Hồng y de Retz nhận định rất đúng đắn rằng mọi sử gia đều tất yếu phải vướng vào sai lầm khi giải thích động cơ của những hành động mà họ ghi chép lại, trừ khi họ thu thập thông tin từ chính lời thú nhận chân thành của nhân vật mà họ đang khắc họa; và hệ quả là, bất kỳ nhân vật quan trọng nào cũng nên tự viết hồi ký cho chính mình, miễn là họ đủ lương thiện để nói sự thật mà không giấu giếm bất kỳ tình tiết nào có thể giúp ích cho sự hiểu biết của độc giả. Thế nhưng, tôi e rằng đây lại là một phẩm chất rất hiếm thấy ở những kẻ tự bày tỏ chân dung của mình trước công chúng. Thật vậy, tôi dám chắc rằng, dù ý định của một người có đoan chính đến đâu, khi thực hiện một nhiệm vụ như vậy, đôi khi anh ta vẫn sẽ bị trí tưởng tượng của chính mình đánh lừa, để rồi nhìn nhận và miêu tả sự vật qua làn sương mù của định kiến và cảm xúc.
Một độc giả vô tư, khi đọc về lịch sử của hai đối thủ từng sống cách đây hai ngàn năm, hoặc có lẽ chưa từng tồn tại ngoại trừ trong trí tưởng tượng của tác giả, vẫn không khỏi cảm thấy hứng thú với cuộc tranh chấp ấy và đứng về một phía với tất cả sự nhiệt thành của một kẻ trung kiên. Vậy thì có gì lạ khi chúng ta lại tỏ ra hào hứng với những chuyện của chính mình, nhìn nhận các hành động của bản thân bằng sự tự mãn từng có trước đây, và ca ngợi chúng với tất cả niềm đam mê của tình phụ tử?
Giả sử là như vậy, thật may mắn cho chân lý lịch sử khi có biết bao cây bút được cầm bởi những nhà văn không thể bị nghi ngờ là có sự thiên vị như thế; và khi mà nhiều nhân vật lỗi lạc, cả thời cổ đại lẫn hiện đại, đã không muốn hoặc không thể làm vui lòng công chúng bằng hồi ký của chính họ. Do sự thiếu ý thích hoặc khả năng cầm bút ấy từ chính người hùng của chúng ta, nhiệm vụ truyền lại cho hậu thế những cuộc phiêu lưu kỳ lạ của FERDINAND COUNT FATHOM giờ đây được trao lại cho tôi; và khi độc giả đọc lướt qua những trang sách tiếp theo, tôi tin chắc anh ta sẽ tạ ơn Chúa vì kẻ phiêu lưu ấy đã không tự viết sử cho cuộc đời mình.
Tấm gương phản chiếu nền hiệp sĩ hiện đại này không thuộc về những kẻ nhờ vào hoàn cảnh xuất thân mà có được tước vị, được tôn kính ngay từ buổi lứa nôi để gánh vác sự nghiệp lớn lao, đơn giản chỉ vì họ là những đứa con ngẫu nhiên của sự giàu có. Hắn không là người thừa kế của bất kỳ gia tài hữu hình nào, trừ phi ta tính thể chất cường tráng, vẻ ngoài tạm ổn và năng lực phi thường như những lợi thế của sự thừa kế. Nếu sự so sánh này có chỗ đứng, hắn cũng mang ơn đấng sinh thành của mình nhiều như bất cứ ai, và thật đáng tiếc làm sao, trong chặng đường vận mệnh tiếp theo, hắn chẳng bao giờ có cơ hội để bày tỏ lòng biết ơn và sự kính trọng đối với đấng sinh thành. Khỏi phải nói về hành động làm tròn đạo hiếu đáng hoan nghênh ấy, hay những sự ân cần vốn có giữa cha và con, hắn đã bị tước đoạt một cách bất hạnh bởi một chi tiết nhỏ nhặt; tuy nhiên, chưa ai từng nghe hắn phàn nàn về điều đó. Tóm lại, nếu hắn sinh ra vào thời kỳ huyền thoại của thế gian, bản chất nguồn gốc của hắn có lẽ đã có lợi cho hắn; hắn có thể, giống như những người hùng khác thời cổ đại, tự nhận mình có dòng dõi thần thánh mà không phải chịu rủi ro bị một người cha trần thế nhận diện. Không phải là cha mẹ hắn có lý do gì để chối bỏ hay từ nhiệm đứa con của mình, hay có điều gì siêu nhiên trong hoàn cảnh thụ thai và chào đời của hắn; trái lại, ngay từ đầu, hắn đã là một đứa trẻ có tố chất đầy hứa hẹn, và theo đúng quy luật tự nhiên, được đưa ra thế giới giữa một bầy nhân chứng đông đảo. Thế nhưng, việc hắn không được thừa nhận bởi bất kỳ người cha phàm trần nào, hoàn toàn bắt nguồn từ sự lẳng lơ của người mẹ, người có tình cảm phân tán đến mức với vô số kẻ ái mộ, đến nỗi nàng chẳng bao giờ có thể xác định chắc chắn được ai là kẻ đã tạo ra người anh hùng của chúng ta.
Ngoài mối hoài nghi trọng đại trong lúc thụ thai ấy, còn có những chi tiết đặc biệt khác đi kèm với sự chào đời của hắn, dường như đánh dấu hắn như một kẻ khác thường giữa chốn loài người. Hắn được sinh ra trong một chiếc xe ngựa, và có thể nói theo nghĩa đen là người bản địa của hai quốc gia khác nhau; bởi vì, mặc dù hắn lần đầu nhìn thấy ánh sáng ở Hà Lan, nhưng hắn chỉ thực sự cất tiếng khóc chào đời sau khi chiếc xe đã đặt chân đến Flanders; thế nên, xét đến tất cả những tình tiết phi thường này, nhiệm vụ xác định hắn vốn thuộc về chính quyền nào ít nhất cũng khó khăn không kém việc tìm ra nơi sinh đang bị tranh cãi dữ dội của Homer.
Có một điều chắc chắn là mẹ của vị Bá tước là một phụ nữ người Anh, sau khi năm lần góa bụa chỉ trong một chiến dịch, đã được đưa vào danh sách quân trang của liên quân trong năm cuối cùng dưới quyền chỉ huy của vị danh tướng Marlborough lừng lẫy; bà vẫn tiếp tục đi theo đoàn quân ấy, vì tinh thần thuần túy bác ái, cung cấp cho các hàng quân dòng nước rượu gin hảo hạng sảng khoái và giặt giũ quần áo sạch sẽ cho từng cá nhân khi nhu cầu cấp thiết của họ đòi hỏi. Lòng nhân ái của bà cũng không hoàn toàn bó hẹp trong những việc phục vụ ấy; bà dồi dào "dòng sữa của lòng nhân hậu", tuôn trào dạt dào giữa những đồng loại của mình; và với mọi người con của thần Chiến tranh nào biết vun vén sự sủng ái của bà, bà đều rộng rãi ban phát những nụ cười để làm ngọt ngào thêm những nhọc nhằn và hiểm nguy nơi chiến trận.
Và ở đây, thiết tưởng sẽ không thừa khi đón đầu những lời chê bai của độc giả, kẻ với sự trinh nguyên và cao cả trong nhận thức của mình, rất có thể sẽ kêu lên rằng: "Lạy Chúa! Liệu những nhà văn này bao giờ mới chịu cải cách trí tưởng tượng và nâng cao ý tưởng thoát khỏi những đối tượng dung tục của tầng lớp hạ lưu? Liệu công chúng có phải ghê tởm một lần nữa trước những cuộc phiêu lưu thấp hèn của một chiếc xe ngựa tài xế? Không lẽ không có nhà văn thiên tài nào chịu cầm bút để bảo vệ gu thẩm mỹ, và giải trí chúng ta bằng những nhân vật dễ mến, những cuộc đối thoại trang nghiêm, những lời đối đáp sắc sảo, tóm lại là vở kịch thanh cao của thế giới thượng lưu?"
Xin hãy kiên nhẫn một chút, hỡi nhà phê bình dịu dàng, tinh tế và cao cả; tôi chắc chắn rằng anh là một trong những bậc sành sỏi tuyệt đỉnh, kẻ mà trong quá trình gột rửa, đã để cho sự hài hòa bay hơi trong khi cố gắng duy trì phép tắc, và mài giũa sự châm biếm cho đến khi cạnh sắc của nó cùn đi hoàn toàn. Hoặc có lẽ, anh thuộc cái tầng lớp mà với sự thông thái về gu thẩm mỹ, lại thấy ghê tởm chính những hương vị trong các tác phẩm của quê hương mình—những thứ vốn mang lại niềm vui vô hạn cho các giác quan của họ khi được nhập khẩu từ một xứ sở khác; và họ nguyền rủa một tác giả bất chấp mọi tiền lệ và thói quen;—những kẻ tung hô các bài viết của Petronius Arbiter, đọc ngấu nghiến những áng văn ái tình của Ovid, và khúc khích cười trước câu chuyện về con lừa của Lucian; thế nhưng, nếu một tác giả hiện đại dám kể lại diễn tiến của một mối tình đơn giản, họ lại giật mình trước sự kém văn minh và vô đạo đức của cảnh tượng ấy;—những kẻ thích thú dõi theo Guzman d’Alfarache qua mọi mê cung của cảnh nghèo hèn rách rưới; những kẻ vui vẻ đồng hành cùng Don Quixote và người tùy tùng trong những nẻo đường thấp kém nhất của vận mệnh; những kẻ giải trí bằng các cuộc phiêu lưu của gánh hát rách rưới do Scarron mô tả, và vô cùng hào hứng với những hoàn cảnh tôi đòi của Gil Blas; thế nhưng, khi một nhân vật ở tầng lớp thấp hèn thỉnh thoảng xuất hiện trong một tác phẩm do chính chúng ta sinh ra, họ lại thốt lên với vẻ ghê tởm: "Có bao giờ có cái gì tầm thường thế không! Chắc chắn gã nhà văn này phải rất quen thuộc với những khung cảnh thấp hèn nhất của cuộc đời;"—những kẻ khi Swift hay Pope miêu tả một kẻ kiêu căng đang thề thốt, thì không ngần ngại cười nhạo những lời nguyền rủa nực cười ấy; nhưng đối với một tác giả ít tên tuổi hơn, họ lại lên án việc sử dụng những từ đệm phàm tục đó;—những kẻ hăng hái khám phá những hố xí của Rabelais để tìm kiếm sự giải trí, thậm chí rút ra sự hài hước từ mô tả của vị linh mục dean về phòng thay đồ của một quý cô; thế nhưng trong một tác phẩm thời nay, không mang dấu ấn của những tên tuổi đáng kính ấy, họ lại bịt mũi với đầy đủ dấu hiệu ghê tởm và căm phẫn khi chỉ nghe nhắc đến chiếc bô bằng sứ;—những kẻ từng ca ngợi Catullus, Juvenal, Persius và Lucan vì tinh thần quật cường khi quất roi vào những tên tuổi lớn nhất của thời cổ đại; thế nhưng, khi một nhà châm biếm người Anh thế hệ này có đủ dũng khí để đặt câu hỏi về tài năng của một kẻ giả danh bảo trợ đang nắm quyền lực, họ lại kết tội hắn là xấc láo, thù hằn và cay độc.
Nếu anh chính là con người như thế, hỡi độc giả khả kính, tôi xin nhắc lại, hãy kiên nhẫn một chút; chúng tôi sắp viết để phục vụ sự giải trí của anh. Người hùng của chúng ta sẽ, với tất cả sự thuận tiện nhanh chóng, dần dần được nâng tầm vào những mối quan hệ huy hoàng mà anh hằng say đắm; và xin Chúa đừng để trong thời gian đó, bản chất xuất thân của anh ta lại biến thành điều bất lợi cho anh ta tại một mảnh đất tự do như thế này, nơi mà các cá nhân mỗi ngày đều được phong tước nhờ vào phẩm chất của chính họ, mà không mảy may nhìn lại thứ hạng hay công lao của tổ tiên. Vâng, hỡi độc giả tinh tế, chúng ta đang tiến nhanh đến cái đích hoàn hảo nơi mà sự châm biếm không dám hé mặt; nơi mà tự nhiên bị roi vọt trừng phạt gần như trở thành cõi tĩnh vật; nơi mà sự hài hước hóa thành kẻ ngốc nghếch và chảy nước dãi trong một nụ cười nhạt nhẽo; nơi mà sự sắc sảo bị biến thành một thứ hơi nước thuần túy; nơi mà sự đoan trang, bị tước bỏ mọi thực chất, cứ lảng vảng như một chiếc bóng kỳ dị; nơi mà muối của thiên tài, bay hơi mất, chẳng để lại gì ngoài chất nhầy thuần khiết và đơn giản; và cây bút vô hại mãi mãi nhỏ xuống dòng mana dịu ngọt của sự ca ngợi làm ngọt lòng người.
