Nếu có lúc nào gia đình này nói về chuyện gia đình – dường như họ tránh né vấn đề này – họ luôn luôn bắt đầu từ chỗ: Abelard và chuyện ông ta nói xấu Trujillo.

Abelard Luis Cabral là ông ngoại của Oscar và Lola, bác sĩ giải phẫu, du học ở thành phố Mexico vào thời Lazaro Cardenas cai trị khoảng giữa thập niên bốn mươi, trước khi bọn tôi được sinh ra, một người có vị trí xứng đáng ở La Vega. Một người rất nghiêm trang, có học thức và rất đẹp trai.

(Bạn cũng biết là chuyện này sắp dẫn đến đâu.)

Thời ấy – trước khi có chuyện thiếu nợ ngân hàng mà không có tiền trả và ngân hàng bị thất bại, trước khi có người lưu vong – dòng họ Cabrals nằm trong số rất ít những người có địa vị trong nước. Họ không thuộc hạng giàu bẩn hay danh giá trong lịch sử như Ral Cabrals của Santiago, nhưng cũng không phải hạng tầm thường vô danh. Ở La Vega, nơi gia đình này sống từ năm 1791, họ có uy thế như hoàng gia, quan trọng là danh tiếng không thua gì các địa điểm nổi tiếng như La Casa Amarilla và Río Camú; láng giềng trầm trồ căn nhà 14 phòng mà ông bố của Abelard đã xây, Casa Hatüey[1], là một ngôi biệt thự được nới rộng nhiều lần kết hợp bởi nhiều kiểu kiến trúc đẹp nhất. Cái lõi đá ban đầu được biến thành chỗ nghiên cứu của Abelard, căn biệt thự được vườn hạnh nhân và những cây xoài giống thấp bao bọc chung quanh. Ông ta còn có căn chung cư kiểu Art Deco tân thời ở Santiago, đây là nơi Abelard thường cư ngụ cuối tuần để chăm sóc cơ sở thương mại của gia đình; trại nuôi ngựa vừa mới tân trang có thể chứa một tá ngựa vẫn còn rộng rãi; sáu con ngựa Berbers có làn da mượt như nhung; và năm người giúp việc (từ năm vùng lân cận) thường xuyên túc trực. Vào thời kỳ ấy dân Dominic ở trên đá, ăn khoai mì vụn, và bụng đầy sán lãi; dòng họ Cabral ăn mì ống và xúc xích ngọt của Ý, dao nĩa bằng bạc hiệu Jalisco cọ xát lên mặt đĩa bát hiệu Beleek. Nguồn lợi tức của một bác sĩ giải phẫu thì khá lớn nhưng tập hợp chứng khoán của Abelard (nếu thời ấy có chứng khoán) mới thật sự là nguồn chính của sự giàu sang của gia đình này, gây dựng bởi người bố hằn học, khó tính (bây giờ đã mất). Abelard thừa hưởng một cặp siêu thị rất thịnh vượng ở Santiago, một nhà máy ximăng, và quyền sở hữu một lô nông trại ở vùng Septrionales.

Dòng họ Cabrals là, như bạn có thể đoán biết được, hội viên của hội “những người may mắn”. Mùa hè họ “mượn” một căn nhà nghỉ mát của họ hàng ở Puerto Plata, và cắm trại ở đó ít ra cũng chừng ba tuần. Hai đứa con gái của Abelard, Jacquelyn và Astrid, bơi lội và giỡn sóng, da dẻ thường rám nắng, được mẹ canh chừng đăm đăm. Bà mẹ, nhất quyết không để bị rám nắng tí nào nên ngồi lì, như bị trói, dưới bóng dù – bố của chúng, nếu không nghe tin tức về chiến tranh, thì dạo thơ thẩn trên bờ biển, vẻ mặt chăm chú căng thẳng. Ông đi chân trần, chỉ mặc áo sơ mi trắng và áo ghilê, quần được xắn lên, mái tóc chải bồng vẫn còn đầy đặn ở tuổi trung niên. Đôi khi Abelard chú ý một mảnh vỏ sò hay con sam, ông ngồi xuống chống tay và khám xét nó bằng một cái kính dùng để cắt đá quý, đến độ, hai đứa con thích thú, và bà vợ không tán thành việc làm của ông, đều cho rằng ông giống như một con chó đang ngửi phân.

Nhiều người ở Cibao vẫn còn nhớ đến Abelard. Tất cả mọi người đều sẽ kể với bạn là chẳng những ông ta là một bác sĩ rất thông minh, ông ta còn là một nhà tư tưởng rất được chú ý trong nước: ông có tính hiếu kỳ không bao giờ mệt mỏi, sự thông minh phi thường đặc biệt thích hợp cho sự phức tạp của cả hai phương diện, toán và ngôn ngữ. Ông ta đọc thông thạo tiếng Tây Ban Nha, Anh, Pháp, Latinh và Hy Lạp; chuyên sưu tầm sách quí, công khai ủng hộ những ý tưởng trừu tượng kỳ quặc đóng góp cho Đặc San của Y Khoa Nhiệt Đới, và là một người nhà nghiên cứu chủng tộc tài tử có khuynh hướng như Fernando Ortiz. Tóm lại Abelard là, Bộ Óc – điều này không phải là chuyện lạ ở Mexico nơi ông du học, nhưng lại là một chủng loại vô cùng hiếm hoi trên Đảo của Đại Tổng thống Rafael Léonidas Trujillo Molina. Ông khuyến khích hai đứa con gái của mình đọc sách, và chuẩn bị cho chúng theo gót mình vào ngành y khoa. Hai cô bé đã có thể nói tiếng Pháp và đọc Latinh trước khi lên chín. Đối với ông việc học hỏi rất là quan trọng nên bất cứ kiến thức mới lạ nào, không kể là chúng bí ẩn hay tầm thường, đều có thể làm ông thích thú đến ngây ngất. Tường là phòng tiếp khách nhà ông, được người vợ kế của bố ông cho dán một lớp giấy dán tường rất mỹ thuật. Đây là nơi họp mặt số một của những người danh tiếng ở trong vùng. Họ tranh luận sôi nổi suốt đêm, và tuy rằng Abelard thường xuyên bực dọc vì cho rằng những cuộc tranh luận này kém chất lượng – không thể so sánh với UNAM[2] - ông không bao giờ từ bỏ những đêm như thế này vì bất cứ lý do gì. Rất thường xuyên, hai cô con gái của ông đến chào và chúc ông ngủ ngon; nhưng sáng hôm sau thấy ông vẫn còn say mê tranh luận những điều thật là mù mờ thậm chí vô lý, mắt đỏ ngầu, tóc rối bù, chếnh choáng nhưng vẫn còn hơn đua. Chúng đến gần bố và ông sẽ hôn chúng, gọi hai đứa con gái của mình là Brillantes. Những người trẻ tuổi thông minh này, ông thường khoe khoang với bạn bè, sẽ tài giỏi hơn chúng ta.

Chế độ cai trị của Trujillo không phải là thời kỳ lý tưởng để say mê ý tưởng, không phải là lúc tốt đẹp nhất để tham gia vào những cuộc tranh luận ở phòng khách, tổ chức những buổi tọa đàm văn học, hay làm những chuyện gì ngoài những câu chuyện bình thường. Nhưng Abelard là một người rất tỉ mỉ chu đáo, ông không bao giờ cho phép thảo luận về chính trị đương thời (ví dụ như Trujillo), chỉ giới hạn trong phương diện trừu tượng, cho phép bất cứ ai muốn (kể cả nhân viên của mật vụ) tham dự. Biết rằng bạn có thể bị tai họa ngay cả phát âm không đúng tên của “Tên Trộm Gia Súc Thất Bại”, đây là một điều mà ai cũng biết là cần thiết. Để thực tập, Abelard cố gắng hết sức mình để hoàn toàn không nghĩ đến El Jefe, theo lời của Lão Giáo dạy cách tránh các nhà độc tài. Điều này khá mỉa mai vì không ai có thể bằng Abelard trong việc giữ bề ngoài ủng hộ chế độ và bè đảng của Trujillo. Ở cả hai vị trí, cá nhân và chủ tịch hội đồng y khoa, ông cống hiến rộng rãi cho Đảng Dominic; ông và vợ, người y tá giỏi nhất cũng là người phụ tá đắc lực nhất, tham gia mọi chương trình y khoa do Trujillo tổ chức, không nề hà những vùng quê hẻo lánh xa xôi; và không ai có thẻ nén cái cười nhạo báng giỏi bằng Abelard khi El Jefe thắng cử với 103% số phiếu! Khi các buổi tiệc mừng được tổ chức để làm vinh dự Trujillo, Abelard luôn lái xe đến Santiago để tham dự. Ông đến sớm, ra về trễ, luôn luôn mỉm cười, và chẳng hề phát biểu lời nào cả. Ông tắt cái máy trí thức của mình và chỉ sử dụng điện lực nhất thời. Khi đến lúc, Abelard luôn bắt tay El Jefe, bao giờ cũng hoàn toàn có vẻ chiêm ngưỡng yêu mến và cố tránh El Jefe càng xa càng tốt – ông không bao giờ mang ảo tưởng ông là người ngang hàng hay là bạn của Trujillo, ngay cả là người cần thiết cũng không – nói cho cùng, dân đen có dính líu với Ngài đều có thói quen lăn cổ ra mà chết. Cũng may là gia đình Abelard đã không hoàn toàn bị Jefe bỏ túi, bố của ông ta đã không trồng trọt lên đất đai hay dành đất hay cạnh tranh những chuyện liên quan đến tài sản của Jefe. Liên hệ với của họ nhà Abelard với Tên Mặt Đéo này rất là giới hạn.

Abelard và Tên Trộm Gia Súc Thất Bại có thể chỉ đi phớt ngang nhau trong hành lang Lịch Sử nếu không vì một sự kiện bắt đầu năm 1944, Abelard, thay vì mang vợ và con gái đến tham dự những buổi lễ hay tiệc tùng của Jefe theo phong tục lại bắt đầu để vợ con ở nhà. Ông giải thích với bạn bè là vợ ông trở nên “xáo trộn tinh thần” vì thế Jacquelyn ở nhà săn sóc mẹ. Nhưng lý do thật của sự vắng mặt này là vì Trujillo nổi tiếng dâm đãng mà Jacquelyn lại đẹp vô cùng. Đứa con gái đầu lòng nghiêm trang và trí thức, đã không còn là một cô bé lỏng khỏng, vụng về. Tuổi dậy thì đã biến cô thành một cô gái đẹp sang trọng và quý phái. Cô trở nên nảy nở cân đối, một điều kiện mà trong thập niên bốn mươi đồng nghĩa với “nạp mạng” cho Trujillo.

Hỏi người lớn tuổi và họ sẽ bảo bạn: Trujillo không chỉ là độc tài, ông ta là nhà độc tài Dominic. Nói một cách khác, ông ta là tên Dâm Đảng số Một trong xứ sở này. Tin rằng tất cả những toto ở trong Cộng hòa Dominic đều, thật sự, là của ông ta. Đây là một sự thật được chứng nhận là trong xứ Dominic của Trujillo. Nếu bạn thuộc về một giai cấp cố định nào đó và bạn đặt đứa con gái xinh xắn của bạn ở gần Trujillo, trong vòng một tuần thôi cô bé ấy sẽ bú củ thìu biu của ông ta như một người chuyên nghiệp mà bạn không thể làm gì được! Đó là một phần cái giá phải trả để sống ở Santo Domingo, một trong những điều bí mật của đảo này. Cách sống này rất phổ thông vì tính dâm dục của Trujillo không bao giờ thỏa mãn, đến nổi có rất nhiều người đàn ông trên xứ sở này, những người có uy tín và thế lực, tin hay không tin tùy ở bạn, đã dâng con gái của họ cho Tên Trộm Gia Súc Thất Bại. Abelard, đáng khen ở điểm này, không thuộc về bọn người này; ngay lập tức khi ông nhận ra con gái của ông bắt đầu làm tắc nghẽn giao thông ở Calle El Sol – sau khi một bệnh nhân của ông nhìn cô con gái và nói, ông nên cẩn thận trông chừng cô bé ấy – ông bắt đầu cấm con đi ra ngoài. Đó là một sự can đảm, tuy không hợp với bản chất của ông ta. Nhưng ông bố chỉ cần nhìn Jacquelyn chuẩn bị đi học, thân hình nảy nở toàn vẹn nhưng tâm hồn vẫn ngây thơ như trẻ con, là Chúa ơi, rất dễ có can đảm.

Tuy nhiên, đem giấu đứa con ngực ngải môi trầm với Trujillo lại là một chuyện cực kỳ khó khăn, như đem giấu nhẫn chúa với Sauron. Nếu bạn nghĩ một người trung bình Dominic là xấu, Trujillo càng tệ hơn gấp năm ngàn lần. Hắn có cả trăm tên do thám chỉ làm mỗi công việc là lùng xét khắp nơi từ thành đến tỉnh để tìm đàn bà con gái mới. Đối với Trujillo chuyện thu mua gái quan trọng vì chế độ của hắn là chế độ đĩ điếm đầu tiên trên thế giới. Trong trường hợp này, đem giấu vợ, con, chị, hay em của bạn có thể bị buộc tội phản quốc; nhưng người phạm tội đã không dâng hiến con gái có thể hưởng số mệnh đi tắm hồ có nuôi tám con cá mập. Chúng ta cần biết rõ: Abelard đang mạo hiểm. Chẳng quan trọng gì việc ông thuộc về giai cấp thượng lưu, hay là ông ta chuẩn bị lý do thật cẩn thận, đến độ nhờ một người bạn chẩn bệnh vợ mình bị bệnh thần kinh, và để hở cho tin này được đồn đại trong nhóm bạn cao quý nhất. Nếu Trujillo và Đồng Đảng biết ông có hai lòng, họ sẽ xiềng ông (và đè ngửa Jacquelyn) chỉ trong vòng hai giây đồng hồ. Đó là lý do cứ mỗi lần El Jefe đi xuống hàng người xếp hàng chào đón, bắt tay ông ta, Abelard tưởng chừng ông ta sẽ tuyên bố bằng cái giọng the thé, “Bác Sĩ Abelard Cabral, cô con gái ngon lành của ông đâu rồi?” tôi đã nghe danh tiếng con gái của ông từ láng giềng của ông. Bao nhiêu đó cũng đủ làm cho Abelard phát sốt.

Jacquelyn dĩ nhiên tuyệt đối chẳng biết hiểm họa đang đến. Thời ấy là thời kỳ vô tư và cô là một cô bé ngây thơ, bị một Tổng thống cao quý hãm hiếp là điều không bao giờ xảy ra trong bộ óc hảo hạng của nàng. Trong hai cô con gái, Jacquelyn là người được thừa hưởng bộ óc của bố. Đã học sinh ngữ Pháp rất chuyên cần bởi vì nàng quyết định noi gương bố ra nước ngoài học Y Khoa ở trường Faculté de Médecine de Paris. Đến Pháp! Để trở thành Madame Curie thứ hai! Jacquelyn học suốt ngày đêm, thực tập nói tiếng Pháp với bố và với người giúp việc Esteban El Gallo, ông ta được sinh ra ở Haiti và vẫn còn nói tiếng Pháp rất giỏi. Cả hai cô con gái chẳng biết lo lắng, giống như những người Hobbits, không bao giờ đoán rằng Bóng Tối đang tràn ngập ở chân trời. Trong những ngày nghỉ việc, khi Abelard không ở bệnh viện hay ở trong phòng nghiên cứu hay viết lách, ông đứng ở cửa sau và nhìn các cô con gái của mình đang chơi trò trẻ con cho đến khi trái tim ông đau đớn không thể nào chịu đựng được nữa.

Mỗi buổi sáng, trước khi Jackie bắt đầu bài học, cô viết lên một tờ giấy sạch: Tarde venientibus ossa.

Người nào đến trễ chỉ có phần xương còn lại.

Ông nói chuyện này chỉ với ba người. Người đầu tiên, dĩ nhiên, là Socorro, vợ ông. Socorro, cần phải nói thêm, là một tài năng. Một người đẹp nổi tiếng ở miền Đông (Higuey) của Dominic và hai cô con gái đẹp là nhờ giống mẹ. Socorro lúc còn trẻ đã giống như một vị thần Deja Thoris da sậm, một trong những lý do chính khiến Abelard theo đuổi một cô gái thuộc giai cấp thấp hơn giai cấp của ông rất nhiều. Bà cũng là một người y tá thực hành giỏi nhất ông đã từng hân hạnh được làm việc chung ở cả Mexico và Cộng hòa Dominic. Điều này, theo cách ông ước lượng tài năng của những đồng nghiệp người Mexico, không phải là một lời khen bình thường lấy lệ và đây là lý do thứ hai mà ông theo đuổi bà. Cách làm việc chăm chỉ của bà và sự hiểu biết phong phú như một quyển tự điển bách khoa của bà về những cách chữa bệnh của dân gian và các môn thuốc cổ truyền đã làm bà trở nên một người cộng sự đắc lực trong nghề của ông. Phản ứng của bà, tuy vậy, với những lo lắng về Trujillo thì cũng giống như mọi người. Tuy bà là người khôn ngoan, tài giỏi, siêng năng, là người không nhăn mặt hay nheo mắt khi đối diện với dòng máu bắn vọt phì phì từ cánh tay bị chặt cụt bằng mã tấu, nhưng với những mối đe dọa có tính cách trừu tượng, thí dụ như, Trujillo, bà bướng bỉnh và ngoan cố từ chối nhìn nhận là, rất có thể có chuyện không hay. Bà càng trang điểm Jacquelyn bằng quần áo ôm sát người nhất. Tại sao anh lại báo với mọi người là em điên cơ chứ? Bà đòi được biết.

Ông cũng bàn việc này kỹ lưỡng với người tình của ông, bà Lydia Abernader, một trong ba người đàn bà đã từ chối lời cầu hôn của ông sau khi ông du học ở Mexico trở về; bây giờ trở nên góa bụa và là người yêu số một của ông. Bố ông muốn ông cưới bà từ lúc ban đầu, và khi bà không ưng ông, ông bố chế nhạo Abelard cho đến ngày ông cụ mất vì bệnh hư túi mật rằng ông chỉ đáng phân nửa người đàn ông. (Đó là lý do thứ ba mà ông theo đuổi Socorro.)

Cuối cùng ông bàn với người láng giềng lâu năm cũng là bạn của ông, Marcus Applegate Román, người ông thường đưa đi đón về trong những buổi lễ hội mừng Tổng thống bởi vì Marcus không có xe. Với Marcus, đó là những lúc ông bộc lộ tâm hồn, khi sức nặng của vấn đề này thật sự đè lên ông; hai người đang lái xe thong thả về La Vega trên con đường ngày xưa lính thủy đánh bộ chiếm đóng, giữa đêm hè tháng tám, qua những cánh đồng tối mịt mùng của Cibao, nóng đến độ họ phải quay hết cửa kính xuống, điều đó có nghĩa là sẽ bị muỗi bay vào cả đàn, đập vào mũi của họ. Bất thình lình Abelard bắt đầu tâm sự. Phụ nữ không có cơ hội phát triển trong quốc gia này mà không bị chiếm đoạt thân xác, ông than thở. Rồi ông nêu ra, để làm thí dụ, tên của một cô gái trẻ mà mới gần đây Jefe đã chiếm đoạt, một người phụ nữ cả hai đều quen biết, tốt nghiệp Đại học Florida và là con gái của một người quen. Đầu tiên Marcus không nói gì; trong bóng đêm bên trong chiếc Packard, khuôn mặt ông là một vùng tối. Một sự im lặng đầy lo âu. Marcus không phải là người yêu mến Jefe, đã nhiều lần trước sự hiện diện của Abelard, Marcus đã gọi lão là một người “thô lỗ” và “ngu”. Có lẽ vì biết trước thái độ này, Abelard đã không chú ý đến việc bỗng dưng ông ta trở nên kín đáo tuyệt đối như vậy (đời sống bấy giờ dưới sự kiểm soát của mật vụ làm người ta cảnh giác). Cuối cùng Abelard hỏi, chuyện này không làm ông thấy phiền à?

Marcus cúi người đốt một điếu thuốc, và lúc ấy nét mặt ông lại xuất hiện, đăm chiêu nhưng quen thuộc. Mình không thể làm gì được cả, Abelard.

Nhưng thử tưởng tượng ông ở trong trường hợp như thế: ông làm thế nào để tự bảo vệ?

Tôi sẽ cố gắng có con gái xấu xí.

Lydia thực tế hơn nhiều. Bà đang ngồi bên cạnh bàn phấn, chải mái tóc kiểu Ả Rập của bà. Ông nằm trên giường cũng trần truồng như bà, đang lơ đãng nghĩ đến một vần thơ dang dở. Lydia nói, gửi con bé vào trường của các bà nữ tu. Gửi cháu đến Cuba. Gia đình của em sẽ săn sóc nó.

Cuba là giấc mơ của Lydia; đó là Mexico của bà. Luôn luôn nghĩ đến chuyện dọn về ở đấy.

Nhưng tôi sẽ phải xin phép chính quyền!

Thì xin phép.

Nhưng nếu El Jefe để ý đến điều này?

Lydia đặt cây cọ đánh phấn xuống bàn nghe đánh cộp. Có bao nhiêu phần trăm chuyện này sẽ xảy ra?

Mình không thể nào biết được, Abelard nói một cách kháng cự. Trong cái xứ sở này, mình không sao biết được.

Người tình của ông chủ trương trốn đi Cuba, vợ ông bị cầm tù tại gia, bạn thân ông giữ yên lặng. Tính cẩn thận của ông bảo ông chờ thêm một thời gian nữa để tìm ra phương pháp. Và cuối năm ấy ông nhận được.

Trong một buổi tiệc chán ngấy kéo dài không dứt ở dinh Tổng thống, El Jefe đã bắt tay của Abelard, nhưng thay vì tiếp tục bắt tay người khác, ông ta ngừng lại – cơn ác mộng biến thành sự thật – nắm ngón tay của Abelard và hỏi bằng giọng the thé: Ông là Bác Sĩ Abelard Cabral? Abelard cúi đầu chào. Hân hạnh được phục vụ ngài, Kính Thưa Tổng thống. Không đầy một phần mười của cái nháy mắt, Abelard đẫm mồ hôi; ông biết chuyện gì sẽ đến; Tên Trộm Gia Súc Thất Bại chẳng bao giờ nói với ông hơn ba lời trong suốt cuộc đời, chuyện gì có thể khác hơn chuyện ấy chứ? Ông ta chẳng dám liếc mắt nhìn đi chỗ khác, khỏi khuôn mặt đánh phấn thật dày của Trujillo, nhưng ở khóe mắt ông nhìn thấy đám lambesacos, đang hò hét, và nhận ra một cuộc đổi chác đang bắt đầu.

Tôi rất thường gặp ông ở đây, bác sĩ, nhưng lúc sau này không thấy vợ ông đi với ông. Ông đã ly dị vợ?

Tôi vẫn sống cuộc sống hôn nhân, kính thưa ngài. Với Socorro Hernández Batista.

Rất tốt, El Jefe nói, tôi đã lo ngại ông trở thành một người không vợ. Rồi ông quay về hướng đám lembesacos và cười. Ồ! Jefe, bọn họ thét lên, ngài thật là quá quắt.

Vào lúc đó, nếu Abelard là một người thiếu bản lĩnh, trong một phút không suy nghĩ, có thể ông sẽ nói điều gì đó để bảo vệ danh dự của mình, nhưng ông không phải là hạng người này.

El Jefe tiếp tục, quẹt một giọt nước mắt ở khóe mắt, ông không phải là người độc thân, bởi vì tôi nghe là ông có hai cô con gái, bác sĩ Cabral, có một cô rất xinh đẹp và duyên dáng, có phải thế không?

Abelard đã tập dượt nhiều lần cả chục câu trả lời cho câu hỏi này, nhưng câu trả lời của ông hoàn toàn do phản xạ, bất ngờ: Vâng, Jefe, ngài nói đúng. Tôi có hai con gái. Nhưng xin thưa thật với ông, chúng chỉ đẹp nếu ông thích đàn bà có ria mép.

Ngay lúc ấy Jefe chẳng nói gì, và trong cơn im lặng nhức nhối này, Abelard có thể tưởng tượng cô con gái yêu quý bị vùi dập trước mắt ông; trong khi Abelard bị thả xuống dần dần, thật chậm đến đau đớn cả người, vào trong cái hồ đầy cá mập nổi tiếng của hắn ta. Nhưng lúc ấy, có một phép lạ trong muôn vàn phép lạ, El Jefe nhăn cái bộ mặt heo của hắn ta và cười to, Abelard cũng cười theo, và El Jefe tiếp tục bước tới. Khi Abelard về đến nhà ở La Vega đêm ấy, ông đánh thức vợ ông đang ngủ say để hai người có thể cầu nguyện và cảm ơn Thượng Đế đã cứu gia đình ông. Thật ra, Abelard không phải là mẫu người ứng đáp nhanh. Câu ứng khẩu ấy chỉ có thể đến từ một chỗ bí mật trong linh hồn tôi, ông nói với vợ, Từ một đấng tối cao, thiêng liêng.

Anh muốn nói là Chúa? Vợ ông hỏi dồn.

Anh muốn nói là một người nào đó, Abelard nói, một cách buồn bã.

❀ ❀ ❀

[1] Xem phần Chú thích Đặc biệt (14)

[2] Universidad Nacional Autónoma de Mexico.