Phu nhân Helena cho rằng tốt nhất là không nên hé lộ gì với mấy đứa trẻ về những nỗi lo mà lãnh chúa Glenarvan đã bày tỏ trong thư liên quan đến phán quyết của Bộ Hải quân về bức tài liệu. Bà cũng không đả động đến khả năng thuyền trưởng Grant đang bị bọn thổ dân Nam Mỹ cầm tù. Việc gì phải làm mấy đứa trẻ tội nghiệp thêm buồn rầu và dập tắt những hy vọng vừa mới nhen nhóm? Làm vậy cũng chẳng thay đổi được thực tế hiện tại mảy may; thế nên không một lời nào được thốt ra, và sau khi trả lời mọi câu hỏi của tiểu thư Grant, phu nhân Helena bắt đầu chuyển sang hỏi ngược lại, dò la về cuộc đời quá khứ và hoàn cảnh hiện tại của cô.
Đáp lại là một câu chuyện cảm động và giản dị, khiến lòng cảm thông của bà dành cho thiếu nữ trẻ càng thêm sâu sắc.
Mary và Robert là hai người con duy nhất của vị thuyền trưởng. Harry Grant mất vợ vào đúng ngày Robert chào đời, và trong suốt những chuyến hải trình dài ngày, ông gửi gắm các con thơ cho người họ hàng chăm sóc, một bà cụ phúc hậu. Thuyền trưởng Grant là một hải thủ gan dạ. Ông không chỉ am tường tường tận nghệ thuật hàng hải mà còn thông thạo cả thương nghiệp — một phẩm chất kép cực kỳ hữu ích cho các thuyền trưởng tàu buôn. Ông sinh sống tại Dundee, thuộc hạt Perthshire, Scotland. Thân phụ ông, một mục sư tại nhà thờ St. Katrine, đã ban cho ông một nền giáo dục toàn diện, bởi ngài tin rằng học thức chẳng bao giờ là thừa thãi đối với bất kỳ ai.
Những chuyến hải trình của Harry từ thủa đầu đều xuôi chèo mát mái, và chỉ vài năm sau khi Robert ra đời, ông đã sở hữu một gia tài kết xù.
Chính vào lúc đó, ông đã ấp ủ dự án vĩ đại từng làm rền vang tên tuổi ông khắp xứ Scotland. Cũng như Glenarvan cùng một vài gia tộc quý tộc ở vùng đất thấp Lowlands, ông chẳng mặn mà gì với việc liên minh với Anh quốc. Trong mắt ông, lợi ích của đất nước mình chẳng thể đồng nhất với người Anglo-Saxon, và để tạo khoảng không cho sự phát triển cá nhân, ông quyết định thành lập một thuộc địa Scotland khổng lồ tại một trong các lục địa đại dương. Biết đâu chừng ông từng nghĩ rằng có ngày họ sẽ giành được độc lập giống như Hợp chúng quốc Hoa Kỳ — một tấm gương mà chắc chắn sau này Úc châu và Ấn Độ sẽ noi theo. Nhưng dù động cơ thầm kín của ông là gì đi nữa, đó chính là giấc mơ khẩn hoang của ông.
Thế nhưng, như ai cũng dễ hình dung, Chính phủ đã phản đối các kế hoạch của ông, đồng thời gây ra không biết bao nhiêu chông gai đủ để quật ngã một người bình thường. Dẫu vậy, Harry quyết không chịu khuất phục. Ông kêu gọi lòng yêu nước của đồng bào, dâng hiến toàn bộ tài sản cho nghĩa cử ấy, đóng một con tàu, tuyển mộ một thủy thủ đoàn toàn những tay cừ khôi, rồi phó thác con trẻ cho bà cô già chăm sóc để lên đường thám hiểm những hòn đảo lớn ở Thái Bình Dương. Sự việc diễn ra vào năm 1861, và suốt mười hai tháng trời, tính đến tận tháng Năm năm 1862, thư từ của ông vẫn gửi về đều đặn; nhưng từ khi rời khỏi Callao vào tháng Sáu, bặt vô âm tín chẳng còn tin tức gì nữa, và cái tên BRITANNIA cũng vắng bóng hoàn toàn trên Bảng Hàng hải.
Đúng vào thời điểm ngặt nghèo ấy, bà cụ họ hàng qua đời, để lại hai đứa con của Harry Grant bơ vơ giữa cõi đời.
Mary Grant khi ấy mới tròn mười bốn tuổi, nhưng cô đã hạ quyết tâm dũng cảm đối mặt với nghịch cảnh, dốc toàn tâm toàn ý lo cho đứa em trai hãy còn là một chú nhóc. Nhờ chắt chiu tằn tiện, kết hợp với sự khéo léo và thận trọng, cô đã xoay sở nuôi nấng và dạy dỗ em mình, làm việc ngày đêm, tự hy sinh mọi thứ để chu cấp cho em đầy đủ những gì cần thiết, tận tụy che chở và chăm sóc em chẳng khác nào một người mẹ.
Hai chị em cứ thế sống những tháng ngày đầy xúc động tại Dundee, kiên nhẫn và kiên cường vật lộn với cảnh nghèo khó. Mary chỉ nghĩ đến em trai, ôm ấp những giấc mơ về một tương lai tươi sáng cho cậu nhóc. Cô đã từ lâu buông bỏ mọi hy vọng về con tàu BRITANNIA, đinh ninh rằng cha mình đã qua đời. Thế nên, cảm xúc của cô dâng trào xiết bao khi tình cờ trông thấy mẩu thông cáo trên tờ TIMES!
Cô không mảy may do dự về con đường mình phải bước đi, mà quả quyết lên đường đến Dumbartonshire ngay lập tức, dẫu là để hay dữ cũng phải tường tận. Kể cả khi có người báo tin rằng thi hài lạnh ngắt của cha cô đã được tìm thấy trên một bờ biển xa xôi hay dưới đáy của một con tàu bỏ hoang nào đó, thì điều đó ít ra cũng giải thoát cô khỏi mối hoài nghi dằn vặt và sự chờ đợi đến phát điên.
Cô kể cho em trai nghe về mẩu quảng cáo, và thế là ngay ngày hôm đó, hai chị em cùng nhau khởi hành đi Perth, rồi từ đây đón xe lửa để đến Lâu đài Malcolm vào buổi tối.
Câu chuyện đầy bi thương của Mary Grant là thế đấy, và cô kể lại bằng một giọng điệu giản dị, chân chất đến mức hiển nhiên là cô chưa từng nghĩ hành động của mình trong suốt ngồi năm gian khó đằng đẵng vừa qua lại mang dáng dấp của một nữ anh hùng. Nhưng phu nhân Helena thì lại nghĩ khác, và không chỉ một lần, bà ôm trọn cả hai đứa trẻ vào lòng, chẳng thể kìm ném những giọt nước mắt.
Riêng phần Robert, cậu nhóc dường như chỉ vừa mới nghe được những chi tiết ấy lần đầu. Suốt quãng thời gian chị gái cất lời, cậu cứ trân trân nhìn chị với đôi mắt mở lớn, giờ đây mới thấu hiểu chị đã hy sinh và chịu đựng vì mình nhiều đến nhường nào; và khi câu chuyện vừa dứt, cậuoòa khóc lao vào cổ chị, thốt lên: “Ôi, u! Mẹ nhỏ yêu dấu của con!”
Lúc này trời đã tối mịt, phu nhân Helena liền giục mấy đứa trẻ đi ngủ, bởi bà thừa hiểu chúng hẳn đã mệt lả sau chuyến hành trình dài. Chẳng mấy chốc cả hai đã chìm vào giấc ngủ say nồng, mơ về những ngày tháng hạnh phúc.
Sau khi các con lui về phòng, phu nhân Helena cho gọi Thiếu tá McNabbs đến và kể lại cho ông nghe những diễn biến trong buổi tối.
“Cô bé Mary Grant ấy quả là một thiếu nữ can đảm,” vị Thiếu tá nhận xét.
“Tôi chỉ cầu mong chồng mình thành công, vì hạnh phúc của mấy đứa trẻ tội nghiệp,” phu nhân đáp lời người anh họ. “Sẽ là một thảm kịch cho chúng nếu anh ấy thất bại.”
“Anh ấy nhất định sẽ thành công, trừ phi các ngài trong Bộ Hải quân sở hữu một trái tim còn lạnh giá hơn cả đá Portland.”
Thế nhưng, bất chấp sự quả quyết của McNabbs, phu nhân Helena đã trải qua suốt đêm dài trong nỗi lo âu trĩu nặng, chẳng tài nào chợp mắt nổi.
Sáng hôm sau, Mary Grant cùng em trai thức dậy từ rất sớm, đang rảo bước ngoài sân trong thì nghe thấy tiếng bánh xe ngựa cưa kẹt từ xa vọng lại. Đó chính là lãnh chúa Glenarvan; và gần như ngay lập tức, phu nhân Helena cùng vị Thiếu tá bước ra đón tiếp ông.
Phu nhân Helena lao vội về phía chồng ngay khoảnh khắc ông vừa đặt chân xuống đất; nhưng ông chỉ lặng lẽ ôm lấy vợ, nét mặt tối sầm, đầy vẻ thất vọng — thậm chí có thể gọi là phừng phừng giận dữ.
“Thế nào rồi, Edward?” bà cất lời hỏi. “Hãy nói cho em biết đi.”
“Này Helena thân yêu, đám người đó đúng là chẳng có lấy một trái tim!”
“Họ đã từ chối ư?”
“Đúng vậy. Họ từ chối cấp cho chúng ta một con tàu! Họ lôi ra bàn chuyện hàng triệu bảng đã bị ném qua cửa sổ trong các cuộc tìm kiếm Franklin, rồi lớn tiếng tuyên bố bức tài liệu kia vừa mù mờ lại vừa khó hiểu. Chưa hết, họ còn vịện cớ rằng đã hai năm trôi qua kể từ ngày đoàn tàu lâm nạn, và cơ hội tìm thấy họ là vô cùng mong manh. Thêm vào đó, họ cứ đinh ninh rằng lũ thổ dân bắt giữ họ chắc chắn đã tha lấp họ vào tận chốn thâm sơn cùng cốc, và họ bảo rằng việc lùng sục khắp xứ Patagonia chỉ để tìm kiếm ba con người — ba gã Scotland — là điều bất khả thi; rằng cuộc tìm kiếm ấy vừa viển vông vừa nguy hiểm, sẽ cướp đi nhiều sinh mạng hơn là cứu vớt. Tóm lại, họ trưng ra đủ mọi lý do mà người ta có thể bịa ra khi đã dứt khoát từ chối. Sự thật là họ vẫn còn cay cú những dự án trước đây của thuyền trưởng Grant, đó mới là bí mật đằng sau toàn bộ vụ việc này. Thế nên, con người tội nghiệp ấy coi như mất tích vĩnh viễn rồi.”
“Cha ơi! Cha tội nghiệp của con ơi!” Mary Grant thét lên, quỵ xuống gối trước mặt lãnh chúa Glenarvan, khiến ông ngỡ ngàng thốt lên:
“Cha của cháu ư? Cái gì? Chẳng lẽ đây là tiểu thư...?”
“Vâng, thưa Edward,” phu nhân Helena đáp lời; “đây chính là tiểu thư Mary Grant cùng em trai, hai đứa trẻ bị phán quyết đẩy vào cảnh mồ côi bởi Bộ Hải quân nhẫn tâm!”
“Ôi! Tiểu thư Grant,” lãnh chúa Glenarvan vừa nói vừa đỡ thiếu nữ đứng dậy, “giá như tôi sớm biết có mặt cháu ở đây...?”
Ông bỏ dở câu nói, và một bầu không khí im lặng nặng nề bao trùm khoảng sân, chỉ bị phá vỡ bởi những tiếng nấc nghẹn ngào. Chẳng ai thốt nên lời, nhưng chính thái độ của cả gia nhân lẫn chủ nhân đều ngầm vạch trần nỗi căm phẫn tột cùng trước cách hành xử của Chính phủ Anh.
Cuối cùng, vị Thiếu tá lên tiếng, hướng về phía lãnh chúa Glenarvan: “Vậy là anh hoàn toàn không còn chút hy vọng nào nữa sao?”
“Không một chút nào,” câu trả lời ngắn gọn vang lên.
“Vậy thì được thôi,” cậu nhóc Robert giận dữ thốt lên, “tự cháu sẽ đến gặp đám người đó, rồi chúng ta sẽ xem liệu họ có...!” Cậu nhóc chưa kịp nói hết câu thì chị gái đã bịt miệng lại; nhưng đôi bàn tay siết chặt thành nắm đấm của cậu cho thấy ý đồ của cậu hoàn toàn chẳng có chút thiện chí hòa bình nào.
“Không, Robert,” Mary Grant dịu dàng bảo: “chúng ta sẽ gửi lời cảm ơn đến vị lãnh chúa và phu nhân cao quý này vì những gì họ đã làm cho chúng ta, và mãi mãi khắc ghi lòng biết ơn ấy; rồi sau đó cả hai chị em sẽ cùng nhau lên đường.”
“Mary!” phu nhân Helena thốt lên ngạc nhiên.
“Đi đâu cơ chứ?” lãnh chúa Glenarvan hỏi dồn.
“Em sẽ đến quỳ rạp dưới chân Nữ hoàng, rồi chúng ta sẽ xem liệu ngài có làm ngơ trước lời cầu xin của hai đứa trẻ đang khẩn thiết van xin ơn sinh thành cho cha mình hay không.”
Lãnh chúa Glenarvan lắc đầu buồn bã; không phải vì ông hoài nghi tấm lòng nhân hậu của Nữ hoàng, mà bởi ông thừa biết Mary chẳng tài nào có cơ hội diện kiến ngài. Những kẻ cầu khẩn hiếm hoi lắm mới đặt chân được đến bậc thềm ngai vàng; dường như các cung điện hoàng gia đều khắc chung một dòng chữ trên cánh cửa hệt như dòng chữ mà người Anh từng ghi trên những con tàu của họ: Hành khách được yêu cầu không trò chuyện với người cầm lái.
Phu nhân Glenarvan thấu hiểu những gì đang cuộn trào trong tâm trí chồng, và bà cảm nhận rõ ràng rằng nỗ lực của thiếu nữ kia sẽ chỉ hoài công vô ích, đồng thời đẩy mấy đứa trẻ tội nghiệp vào vực sâu tuyệt vọng hơn nữa. Bỗng chót, một ý chí cao cả và hào hiệp bùng cháy trong tâm hồn bà, khiến bà cất giọng vang dội: “Mary Grant! Hãy chờ đã, con yêu, và lắng nghe những gì ta sắp nói đây.”
Mary vừa dắt tay em trai quay người định bước đi; nhưng cô khựng lại, xoay người ngoảnh đầu theo tiếng gọi của phu nhân Helena.
Người vợ trẻ tiến đến bên chồng, đôi mắt rưng rưng lệ nhưng giọng nói lại vô cùng kiên định, còn gương mặt bừng sáng lên một nguồn sinh khí rạng rỡ: “Edward, khi thuyền trưởng Grant viết bức thư ấy và ném nó xuống đại dương, ông đã phó thác nó vào sự quan phòng của Thiên Chúa. Và Chúa đã chuyển nó đến tay chúng ta — chính là chúng ta đây! Chắc chắn Người muốn chúng ta gánh vác sứ mệnh giải cứu những con người khốn khổ ấy.”
“Em đang nói gì thế, Helena?”
“Ý em là chúng ta nên tự thấy mình may mắn nếu có thể khởi đầu cuộc sống hôn nhân bằng một nghĩa cử cao đẹp. Anh thừa biết đấy, Edward, anh đã lên kế hoạch cho một chuyến du ngoạn chỉ để làm em vui lòng; nhưng còn niềm vui nào chân chính hơn, hay việc làm nào thiết thực hơn thế nữa, khi chúng ta ra tay cứu vớt những con người bất hạnh đã bị chính quê hương ruồng bỏ?”
“Helena!” lãnh chúa Glenarvan thảng thốt kêu lên.
“Vâng, thưa Edward, anh hiểu ý em mà. Con tàu DUNCAN là một chiến thuyền vững chãi, nó hoàn toàn đủ sức dấn thân vào những vùng biển phương Nam, hay thậm chí vòng quanh thế giới nếu cần thiết. Chúng ta hãy lên đường đi, anh Edward; hãy khơi dòng và tìm kiếm thuyền trưởng Grant cho bằng được!”
Lãnh chúa Glenarvan không đáp lời trước lời đề nghị táo bạo này, nhưng ông mỉm cười, dang rộng vòng tay ôm siết người vợ vào lòng trong một cái ôm nồng nàn trìu mến. Mary và Robert chộp lấy đôi tay bà, phủ lên đó những nụ hôn ngập tràn cảm kích; và đám đông gia nhân đang ùn ùn kéo ra kín khoảng sân, tận mắt chứng kiến khung cảnh cảm động ấy, đồng thanh hò reo vang dội: “Muôn năm Phu nhân xứ Luss! Hoan hô lãnh chúa và phu nhân Glenarvan!”