Đó là một đêm mùa đông—chính xác là khoảng tuần thứ hai của tháng Mười một. Những cơn gió lớn quật liên hồi vào cửa kính, tiếng gió hú gào và sấm động vang rền qua những hàng cây cao cùng các ống khói phủ đầy dây thường xuân. Trong căn phòng cổ kính và u tối, một đốm lửa ấm áp đang cháy rực trong lò sưởi kiểu cũ, quyện hòa dễ chịu giữa hương than tròn và tiếng củi khô nổ lách tách. Những tấm ván ốp tường bằng gỗ mun đen bóng hắt lên thứ ánh sáng mờ ảo tận trần nhà; trên bàn trà, một cụm nến sáp rực rỡ tỏa sáng; xung quanh tường treo vô số bức chân dung cổ, có cái ảm đạm nhợt nhạt, có cái xinh đẹp, lại có những bức vô cùng duyên dáng, kiều diễm. Ngoài những bức tranh vẽ dung nhan lớn nhỏ ấy ra thì chẳng còn mấy họa phẩm khác. Nhìn chung, hẳn bạn sẽ nghĩ đây là phòng khách nhỏ của gia đình chúng tôi, chứ không giống với khái niệm phòng khách lớn thời hiện đại. Căn phòng rộng và dài, mỗi chiều đều mênh mông nhưng lại có hình dáng không mấy vuông vắn.
Một thiếu nữ vừa bước qua tuổi mười bảy, nhưng tôi nghĩ trông cô còn trẻ hơn thế; vóc dáng mảnh mai, khá cao, với mái tóc vàng óng ả, đôi mắt màu xám thẫm và nét mặt nhạy cảm, đượm buồn, đang ngồi bên bàn trà chìm đọng trong những mơ tưởng trầm tư. Thiếu nữ đó chính là tôi.
Người duy nhất khác trong phòng—và cũng là người thân duy nhất của tôi trong căn nhà này—là cha tôi. Ông là ngài Ruthyn ở Knowl, người ta trong vùng vẫn gọi ông như thế. Nhưng ông còn sở hữu nhiều dinh cơ khác, lại xuất thân từ một dòng họ vô cùng cổ xưa. Gia tộc ông nổi tiếng với tính khí kiêu hãnh và bất khuất, từng nhiều lần từ chối tước hiệu Hiệp sĩ, và nghe đâu ngay cả tước hiệu Tử tước cũng chẳng màng, bởi họ tự cho rằng vị thế và dòng máu của mình còn quý phái, thuần khiết hơn hai phần ba giới quý tộc—những người mà họ được cho là đã nhận lời mời gia nhập gia đình mình. Về những chuyện xưa của gia tộc, tôi chỉ biết đôi chút mơ hồ qua những lời kể bên bếp lửa của đám người làm cũ lúc tôi còn ở trong phòng nuôi trẻ.
Tôi chắc chắn rằng cha yêu tôi, và tôi biết mình cũng kính yêu ông. Bằng bản năng nhạy bén của một đứa trẻ, tôi cảm nhận được sự trìu mến của ông, dù nó chẳng bao giờ được thể hiện theo những cách thông thường. Nhưng cha tôi là một người kỳ quặc. Thời trẻ, ông từng sớm thất vọng trên con đường nghị viện—nơi ông từng khát khao gặt hái thành công. Tuy là một người thông tuệ, ông lại thất bại ở cái nơi mà những kẻ tầm thường hơn rất nhiều lại làm tốt đến kinh ngạc. Sau đó, ông đi nước ngoài, trở thành một nhà thưởng thức và sưu tầm nghệ thuật. Khi trở về, ông tham gia vào các hội đoàn văn học, khoa học, cũng như việc thành lập và điều hành một số tổ chức từ thiện. Nhưng rồi ông cũng chán ngấy những hoạt động mang tính hình thức ấy, quay về với cuộc sống điền viên; không phải một tay điền chủ mê săn bắn, mà giống như một học giả, lúc sống ở dinh cơ này, khi ở dinh cơ khác, chọn cho mình một đời ẩn dật.
Khá muộn thời trẻ ông mới lập gia đình, rồi người vợ trẻ đẹp của ông qua đời, để lại tôi—đứa con duy nhất của họ—cho ông chăm sóc. Người ta kể lại rằng mất mát này đã thay đổi ông, khiến ông trở nên kỳ dị và lầm lì hơn bao giờ hết, tính khí cũng nghiêm khắc hơn với tất cả mọi người, trừ tôi. Ngoài ra còn có một vết ố nhơ lỡ xảy ra với người em trai của ông—chú Silas của tôi—khiến ông vô cùng cay đắng.
Lúc này, ông đang rảo bước đi qua đi lại trong căn phòng cổ rộng lớn. Căn phòng kéo dài quanh một góc ngoặt ở phía cuối nên góc đó rất tối. Ông vẫn thường có thói quen đi tới đi lui như thế mà không nói một lời—một thói quen khiến tôi nhớ đến người cha của Chateaubriand trong căn phòng lớn tại lâu đài Château de Combourg. Đến tận cùng góc tối, dáng hình ông gần như chìm nghỉm vào bóng đêm, rồi quay trở lại, hiện ra vài phút như một bức chân dung trên nền tối chập chùng, để rồi lại tiếp tục tan biến trong im lặng.
Sự đơn điệu và tĩnh lặng này hẳn sẽ khiến một người không quen phải khiếp sợ. Ngay cả với tôi, nó cũng có tác động không nhỏ. Đã có lúc cha tôi trải qua cả ngày trời mà chẳng nói với tôi một câu. Dù rất yêu cha, tôi cũng vô cùng e sợ ông.
Trong lúc cha rảo bước trên sàn, suy nghĩ của tôi lại luẩn quẩn về những sự kiện xảy ra một tháng trước. Ở Knowl, rất ít chuyện xảy ra ngoài nhịp sinh hoạt quen thuộc, đến mức một sự cố vô cùng nhỏ nhặt cũng đủ khiến người ta phải trầm ồ, đoán già đoán non trong căn nhà êm đềm này. Cha tôi sống cô độc một cách kỳ lạ; ngoại trừ những lần cưỡi ngựa, ông hầu như chẳng bao giờ bước chân ra khỏi khuôn viên Knowl;
và tôi nghĩ một năm chưa chắc đã có đến hai lần có khách ghé lại lưu trú cùng chúng tôi.
Ở đây thậm chí chẳng có lấy cái không khí tôn giáo nhộn nhịp nhẹ nhàng vốn thường thấy ở những vị ẩn sĩ giàu có và đạo đức. Cha tôi đã rời bỏ Giáo hội Anh để theo một giáo phái kỳ lạ nào đó mà tôi quên mất tên, và cuối cùng, người ta bảo ông trở thành một tín đồ của Swedenborg. Nhưng ông không hề bận tâm làm phiền tôi về chủ đề này. Vì vậy, chiếc xe ngựa cũ vẫn đưa người muội phụ (khi tôi còn đi học), bà quản gia già Mrs. Rusk và tôi đến nhà thờ giáo khu mỗi Chủ nhật. Còn cha tôi—trong mắt vị mục sư trung thực vốn chỉ biết lắc đầu ngao ngán về ông: "kẻ như đám mây không nước bị gió cuốn đi, như ngôi sao lang thang dành sẵn cho bóng tối mịt mùng"—lại năng qua lại thư từ với "mục sư" giáo phái của mình, và mãn nguyện một cách chướng mắt với sự thông tuệ cùng ánh sáng tri thức tự thân; còn bà Rusk, một tín đồ Giáo hội Anh thuần thành và cay nghiệt, lại bảo ông tưởng mình nhìn thấy ảo ảnh và trò chuyện với thiên thần như đám "rác rưởi" đó.
Tôi không biết liệu bà ấy có cơ sở nào khác ngoài việc suy đoán và quy chụp để buộc tội cha tôi có những thói mê tín dị đoan; nhưng ở mọi khía cạnh không liên quan đến giáo lý thuần chính của bà, bà vẫn kính yêu chủ nhân và là một quản gia trung thành.
Một buổi sáng, tôi thấy bà đang giám sát việc chuẩn bị đón tiếp một vị khách trong gian phòng gọi là phòng Săn Bắn—cái tên xuất phát từ những tấm thảm treo tường mô tả các cảnh săn bắn theo phong cách Wouvermans, với chim ưng, chó săn, quý bà, quý ông và các trang đồng. Giữa những khung cảnh đó, bà Rusk trong bộ đầm lụa đen đang lục lọi các ngăn kéo, đếm khăn trải và đưa ra các mệnh lệnh.
"Ai sắp đến vậy, bà Rusk?"
Ồ, bà cũng chỉ biết tên ông ta. Đó là một ông Bryerly nào đó. Cha tôi đợi ông ấy đến dùng bữa tối và ở lại vài ngày.
"Tôi đoán ông ta lại là một trong những sinh thể kiểu đó rồi, cô chủ à, vì tôi vừa mới nhắc đến tên ông ta với Bác sĩ Clay (vị mục sư), và ngài ấy bảo có một Bác sĩ Bryerly là kẻ phù thủy lớn thuộc giáo phái Swedenborg—và tôi đồ rằng chính là ông ta đấy."
Trong khái niệm mơ hồ của tôi về những giáo phái này có pha trộn sự nghi ngờ về thuật gọi hồn và một hội kín kỳ quái, gợi lên nỗi sợ hãi lẫn cảm giác phản cảm.
Ông Bryerly đến vừa kịp lúc để thư thả thay trang phục trước giờ ăn tối. Ông bước vào phòng khách—một người đàn ông cao, gầy, mặc toàn đồ đen kệch kợm với chiếc khăn quấn cổ màu trắng, đội bộ tóc giả màu đen hoặc tóc thật chải chuốt giả làm tóc giả, đeo kính cận, khuôn mặt gầy gò, sẫm màu và gắt gao. Ông xoa xoa đôi bàn tay to lớn, gật đầu chào ngắn gọn với tôi—người mà rõ ràng ông chỉ coi như một đứa trẻ—rồi ngồi xuống trước lò sưởi, bắt chéo chân và cầm một cuốn tạp chí lên đọc.
Sự đối xử này thật làm tổn thương tự trọng, và tôi nhớ rất rõ nỗi bất bình mà ông ta hoàn toàn chẳng hề hay biết.
Chuyến lưu trú của ông không kéo dài; không ai trong chúng tôi đoán được mục đích chuyến thăm, và ông cũng chẳng tạo được thiện cảm với ai. Ông có vẻ bồn chồn, giống như những người quen bận rộn khi phải ở trong những dinh cơ nông thôn, nên ông đi dạo, đi xe ngựa, đọc sách trong thư viện và viết khoảng nửa tá thư.
Phòng ngủ và phòng thay đồ của ông nằm ở bên cạnh hành lang, đối diện ngay phòng của cha tôi—nơi có một gian phòng đệm nối liền chứa một số sách thần học của ông.
Ngày hôm sau khi ông Bryerly đến, tôi định vào xem bình nước và ly của cha đã được đặt sẵn trên bàn trong gian phòng đệm này chưa. Phân vân không biết ông có ở đó không, tôi gõ cửa.
Có lẽ họ quá chăm chú vào công chuyện khác nên không nghe thấy, nhưng vì không nhận được lời đáp, tôi bước vào. Cha tôi đang ngồi trên ghế, đã cởi áo khoác và áo gile; ông Bryerly quỳ trên một chiếc ghế đẩu bên cạnh, hơi đối diện với ông, bộ tóc giả màu đen gầy gò sát gần mái tóc điểm bạc của cha tôi. Trên chiếc bàn ngay cạnh đó mở sẵn một cuốn sách dày cộp về thần học của họ. Tấm thân đen gầy của ông Bryerly đứng vụt dậy, và ông ta nhanh tay giấu thứ gì đó vào trong ngực áo khoác.
Cha tôi cũng đứng dậy, mặt tái nhợt hơn bao giờ hết so với những gì tôi từng thấy từ trước đến nay. Ông lạnh lùng chỉ tay ra cửa và nói: "Ra ngoài."
Ông Bryerly nhẹ nhàng đặt tay lên vai đẩy tôi lùi lại, mỉm cười từ gương mặt sẫm màu với một biểu cảm mà tôi hoàn toàn không thể hiểu nổi.
Tôi trấn tĩnh lại trong giây lát và lui ra mà không nói một lời. Hình ảnh cuối cùng tôi nhìn thấy nơi cánh cửa là dáng người cao gầy trong bộ đồ đen cùng nụ cười ẩn ý đuổi theo mình; rồi cánh cửa đóng lại và khóa chặt, để mặc hai tín đồ Swedenborg với những bí mật của họ.
Tôi nhớ rất rõ cảm giác bàng hoàng và ghê tởm khi chắc chắn rằng mình đã bắt gặp họ đang thực hiện một nghi thức chú thuật thấp hèn nào đó—sự nghi ngờ dành cho ông Bryerly trong chiếc áo khoác đen nhăn nhúm và chiếc khăn quấn cổ màu trắng—cùng một nỗi sợ hãi dâng lên, khiến tôi tưởng tượng rằng ông ta đang áp đặt một loại uy quyền nào đó lên cha mình, điều này làm tôi vô cùng lo sợ.
Tôi thêu dệt đủ loại nguy hiểm đằng sau nụ cười bí hiểm của vị đại tư tế gầy gò. Hình ảnh cha tôi—như tôi đã thấy, có thể là đang xưng tội với người đàn ông áo đen mà tôi chẳng rõ là ai—cứ ám ảnh tôi bằng những hoài nghi khó chịu của một trí óc hoàn toàn mù tịt về giới hạn của những điều kỳ diệu.
Tôi chẳng hề kể chuyện này với ai. Nhưng tôi đã trút được gánh nặng lớn khi vị khách am đạm đó rời đi vào sáng hôm sau, và chính sự cố này đang chiếm trọn tâm trí tôi lúc này.
Có người từng nói Dr. Johnson giống như một hồn ma, phải bắt chuyện trước thì nó mới lên tiếng. Nhưng cha tôi, dù có giống bóng ma ở điểm nào khác đi nữa, thì lại không giống ở điểm đó; bởi trong nhà này ngoại trừ tôi—mà tôi cũng rất hiếm khi—chẳng ai dám cất lời với ông trước khi ông lên tiếng trước. Tôi chẳng hề biết điều này kỳ lạ đến thế nào cho đến khi bắt đầu giao du đôi chút với bạn bè và họ hàng, để rồi nhận ra chẳng nơi nào khác có quy tắc như vậy.
Khi tôi tựa lưng vào ghế suy nghĩ, bóng dáng ảo ảnh của cha tôi lại đến, xoay người rồi biến mất với một sự đều đặn trang nghiêm. Đó là một vóc dáng đặc biệt, đậm người, vững chãi, với gương mặt to lớn và rất đỗi nghiêm nghị; ông mặc một chiếc áo khoác và gile bằng nhung đen rộng thùng hình. Tuy nhiên, đó là dáng vẻ của một người đứng tuổi hơn là một ông lão—dù lúc đó ông đã ngoài bảy mươi—nhưng vẫn cứng cáp và chẳng có dấu hiệu nào của sự suy yếu.
Tôi nhớ mình đã giật thót mình như thế nào khi bất ngờ ngước mắt lên—chẳng hề nghi ngờ rằng ông đang ở ngay bên cạnh—và thấy gương mặt to lớn, góc cạnh ấy đang đăm đăm nhìn mình từ khoảng cách chưa đầy một thước.
Sau khi tôi nhìn thấy ông, ông tiếp tục quan sát tôi thêm một hai giây nữa; rồi bằng bàn tay gân guốc, ông cầm lấy một trong những chân nến nặng trịch, ra hiệu bảo tôi đi theo; và tôi đã lặng lẽ, đầy kinh ngạc đi theo ông.
Ông dẫn tôi qua đại sảnh rực rỡ ánh đèn, vào hành lang nhỏ nơi chân cầu thang phụ, rồi bước vào thư viện của ông.
Đó là một căn phòng dài và hẹp, với hai cánh cửa sổ cao gầy ở phía cuối phòng lúc này đã được che kín bằng những bức rèm tối màu. Căn phòng u mờ chỉ với một ngọn nến; ông dừng lại gần cửa, phía bên tay trái thời ấy có đặt một chiếc tủ hoặc chiếc tủ chè bằng gỗ sồi chạm khắc theo phong cách cổ xưa. Ông dừng lại trước chiếc tủ này.
Ông có những thói quen kỳ quặc, lơ đãng, và tôi tin là ông trò chuyện với chính mình nhiều hơn là với tất cả phần còn lại của thế giới cộng lại.
"Nó sẽ không hiểu đâu," ông thì thầm, nhìn tôi với vẻ dò hỏi. "Không, nó không hiểu đâu. Liệu nó có hiểu không?"
Rồi có một khoảng lặng, trong lúc đó ông rút từ túi ngực ra một chùm chìa khóa nhỏ chừng nửa tá, ông cau mày nhìn vào một chiếc, thỉnh thoảng lại đưa lên trước mắt, kẹp giữa ngón tay trỏ và ngón tay cái để cân nhắc.
Dĩ nhiên tôi quá hiểu ông nên không hề xen vào một lời.
"Chúng dễ bị hoảng sợ lắm—phải rồi, đúng thế. Ta nên làm theo cách khác thì hơn."
Và dừng lại, ông nhìn vào mặt tôi như nhìn vào một bức tranh.
"Chúng đúng là... phải rồi—ta nên làm theo cách khác—cách khác; phải rồi—và nó sẽ không nghi ngờ—nó sẽ không ngờ tới."
Sau đó, ông nhìn chằm chằm vào chiếc chìa khóa, rồi lại nhìn sang tôi, đột ngột giơ nó lên và gắt gỏng: "Này đứa trẻ," rồi sau một hai giây, "Hãy nhớ chiếc chìa khóa này."
Nó có hình dáng kỳ lạ, không giống những chiếc chìa khóa khác.
"Vâng, thưa cha." Tôi luôn gọi ông là "thưa cha" (sir).
"Nó mở cái này," ông gõ mạnh nó vào cánh cửa tủ. "Ban ngày nó luôn ở đây," vừa nói ông vừa thả lại chiếc chìa khóa vào túi áo. "Con thấy chưa?—còn ban đêm thì ở dưới gối của ta—con nghe rõ chưa?"
"Vâng, thưa cha."
"Con sẽ không quên chiếc tủ này chứ—gỗ sồi—ngay cạnh cửa—bên tay trái con—con sẽ không quên chứ?"
"Vâng, thưa cha."
"Đáng tiếc nó lại là con gái, lại còn quá trẻ—phải rồi, con gái và quá trẻ—chẳng có hiểu biết gì—nông nổi. Con bảo con sẽ nhớ chứ?"
"Vâng, thưa cha."
"Đó là bổn phận của con."
Ông quay người lại, nhìn thẳng vào tôi như một người vừa đưa ra một quyết định đột ngột; và tôi nghĩ trong một khoảnh khắc ông đã hạ quyết tâm kể cho tôi nghe nhiều điều hơn thế nữa. Nhưng nếu vậy, ông lại thay đổi ý định; và sau một khoảng lặng khác, ông nói một cách chậm rãi và nghiêm khắc—"Con
không được kể với ai những gì ta đã nói, nếu không sẽ phải chịu sự thịnh nộ của ta."
"Ôi! Không đâu, thưa cha!"
"Đứa trẻ ngoan!"
"Trừ khi," ông tiếp tục, "trong một trường hợp bất ngờ; đó là khi ta vắng mặt, và Bác sĩ Bryerly—con nhớ người đàn ông gầy gò, đeo kính và đội tóc giả màu đen đã ở đây ba ngày tháng trước chứ—đến và hỏi xin chiếc chìa khóa, con hiểu chưa, trong lúc ta vắng mặt."
"Vâng, thưa cha."
Thế rồi ông hôn lên trán tôi và nói—
"Chúng ta quay lại thôi."
Và chúng tôi lặng lẽ trở về đúng như vậy; trận bão bên ngoài vang lên như một bản nhạc chiêu hồn trên chiếc đàn đại phong cầm, bước cùng nhịp chân lướt đi của chúng tôi.