy đập liên hồi lên đám lá khô, mặt đường và những lữ khách. Những cành cây ở gần đính đầy hạt sương bạc phơ như tóc người già, và những chiếc lá đỏ rỉ sét của cây dẻ gai được treo những giọt nước tương tự, tựa như những viên kim cương trên mái tóc màu nâu đỏ.

Nơi xóm nhỏ ven đường có tên Roy-Town, nằm ngay qua khỏi khu rừng này, chính là quán trọ cổ Buck’s Head. Nơi đây cách Weatherbury khoảng một dặm rưỡi, và vào thời kỳ hoàng kim của dịch vụ xe ngựa chạy tuyến cố định, đây từng là trạm dừng chân để rất nhiều cỗ xe thay ngựa và đổi các tốp ngựa mới. Toàn bộ khu chuồng ngựa cũ nay đã bị phá bỏ, và chẳng còn lại gì mấy ngoài tòa quán trọ có thể ở được; nó nằm lùi sâu khỏi mặt đường một chút, ra hiệu về sự tồn tại của mình cho những người ở tận đằng xa trên tuyến đường cái quan bằng một tấm biển treo lơ lửng trên cành ngang của một cây du ở phía bên kia đường.

Những lữ khách — vì vào thời điểm đó loại hình du khách tham quan theo sở thích vẫn chưa phát triển thành một nhóm rõ rệt — đôi khi thốt lên khi đi ngang qua và ngước mắt nhìn lên cái cây treo biển rằng, các họa sĩ rất thích vẽ biển hiệu treo lơ lửng như thế, nhưng bản thân họ thì chưa từng thấy một trường hợp nào hoàn hảo đến vậy trong thực tế hoạt động. Chính gần cái cây này là nơi chiếc xe ngựa mà Gabriel Oak đã trèo lên trong chuyến đi đầu tiên tới Weatherbury từng đỗ; nhưng vì trời tối, tấm biển và quán trọ đã không hề bị ai để ý.

Tác phong của quán trọ mang lối truyền thống lâu đời. Quả thực, trong tâm trí của những vị khách quen, chúng tồn tại như những công thức bất di bất dịch:

Ví dụ như,—

Gõ đáy cốc vại của anh xuống bàn để gọi thêm rượu.

Muốn mua thuốc lá, hãy hô lên.

Khi gọi cô hầu bàn, hãy nói: “Này cô!”

Tương tự khi gọi bà chủ quán: “Bà lão ơi!”, v.v., v.v.

Đó là một sự giải tỏa cho cõi lòng của Joseph khi tấm biển hiệu thân thiện hiện ra trước mắt, và dừng con ngựa ngay bên dưới nó, anh tiến hành thực hiện một dự định đã ấp ủ từ lâu. Tinh thần của anh lúc này đã tiêu tan gần hết. Anh quay đầu ngựa về phía bờ cỏ, và bước vào quán trọ để uống một vại bia.

Bước xuống căn phòng bếp của quán trọ — nơi có sàn nhà thấp hơn lối đi một bậc, mà bản thân lối đi đó lại thấp hơn mặt đường bên ngoài một bậc — điều đầu tiên đập vào mắt Joseph để làm vui lòng anh chính là hai chiếc đĩa màu đồng đỏ, mang hình dạng khuôn mặt của ông Jan Coggan và ông Mark Clark. Hai chủ nhân của những chiếc cổ họng biết thưởng thức nhất trong vùng, nằm trong giới hạn của sự đứng đắn, lúc này đang ngồi đối mặt nhau bên một chiếc bàn tròn ba chân có gờ sắt để ngăn không cho cốc và vại bị khuỷu tay ai vô tình hất rơi; người ta có thể ví họ như mặt trời lặn và vầng trăng tròn đang chiếu rọi đối diện nhau qua quả địa cầu.

“Ơ kìa, hóa ra là hàng xóm Poorgrass!” Mark Clark lên tiếng.

“Tôi dám cá mặt anh chẳng mấy ngợi khen bàn ăn của bà chủ nhà anh đâu, Joseph ạ.”

“Tôi đã có một người bạn đồng hành vô cùng nhợt nhạt trong suốt bốn dặm vừa qua,” Joseph nói, khẽ rùng mình một cái nhưng nhanh chóng lấy lại vẻ nhẫn nhịn. “Và nói thật lòng, nó bắt đầu ngấm vào người tôi rồi đây. Tôi đảm bảo với các anh, tôi còn chưa thấy bóng dáng miếng ăn hay giọt nước nào kể từ giờ ăn sáng hôm nay, mà bữa sáng ấy cũng chẳng hơn gì một hạt sương ngoài đồng.”

“Thế thì hãy uống đi, Joseph, và đừng kìm hãm bản thân nữa!” Coggan nói, đưa cho anh một chiếc vại có nẹp đang đầy ba phần tư.

Joseph uống một hơi khá dài, rồi lại dài hơn nữa, vừa hạ vại xuống vừa nói: “Thế này là uống ngon phết—uống rất ngon là đằng khác, và phải nói là nó làm tôi phấn chấn hơn nhiều trong cái sứ mệnh sầu thảm này của tôi.”

“Đúng vậy, rượu chè là một niềm vui dễ chịu,” Jan nói, tựa như một kẻ đang lặp lại một chân lý quá quen thuộc trong đầu đến mức hắn hầu như chẳng để ý đến việc nó trượt qua đầu lưỡi mình; và nâng cốc lên, Coggan từ từ ngửa đầu ra sau, nhắm nghiền hai mắt, để cho tâm hồn đang chầu chực của mình không bị phân tâm dù chỉ một thoáng khỏi sự khoái lạc bởi những ngoại cảnh không liên quan.

“Thôi chết, tôi phải đi tiếp đây,” Poorgrass nói.

“Không phải là tôi không muốn làm thêm một hớp với các anh; nhưng giáo xứ có lẽ sẽ mất lòng tin ở tôi mất nếu người ta trông thấy tôi ở đây đấy.”

“Thế hôm nay anh đang đánh xe đi buôn ở đâu thế, hở Joseph?”

“Quay lại Weatherbury. Tôi đang chở cô Fanny Robin tội nghiệp trong chiếc xe ngựa ở ngoài kia, và tôi phải có mặt ở cổng nghĩa trang lúc kém mười lăm phút nữa.”

“À—tôi có nghe chuyện đó rồi. Vậy rốt cuộc là cô ấy cũng bị đóng đinh trong những tấm ván của nhà thờ, mà chẳng có ai chịu trả tiền xu đúc cho tiếng chuông lẫn nửa đồng hào cho ngôi mộ cả.”

“Giáo xứ trả nửa đồng hào tiền mộ, nhưng không trả tiền xu đúc cho tiếng chuông, bởi vì tiếng chuông là một thứ xa xỉ: nhưng thân xác tội nghiệp ấy thì khó lòng mà thiếu được huyệt mộ. Dù sao đi nữa, tôi mong là bà chủ của chúng ta sẽ trả tất.”

“Một cô gái xinh xắn nhất mà tôi từng thấy! Nhưng anh vội cái gì chứ, Joseph? Người phụ nữ tội nghiệp ấy đã chết rồi, anh có làm cho cô ấy sống lại được đâu, anh cứ ngồi xuống cho thoải mái rồi làm nốt vại nữa với chúng tôi đi.”

“Tôi không ngại làm thêm một ngụm nhỏ xíu xiu mà các anh có thể tưởng tượng được đâu, mấy cậu trai ạ. Nhưng chỉ vài phút thôi, vì chuyện nào ra chuyện nấy mà.”

“Dĩ nhiên là anh sẽ làm thêm một giọt nữa rồi. Con người ta sau đó sẽ khỏe gấp đôi. Anh cảm thấy ấm áp và rạng rỡ làm sao, rồi anh sẽ vung tay quất roi làm việc trôi chảy chẳng tơi bơi gì, mọi thứ cứ thế trôi đi như củi khô gãy mục. Uống lắm quá thì độc hại, và sẽ dẫn chúng ta đến gặp kẻ có sừng trong ngôi nhà khói đó; nhưng suy cho cùng, mấy ai có được cái ân huệ biết thưởng thức một chầu ẩm ương, và vì chúng ta đã được ban ơn cao cả theo cái hướng đó, chúng ta nên tận dụng nó triệt để chứ.”

“Đúng thế,” Mark Clark tiếp lời. “Đó là một tài năng mà Chúa đã thương tình ban phát cho chúng ta, và chúng ta không nên bỏ bê nó. Nhưng ngặt một nỗi, với lũ mục sư, thư ký, người dạy học và mấy buổi tiệc trà đứng đắn, những lề thói vui vẻ cổ xưa của một đời sống tốt đẹp đã tiêu đời rồi — thề trên thân xác tôi là chúng tiêu thật rồi đấy!”

“Thôi, thực tình thì giờ tôi phải đi tiếp đây,” Joseph nói.

“Nào nào, Joseph; vớ vẩn thật đấy! Người phụ nữ tội nghiệp ấy chết rồi chứ bộ, anh vội cái nỗi gì chứ?”

“Thôi được, tôi hy vọng ơn trên sẽ không chấp nhặt những việc làm của tôi,” Joseph vừa nói vừa ngồi xuống lại. “Dạo này tôi hay bị dằn vặt bởi những khoảnh khắc yếu lòng, điều đó đúng thật. Tôi đã từng say xỉn một lần trong tháng này rồi đấy, và tôi đã không đi nhà thờ vào ngày Chủ nhật, lại còn buông ra dăm ba câu chửi thề ngày hôm qua nữa chứ; thế nên tôi không muốn dấn thân quá đà để giữ lấy sự an toàn cho mình. Thế giới bên kia là thế giới bên kia của anh, chứ đâu phải thứ để phung phí một cách bừa bãi.”

“Tôi tin anh là một tín đồ nhà nguyện đấy, Joseph. Tôi dám cá là thế.”

“Ồ, không, không! Tôi đâu có đi đến mức đó.”

“Còn tôi thì,” Coggan nói, “tôi là một tín đồ trung thành của Giáo hội Anh.”

“Ừ, và thề có Chúa, tôi cũng vậy,” Mark Clark hưởng ứng.

“Tôi chẳng dám tự khen mình nhiều; mà cũng chẳng muốn thế,” Coggan tiếp tục, với cái thói quen hay bàn về các nguyên lý vốn là đặc trưng của chất men lúa mạch. “Nhưng tôi chưa từng thay đổi một tín điều nào: tôi bám chặt như băng dán vào đức tin cổ truyền mà tôi đã sinh ra ở trong đó. Phải; thế này thì phải nói về Giáo hội, một người có thể thuộc về Giáo hội và cứ ở lỳ trong quán trọ cũ vui vẻ của mình, chẳng bao giờ phải bận tâm hay lo lắng gì về các tín điều cả. Nhưng để làm một tín đồ nhà nguyện, anh phải đến nhà nguyện trong mọi cơn gió bão và thời tiết, rồi làm cho mình cuồnghên lên như một kẻ điên. Không phải là mấy thành viên nhà nguyện không phải là những tay thông minh theo cách của họ. Họ có thể cất lên những lời cầu nguyện tuyệt đẹp từ chính đầu óc của họ, toàn là về gia đình mình và những vụ đắm tàu trên báo chí.”

“Họ làm được—họ làm được chứ,” Mark Clark đồng tình với vẻ cảm thông; “nhưng còn chúng ta, những người theo Giáo hội, các anh thấy đấy, phải có mọi thứ in sẵn ra từ trước, chứ khỉ thật, nếu không thì chúng ta chẳng đời nào biết phải nói gì với một lão đại cồng kềnh như Chúa trời giống như những đứa trẻ chưa ra đời.”

“Người nhà nguyện có vẻ thân thiết với đấng tối cao trên đó hơn chúng ta,” Joseph đăm chiêu nói.

“Đúng thế,” Coggan nói. “Chúng ta thừa biết rằng nếu có ai đó được lên thiên đàng, thì chính là họ. Họ đã làm việc cật lực vì điều đó, và họ xứng đáng có được nó, dù nó là cái thăng gì đi nữa. Tôi đâu có ngốc đến mức giả vờ rằng chúng ta, những kẻ bám trụ lấy Giáo hội, có cơ hội giống như họ, bởi vì chúng ta thừa biết là không. Nhưng tôi ghét cái giống người sẵn sàng từ bỏ những tín điều cổ xưa của mình chỉ vì muốn lên thiên đàng. Tôi thà đi làm nhân chứng khai gian cho nhà vua để đổi lấy dăm ba đồng bạc còn hơn. Này các bác, khi toàn bộ số khoai tây của tôi bị sương muối tàn phá, chính Mục sư Thirdly của chúng ta là người đã cho tôi một bao khoai giống, dẫu ngài hầu như chẳng có nổi một bao để dùng cho riêng mình, và chẳng có xu nào để mua chúng. Nếu không nhờ có ngài ấy, thì tôi đã chẳng có lấy một củ khoai để trồng trong vườn. Các anh có nghĩ là tôi sẽ quay lưng sau chuyện đó không? Không, tôi sẽ gắn bó với phe của mình; và nếu chúng tôi sai, thì cứ cho là thế đi: tôi nguyện ngã cùng những kẻ gục ngã!”

“Nói hay lắm—rất hay,” Joseph nhận xét.—“Tuy nhiên, thưa các bác, giờ tôi phải đi đây: thề có mạng sống tôi là tôi phải đi. Mục sư Thirdly đang đợi ở cổng nhà thờ ngoài kia rồi, và có cả người phụ nữ đang ngóng đợi bên ngoài chiếc xe ngựa kìa.”

“Joseph Poorgrass, đừng có thảm hại thế chứ! Mục sư Thirdly sẽ không bận tâm đâu. Ngài ấy là một người rộng lượng; ngài đã phát cho tôi những tờ truyền đạo suốt nhiều năm trời, và tôi đã ngốn kha khá số đó trong suốt một cuộc đời dài và lắm u tối này; nhưng ngài chưa bao giờ là kẻ dám ca cẩm về chi phí cả. Ngồi xuống đi.”

Joseph Poorgrass càng ở lại lâu, tâm hồn anh càng ít bị dằn vặt bởi những bổn phận đổ lên đầu anh vào buổi chiều này. Những phút giây trôi qua không đếm xỉa, cho đến khi bóng chiều bắt đầu sập xuống rõ rệt, và đôi mắt của ba người chỉ còn là những đốm sáng lấp lánh trên bề mặt của bóng tối. Chiếc đồng hồ điểm chuông trong túi Coggan đánh sáu giờ với âm thanh trầm ngâm quen thuộc.

Vào khoảnh khắc đó, những tiếng bước chân vội vã vang lên ở lối vào, và cánh cửa mở ra để hiện hình bóng của Gabriel Oak, nối gót theo sau là cô hầu bàn cầm trên tay một ngọn nến. Anh trừng mắt nhìn vẻ mặt của một kẻ thì dài thườn thượt còn hai kẻ thì tròn vo đang ngồi đối diện với mình, trông chẳng khác nào một cây đàn vĩ cầm và một cặp chảo ủ ấm giường. Joseph Poorgrass chớp chớp mắt, và rụt người lại thụt lùi vào góc tối mấy phân.

“Thề có Chúa, tôi thấy xấu hổ thay cho các anh; thật là đồi bại, Joseph ạ, quá sức đồi bại!” Gabriel phẫn nộ nói. “Coggan, anh tự nhận mình là một người đàn ông, thế mà lại không biết điều hơn thế này sao.”

Coggan ngước lên nhìn Oak một cách lờ đờ, một trong hai con mắt thỉnh thoảng lại tự động chớp chớp và khép lại, cứ như thể nó không phải là một bộ phận trên cơ thể, mà là một cá nhân ngái ngủ mang một nhân cách độc lập riêng.

“Đừng có cáu kỉnh thế chứ, anh chăn cừu!” Mark Clark nói, nhìn đầy trách móc vào ngọn nến, thứ dường như đang sở hữu những nét hấp dẫn đặc biệt đối với đôi mắt anh ta.

“Chẳng ai có thể làm tổn thương một người phụ nữ đã chết,” cuối cùng Coggan cũng lên tiếng với độ chính xác của một cỗ máy. “Tất cả những gì có thể làm cho cô ấy thì đã làm xong rồi—cô ấy đã vượt ngoài tầm với của chúng ta: và việc gì một người phải tự chuốc lấy cái sự vội vã cào cấu vì một cỗ đất đá vô tri giác chẳng thể cảm nhận hay nhìn thấy, và cũng chẳng biết anh làm gì với nó cơ chứ? Nếu cô ấy còn sống, tôi đã là kẻ đầu tiên giúp đỡ cô ấy. Nếu lúc này cô ấy cần cơm ăn nước uống, tôi sẽ trả tiền ngay lập tức. Nhưng cô ấy đã chết rồi, và sự cuống cuồng nào của chúng ta cũng chẳng làm cô ấy sống lại được đâu. Người phụ nữ ấy đã đi qua bên kia rồi—thời gian bỏ ra vì cô ấy chỉ là hoài công vô ích: việc gì chúng ta phải hớt hải làm những điều không cần thiết? Nở một nụ cười đi, anh bạn chăn cừu, và làm hòa đi, vì biết đâu ngày mai chúng ta cũng sẽ giống như cô ấy thôi.”

“Biết đâu đấy,” Mark Clark dõng dạc nói thêm, đoạn tự rót rượu uống ngay lập tức để không phải chịu thêm rủi ro nào về việc lỡ mất cơ hội của mình bởi cái sự kiện vừa được nhắc đến, trong khi Jan tranh thủ gửi gắm những suy nghĩ miên man về ngày mai vào một bài hát:—

Ngày mai, ngày mai!

Và khi tôi tìm thấy sự bình yên và trù phú bên mâm cơm của mình,

Với một trái tim thảnh thơi khỏi bệnh tật và muộn phiền,

Tôi sẽ sẻ chia cùng bạn bè những gì ngày hôm nay mang lại,

Và để họ dọn bàn vào ngày mai.

Ngày mai, ngày ma——

“Câm cái mỏ đang tru tréo của anh lại đi, Jan!” Oak quát lên; rồi quay sang Poorgrass, “còn anh, Joseph, kẻ chuyên làm những việc đồi bại bằng mấy cái lối điệu bộ thánh thiện đến khốn khiếp, anh đã say mèm chẳng đứng vững nổi nữa rồi.”

“Không, anh chăn cừu Oak, không! Hãy nghe lý lẽ đi chứ, anh chăn cừu. Tất cả những gì đang xảy ra với tôi chỉ là một căn bệnh mang tên con mắt nhân đôi, và đó là lý do tại sao tôi nhìn thấy anh thành hai—ý tôi là, anh trông thành hai người.”

“Con mắt nhân đôi là một thứ tệ hại lắm,” Mark Clark phán.

“Nó cứ phát tác mỗi khi tôi ngồi trong quán rượu một lúc lâu,” Joseph Poorgrass khiêm tốn đáp. “Vâng; tôi nhìn thấy mọi thứ thành đôi, cứ như thể tôi là một vị thánh nào đó sống vào thời Vua Nô-ê và đang bước vào con tàu ark vậy.... V-v-v-vâng,” anh nói thêm, trở nên vô cùng xúc động trước hình ảnh bản thân mình như một kẻ bị ruồng bỏ và bắt đầu tuôn rơi nước mắt; “tôi cảm thấy mình quá tốt đẹp đối với nước Anh này: áng chừng tôi phải được sinh ra từ thời Sáng thế ký mới phải, giống như những người dâng tế khác, và khi đó thì tôi đã chẳng bị g-g-gọi là một th-th-thằng say rượu theo cái kiểu này!”

“Tôi ước gì anh thể hiện mình là một kẻ có khí phách, thay vì cứ ngồi đó mà rên rỉ!”

“Thể hiện mình là một kẻ có khí phách ư?... À, chà! Cứ để tôi nhận cái danh xưng kẻ say xỉn một cách khiêm nhường đi—cứ để tôi trở thành một kẻ với đôi đầu gối thành kính—cứ là thế đi! Tôi biết rằng mình luôn luôn thốt lên câu ‘Lạy Chúa’ trước khi làm bất cứ điều gì, từ lúc thức dậy cho đến khi chợp mắt ngủ vùi, và tôi sẵn sàng gánh chịu mọi nỗi nhục nhã ẩn chứa trong hành động thánh thiện đó. Hah, vâng!... Nhưng lại không phải là một kẻ có khí phách ư? Tôi đã bao giờ cho phép gót chân kiêu ngạo nào đạp lên cái mông đằng sau của mình mà không rên rỉ một cách nam tính rằng tôi có quyền hoài nghi việc làm đó chưa? Tôi xin đặt câu hỏi đó một cách mạnh mẽ đấy?”

“Chúng tôi không thể phủ nhận là anh chưa từng làm thế, Người hùng Poorgrass,” Jan thừa nhận.

“Chưa bao giờ tôi để cho cách đối xử đó trôi qua mà không hoài nghi cả! Thế mà anh chăn cừu lại dám nói thẳng vào mặt một bằng chứng hùng hồn đó rằng tôi không phải là một kẻ có khí phách! Thôi, cứ để nó trôi qua đi, và cái chết chính là một người bạn tốt!”

Gabriel, nhận thấy rằng không ai trong số ba kẻ đó ở trong trạng thái tỉnh táo để có thể trông coi chiếc xe ngựa cho quãng đường còn lại, bèn không đáp lời nữa, mà đóng sập cửa lại sau lưng họ, rồi đi sang chỗ cỗ xe đang đỗ, lúc này đã dần trở nên mờ ảo trong màn sương mù và bóng tối của thời tiết mốc meo này. Anh kéo đầu ngựa ra khỏi đám cỏ lớn mà nó đã gặm trụi, chỉnh đốn lại những cành cây phủ trên quan tài, rồi đánh xe lên đường xuyên qua màn đêm u ám độc hại.

Dần dà, trong làng bắt đầu râm ran tin đồn rằng cái xác được đưa về chôn cất ngày hôm nay chính là tất cả những gì còn sót lại của tội nghiệp Fanny Robin — người đã từng đi theo Trung đoàn Mười một từ Casterbridge qua Melchester và tiến xa hơn nữa. Nhưng nhờ vào sự kín tiếng của Boldwood và sự rộng lượng của Oak, người tình mà cô từng theo đuổi chưa bao giờ bị vạch mặt đích danh là Troy. Gabriel hy vọng rằng toàn bộ sự thật của câu chuyện sẽ không bị phơi bày ra ít nhất là cho đến khi cô gái đã nằm dưới mồ được vài ngày, khi những rào cản ngăn cách của đất đá và thời gian, cùng với cảm giác rằng các sự kiện đã phần nào chìm vào quên lãng, sẽ làm cùn đi nỗi cay đắng mà việc hé lộ và những lời bàn tán cay nghiệt có thể gây ra cho Bathsheba vào lúc này.

Khi Gabriel đến được dinh thự cũ, nơi cư trú của cô nằm trên đường anh đi tới nhà thờ, trời đã tối mịt. Một người đàn ông bước ra từ cổng và cất tiếng qua lớp sương mù lơ lửng giữa họ như bột mì bị thổi bay —

“Có phải Poorgrass đang chở cái xác đấy không?”

Gabriel nhận ra giọng nói đó là của mục sư.

“Cái xác ở đây rồi thưa ngài,” Gabriel đáp.

“Tôi vừa mới đến hỏi phu nhân Troy xem cô ấy có thể cho tôi biết lý do của sự chậm trễ này không. Tôi e rằng bây giờ đã quá muộn để cử hành tang lễ một cách trang nghiêm thỏa đáng rồi. Anh có giấy chứng nhận của viên đăng ký hộ tịch không?”

“Không,” Gabriel đáp. “Tôi đoán Poorgrass giữ tờ giấy đó; và anh ta đang ở quán Buck’s Head. Tôi quên bén mất không đòi anh ta rồi.”

“Thế thì quyết định vậy đi. Chúng ta sẽ hoãn tang lễ lại đến sáng mai. Thi thể có thể được đưa thẳng đến nhà thờ, hoặc có thể để lại đây ở trang trại rồi đến sáng sẽ có người khiêng đi. Họ đã đợi hơn một tiếng đồng hồ rồi, và bây giờ đã về nhà cả.”

Gabriel có những lý do của riêng mình để cho rằng phương án sau là một điều cực kỳ tồi tệ, dẫu cho Fanny từng là người ở trong trang trại này suốt mấy năm trời khi người chú của Bathsheba còn sống. Những viễn cảnh về một số tình huống oái oăm không hay có thể nảy sinh từ sự chậm trễ này cứ thoáng hiện trong đầu anh. Nhưng ý muốn của anh không phải là luật pháp, và anh bước vào nhà để hỏi xem ý nguyện của nữ chủ nhân về vấn đề này ra sao. Anh tìm thấy cô đang ở trong một tâm trạng khác thường: đôi mắt cô khi ngước lên nhìn anh mang vẻ ngờ vực và bối rối như thể đang vướng bận một suy nghĩ nào đó từ trước. Troy vẫn chưa trở về. Thoạt đầu, Bathsheba dửng dưng đồng tình với đề xuất của anh rằng họ nên đưa thi thể lên thẳng nhà thờ ngay lập tức; nhưng ngay sau đó, khi đuổi theo Gabriel ra tới cổng, cô lại xoay chuyển 100% sang thái độ lo lắng thái quá vì lợi ích của Fanny, và muốn đưa cô gái vào trong nhà. Oak biện minh về sự tiện lợi của việc cứ để cô ấy lại trên xe ngựa, y như tư thế hiện tại với những vòng hoa và lá xanh xung quanh, chỉ cần đẩy cỗ xe vào nhà xe cho đến sáng là được, nhưng chẳng ích gì. “Thật là nhẫn tâm và thiếu đạo đức,” cô nói, “khi để một sinh linh tội nghiệp ở ngoài nhà xe suốt cả đêm.”

“Thôi được vậy,” vị mục sư nói. “Và tôi sẽ sắp xếp để tang lễ diễn ra vào sáng sớm mai. Có lẽ phu nhân Troy đã đúng khi cảm thấy rằng chúng ta không thể đối xử quá chu đáo đối với một sinh linh đồng loại đã khuất. Chúng ta phải ghi nhớ rằng dẫu cô ấy có lầm lỡ trầm trọng khi rời bỏ mái nhà của mình, thì cô ấy vẫn là người chị em của chúng ta: và chúng ta có thể tin rằng lòng thương xót vô biên của Chúa vẫn rủ lòng buông xuống với cô ấy, và rằng cô ấy là một thành viên trong đàn chiên của Chúa Kitô.”

Những lời của vị mục sư lan tỏa vào bầu không khí nặng trĩu với một âm điệu vừa buồn bã vừa bình thản, và Gabriel đã rơi một giọt nước mắt thành thực. Bathsheba có vẻ dửng dưng không chút động lòng. Mục sư Thirdly sau đó rời đi, và Gabriel thắp một ngọn đèn lồng. Gọi thêm ba người nữa đến phụ giúp, họ khiêng người quá cố bất tỉnh vào trong nhà, đặt chiếc quan tài lên hai chiếc ghế dài ở giữa một phòng khách nhỏ liền kề tiền sảnh, theo đúng chỉ dẫn của Bathsheba.

Mọi người ngoại trừ Gabriel Oak sau đó rời khỏi phòng. Anh vẫn thẫn thờ nán lại bên thi thể. Anh vô cùng phiền muộn trước cái vẻ mỉa mai đến khốn khổ mà hoàn cảnh đang giáng lên người vợ của Troy, và trước sự bất lực của bản thân trong việc xoay chuyển tình thế. Bất chấp những nỗ lực toan tính cẩn trọng của anh suốt cả ngày hôm nay, điều tồi tệ nhất có thể xảy ra liên quan đến tang lễ thì nay đã thực sự xảy ra rồi. Oak mường tượng ra một sự thật khủng khiếp bị phơi bày từ công việc của buổi chiều hôm nay, thứ có thể phủ lên cuộc đời Bathsheba một bóng đen mà sự xen kẽ của nhiều năm tháng trôi qua cũng chỉ có thể làm phai mờ đôi chút, và chẳng có gì trên đời có thể tẩy xóa đi hoàn toàn được.

Đột nhiên, như một nỗ lực cuối cùng nhằm cứu Bathsheba khỏi nỗi thống khổ trước mắt, anh lại nhìn vào những nét chữ bằng phấn trên nắp quan tài như lúc nãy. Những nét chữ ngoằn ngoèo đó đơn giản chỉ là: “Fanny Robin và đứa con”. Gabriel lấy chiếc khăn tay của mình cẩn thận xóa đi hai từ cuối cùng, chỉ để lại dòng chữ “Fanny Robin” hiển hiện trên nắp. Anh liền rời khỏi phòng, và lặng lẽ bước ra ngoài bằng cửa trước.