Ngài Bá tước ngẫm nghĩ về thời điểm diễn ra vụ việc vô tiền khoáng hậu ấy, thấy trùng khớp với phỏng đoán của mình, lại qua những thông tin ngài thu thập được về thân thế kẻ phản bội, liền có đủ lý do để củng cố phỏng đoán ấy. Khi đã chắc chắn như vậy, Bá tước liền kêu lên: "Đúng là tên khốn kiếp đó! Tên ác ma với những thủ đoạn địa ngục đã đẩy ta vào nỗi thống khổ mà ngay cả Thiên đàng cũng chẳng có cách nào hóa giải! Trả thù cho những nhục nhã của ta lên kẻ phản trắc đê tiện ấy chính là một trong những lý do trọng yếu khiến ta còn hạ mình lê lết một cỗ linh hồn đáng nguyền rủa này. Ôi Don Diego! Cuộc sống này là gì, khi mà mọi niềm vui đều bị đầu độc một cách dễ dàng bởi mưu mô của một con sâu mủi như thế!" Nói xong, ngài đấm ngực trong cơn quằn quại của nỗi đau đớn tột cùng, rồi nài nỉ vị sĩ quan người Tây Ban Nha kể lại những bước đi mà ông đã thực hiện sau thảm họa này.
Gò má vị quý tộc người Castilla đỏ bừng lên trước thông tin này, điều vốn càng làm bùng lên sự phẫn nộ trong lòng ông; rồi ngước mắt lên trời, ông kêu lên: "Hỡi những đấng tối cao linh thiêng! Xin chớ để hắn diệt vong trước khi các ngài đưa hắn vào tầm tay của ta. Ngài hỏi ta, thưa vị hiệp sĩ cao quý, rằng ta đã thực thi những biện pháp gì trong vực thẳm khốn cùng đó ư? Suốt ngày đầu tiên, ta bị tra tấn bởi nỗi sợ hãi cho sự an nguy của người bạn Fadini, chỉ lo rằng hắn đã bị cướp và sát hại vì những viên ngọc quý mà có lẽ hắn đã đem bán một cách quá bất cẩn. Nhưng nỗi kinh hoàng ấy nhanh chóng tan biến trước những điềm báo chính xác về định mệnh của tôi, khi mà vào ngày hôm sau, tôi thấy toàn bộ gia đình trong cảnh nước mắt đầm đìa và hỗn loạn, đồng thời nghe người chủ nhà trút những lời nguyền rủa cay đắng nhất lên đầu kẻ trốn chạy – kẻ đã làm nhục con gái ông ta và thậm chí còn cướp phá cả ngôi nhà. Ngài sẽ hỏi rằng cảm xúc nào trong tim tôi đã bị chiêu dụ vào dịp này ư? Đó là sự hổ thẹn và căm phẫn. Toàn bộ nỗi buồn của tôi tuôn chảy theo một hướng khác; tôi đỏ mặt khi nhận ra sự phán đoán của mình đã bị lừa dối; tôi khinh bỉ việc cất lời than vãn; nhưng thẳm sâu trong tim, tôi đã thề sẽ báo thù kẻ phản chủ đê tiện ấy. Tôi lặng lẽ rút về phòng mình để tự mình suy ngẫm.
“Tôi từng gánh chịu những tai họa lớn hơn thế mà không hề bị đẩy đến bước đường cùng; tôi tập hợp tất cả lòng dũng cảm để làm chỗ dựa cho mình, và quyết tâm sống bất chấp nỗi đau thương. Với quyết định đó, tôi tìm đến nhà của một vị tướng quân – người có danh tiếng tốt trên đời; và sau khi được cho phép yết kiến nhờ vẻ bề ngoài mang phong cách phương Đông của mình, tôi cất lời: 'Đối với một người danh dự, kẻ bất hạnh chẳng cần lời giới thiệu nào. Y phục của tôi tuyên bố tôi là người Ba Tư; tấm hộ chiếu này từ các Tỉnh hạt Hà Lan sẽ xác nhận phỏng đoán đó. Tôi đã bị cướp số trang sức có giá trị đáng kể bởi một kẻ mà tôi đã dành cho sự tín nhiệm; và giờ đây, rơi vào cảnh bần cùng tột độ, tôi đến để xin làm binh sĩ trong các quân đoàn của Pháp. Tôi có đủ sức khỏe và sức mạnh để làm tròn nhiệm vụ đó. Tôi cũng chẳng lạ lẫm gì với đời sống quân ngũ, thứ từng là vinh quang và nghề nghiệp của tôi. Do đó, tôi khẩn cầu sự bảo bọc của ngài, để tôi được tiếp nhận, dẫu là ở tầng lớp thấp nhất trong những người phụng sự Nhà vua; và mong rằng ân sủng sau này của ngài sẽ tùy thuộc vào hạnh kiểm của tôi ở cương vị ấy.'
“Vị tướng quân, vô cùng ngạc nhiên trước lời tuyên bố của tôi, quan sát tôi với sự chú ý khác thường; ông đọc kỹ giấy chứng nhận của tôi; đặt ra đủ thứ câu hỏi về nghệ thuật chiến tranh, và tôi đã đưa ra những câu trả lời khiến ông tin chắc rằng tôi không hề mù tóm về lĩnh vực đó. Tóm lại, tôi được tuyển mộ làm một lính tình nguyện trong chính trung đoàn của ông, và chẳng bao lâu sau được thăng lên cấp hạ sĩ quan cùng chức vụ cận vệ cho chính con trai ông – người lúc bấy giờ đã đạt đến cấp bậc đại học, dù tuổi đời chưa vượt quá mười tám.
“Chàng trai trẻ này vốn có bản tính hung hăng, lại càng trở nên bất trị bởi niềm kiêu hãnh về dòng dõi và tài sản, cùng với sự buông tuồng trong giáo dục. Vì không biết đến sự tôn trọng cần dành cho một người có học thức, cậu ta hoàn toàn không thể thể hiện điều đó đối với những người không may nằm dưới quyền chỉ huy của mình. Tôi đã nhẫn nhục chịu đựng đủ điều nhục mạ với sự kiên cường vốn có của một quý tộc Castilla mang ơn người cha; cho đến cuối cùng, vứt bỏ mọi phép tắc lịch sự, cậu ta đã ra tay tát tôi. Hỡi Thiên đàng thiêng liêng! Cậu ta đã tát Don Diego de Zelos, ngay trước mặt toàn thể gia nhân của hắn.
“Giá như thanh gươm của tôi có tri giác, nó đã tự động tuột khỏi vỏ trước sự sỉ nhục này giáng xuống người chủ của nó. Tôi rút kiếm không chút do dự, miệng nói: 'Hãy biết rằng, hỡi tên nhãi hỗn xược, ngươi vừa xúc phạm một trang nam nhi; và chính ngươi đã cắt đứt những mối ràng buộc từng kìm hãm sự phẫn nộ của ta bấy lâu nay.' Đám gia nhân của cậu ta định lao vào can thiệp, nhưng cậu ta ra lệnh cho họ lùi lại; và đắc ý với sự tự tin khơi nguồn từ tính khí bốc đồng của mình, cậu ta cũng rút kiếm, tấn công tôi với cơn thịnh nộ nhân đôi; nhưng vì sự khéo léo quá kém cỏi so với lòng can đảm, cậu ta nhanh chóng bị tước vũ khí và quật ngã xuống đất. Khi ấy, chĩa mũi kiếm vào ngực cậu ta, tôi nói: 'Vì nể tình tuổi trẻ và sự vô tri của ngươi, ta tha cho cái mạng mà ngươi đã tự tước đoạt bằng sự ngạo mạn bất lương của mình.'
“Nói dứt lời, tôi thu gươm lại, bước đi giữa đám gia nhân của hắn – những kẻ thấy chủ mình vẫn an toàn nên không nghĩ đến việc ngáng đường tôi – rồi phóng lên yên ngựa, chưa đầy hai tiếng đồng hồ sau đã đặt chân đến lãnh thổ Áo. Tôi quyết định tiến thẳng đến Hà Lan để có thể kịp lên chuyến tàu đầu tiên về Tây Ban Nha, nhằm rửa sạch bằng chính máu của mình hoặc của kẻ thù cái vết nhơ tàn nhẫn bấy lâu nay đã làm vấy bẩn danh tiếng của tôi.
“Đó chính là nỗi oan ức vẫn gặm nhấm trái tim tôi, khiến cho sự hy sinh tàn nhẫn mà tôi đã dâng lên cho danh dự bị tổn thương của mình trở nên vô nghĩa. Đó chính là điều thúc giục không nguôi, và vẫn đang giục giã tôi dấn thân vào mọi rủi ro về tính mạng và tài sản, quyết không để danh tiếng của mình vướng phải lời nguyền nhục nhã ấy. Tôi dự định sẽ tuân theo tiếng gọi từ sâu thẳm tâm can này. Tôi có linh cảm rằng đó chính là tiếng nói của Thiên đàng – của đấng Quan Âm từng biểu lộ sự quan tâm bằng cách phái một người trợ giúp hào hiệp như vậy đến cứu giúp tôi, ngay trong ngày đầu tiên của cuộc hành trình.”
Sau khi thỏa mãn sự tò mò của vị ân nhân theo cách đó, ông bày tỏ mong muốn được biết thân thế của người đã ban cho mình một ơn huệ lớn lao nhường ấy; và Renaldo đã không ngần ngại để vị quý tộc người Castilla biết tên tuổi cùng gia thế của mình. Chàng cũng sẻ chia câu chuyện về mối tình bất hạnh của bản thân với tất cả những biểu hiện của nỗi đau buồn khôn xiết, khiến vị sĩq quan người Tây Ban Nha nhân hậu phải rơi lệ. Cùng với một tiếng thở dài trĩu nặng gánh nặng đè nặng tâm can, ông nói: “Tôi từng có một con người con gái, y hệt như những gì ngài miêu tả về nàng Monimia vô song; giả sử Thiên đàng định mệnh ban nàng cho vòng tay của một người tình như thế, thì tôi – kẻ hiện giờ bất hạnh nhất – đã trở thành người cha hạnh phúc nhất trên đời.”
Cứ thế, hai người bạn mới này thay phiên nhau đắm chìm trong nỗi đau chung, rồi cùng bàn bạc các kế hoạch cho những bước đi sắp tới. Melvil tha thiết nài nỉ vị quý tộc người Castilla cùng mình sang Anh quốc, nơi rất có thể cả hai sẽ tận hưởng niềm an ủi u ám là được trả thù kẻ phản bội chung của họ – Fathom; và như một sự dụ dỗ thêm, chàng cam đoan rằng ngay khi hoàn thành xong sứ mệnh u sầu của chuyến đi, chàng sẽ đồng hành cùng Don Diego trở về Tây Ban Nha, dốc toàn bộ tâm sức và tài sản vào việc phò trợ ông. Vị người Tây Ban Nha, chết lặng trước sự hào hiệp phóng khoáng đến khó tin của lời đề nghị này, suýt không tin vào tai mình; và sau một lúc chần chừ, ông đáp lời: “Nhiệm vụ của tôi đáng lẽ phải dạy tôi tuân lệnh bất kỳ mệnh lệnh nào ngài thấy phù hợp để ban ra; nhưng ở đây, sở thích và lợi ích của tôi lại được dung dưỡng một cách dễ chịu đến mức tôi sẽ thật là kẻ vô ơn và dại dột nếu ra điều kiện tuân thủ trong sự miễn cưỡng.”
Điểm này đã được định đoạt, họ khởi hành đi Mons ngay khi Don Diego có đủ sức khỏe để chịu đựng cú sốc của một cuộc di dời như vậy. Sau khi ở lại đó cho đến khi những vết thương hoàn toàn lành lặn, họ thuê một chiếc xe ngựa bưu điện đi Ostend, lên tàu tại cảng đó, vượt qua hải trình ngắn và êm đềm để sang đến bờ biển bên kia nước Anh, rồi cập bến Luân Đôn mà không gặp phải bất kỳ tai ương bất ngờ nào dọc đường.
Khi họ tiến đến kinh đô này, nỗi buồn của Renaldo dường như trào dâng trở lại với cường độ dữ dội gấp bội. Ký ức của chàng bị đánh thức để trải qua những sự dằn vặt nhỏ nhặt và đau đớn nhất; trí tưởng tượng ngập tràn những hình ảnh não nề nhất, và sự sốt ruột của chàng trở nên cuồng nhiệt đến mức chưa từng có người tình nào khao khát cháy bỏng cho sự viên mãn của ước nguyện hơn Melvil lúc thèm khát cơ hội được ngã mình xuống ngôi mộ của nàng Monimia đã khuất. Vị quý tộc người Castilla vừa kinh ngạc vừa xúc động trước nỗi đau đớn nhói buốt của chàng – điều mà như một minh chứng cho sự nhạy cảm và đức hạnh của chàng, càng khiến chàng gắn bó sâu sắc hơn trong tình cảm của ông; và dẫu cho những bất hạnh của chính bản thân đã khiến ông chẳng lấy gì làm thích hợp cho vai trò một người an ủi, ông vẫn cố gắng dùng những lời lẽ dịu dàng để làm dịu bớt sự tột cùng trong nỗi đau đớn của người bạn.
Dù trời đã tối sầm khi họ bước xuống tại quán trọ, Melvil vẫn ra lệnh gọi một chiếc xe ngựa; và được tháp tùng bởi vị người Tây Ban Nha – người nhất quyết không chịu rời bỏ chàng trong hoàn cảnh như thế, chàng đi thẳng đến ngôi nhà của người Do Thái hào hiệp, nơi những giọt nước mắt dòng dậm của ông ta túa ra rất nhiều khi thấy chàng đến. Bá tước đã thanh toán xong mọi nghĩa vụ tiền bạc đối với vị ân nhân người Do Thái nhân hậu này; và giờ đây, sau khi đưa ra những lời bày tỏ lòng biết ơn đúng mức đối với một thanh niên có bản tính như chàng, chàng khẩn khoản muốn biết qua con đường nào mà ông đã nhận được bức thư mà ông từng tốt bụng chuyển giúp đến Viên.
Joshua – kẻ hoàn toàn mù tịt về nội dung của bức thư tín đó và thấy chàng thanh niên trẻ tuổi vô cùng xúc động – định lảng tránh câu hỏi của chàng bằng cách giả vờ đã quên mất chuyện đó; nhưng khi hiểu rõ bản chất của sự việc vốn được bày tỏ qua sự bất an tột độ, ông ta đã thành thật chia buồn cùng người tình đang chìm đắm trong tuyệt vọng, bảo rằng ông ta đã vô ích trong việc dò la tin tức về người đẹp bất hạnh ấy, xuất phát từ bức thư mà Melvil gửi cho ông về chủ đề đó; rồi ông chỉ dẫn chàng đến nhà của vị bác sĩ từng mang lá thư định mệnh đã khiến chàng rơi vào khốn khổ.
Ngay khi nhận được thông tin này, chàng vội vã cáo từ với lời hứa sẽ quay lại vào ngày hôm sau, rồi lao như bay đến chỗ ở của vị quý tộc nọ – người mà chàng may mắn tìm thấy ở nhà. Đượcân chuẩn cho một buổi tiếp kiến riêng, chàng cất lời: “Khi tôi nói rằng tên tôi là Renaldo Bá tước de Melvil, ngài sẽ nhận ra tôi là kẻ bất hạnh nhất trên đời. Qua bức thư mà ngài đã trao phó cho người bạn quý hóa của tôi là Joshua, tấm màn định mệnh đã được kéo lên khỏi đôi mắt tôi – thứ bấy lâu nay đã bị che khuất bởi những mưu mô lừa dối không thể tin nổi, và nỗi khổ đau không thể chữa trị của chính tôi đã phơi bày trọn vẹn trước mắt. Nếu ngài từng quen biết người thiếu nữ bất hạnh đã ngã xuống làm nạn nhân cho sự lầm lẫn của tôi, ngài sẽ phần nào hình dung được những đớn đau tột cùng mà tôi đang trải qua khi hồi tưởng lại số phận của nàng. Nếu ngài có lòng trắc ẩn trước những đớn đau này, xin đừng từ chối dẫn dắt tôi đến nơi vùi lấp thi hài dấu yêu của Monimia; xin hãy để tôi được tận hưởng một bữa tiệc tột cùng của nỗi sầu thương ở nơi đó; xin hãy để tôi được nuôi nấng con sâu thảm họa đang gặm nhấm trái tim mình. Chính vì một sự giải trí như thế mà tôi đã quay trở lại hòn đảo mang điềm gở này (đối với tôi); vì sự thỏa mãn ấy mà tôi đã mạo muội quấy rầy sự khoan dung của ngài vào những giờ giấc bất thường này; bởi vì nỗi đau đớn của tôi đã bị mài sắc đến mức độ không một giấc ngủ nào dám bén mảng đến đôi mi tôi, không một sự bình yên nào dám trú ngụ trong lồng ngực tôi, cho đến khi tôi được chiêm bái ngôi đền trần thế nơi Monimia của tôi đang nằm yên nghỉ! Dẫu vậy, tôi vẫn muốn biết những tình tiết về số phận của nàng. Liệu Thiên đàng có không phái một thiên sứ nào đến cứu giúp cơn khốn cùng của nàng chăng? Những khoảnh khắc cuối đời của nàng có thiếu vắng sự an ủi không? Hả! Chẳng phải nàng đã bị bỏ mặc cho sự bần cùng, cho những lời lăng mạ, bị giao phó vào tay kẻ ác nhân tàn nhẫn đã phản bội cả đôi bên sao? Hỡi Thiên đàng thiêng liêng! Tại sao Đấng Quan Phòng lại nhắm mắt làm ngơ trước sự đắc thắng của một sự phản trắc tột cùng đến thế?”
Vị bác sĩ, sau khi lắng nghe bằng lòng điềm đạm trước tràng bộc bạch này, liền đáp: “Đó là nghề nghiệp của tôi, đó là bản chất của tôi khi đồng cảm với những kẻ đau thương. Tôi thấu hiểu những cảm xúc của ngài, bởi vì tôi biết rõ giá trị của sự mất mát mà ngài gánh chịu. Tôi đã tận tụy chăm sóc nàng Monimia vô song trong cơn bạo bệnh cuối cùng, và cũng nắm rõ câu chuyện của nàng đủ để kết luận rằng nàng đã ngã xuống làm vật tế thần cho một sự hiểu lầm khốn khổ, được nhào nặn và kích động bởi chính kẻ phản bội đã lạm dụng sự tin tưởng lẫn nhau của hai người.”
Ông tiếp tục thông báo cho chàng tất cả các chi tiết mà chúng ta đã ghi chép lại liên quan đến số phận của nàng mồ côi xinh đẹp, và kết luận bằng việc bảo rằng ông sẵn lòng đáp ứng bất kỳ sự thỏa mãn nào khác nằm trong khả năng của mình. Những tình tiết của câu chuyện đã làm tâm trạng Renaldo chao đảo đến mức chàng chẳng thể thốt ra điều gì ngoài những thán từ và những lời ngắt quãng rời rạc. Khi hành vi của Fathom được miêu tả, chàng run rẩy với sự kích động dữ dội, vùng dậy khỏi ghế, thốt lên: “Đồ quái vật! Đồ ác thú! Nhưng thế nào rồi chúng ta cũng sẽ gặp lại nhau.”
Khi được biết về lòng nhân hậu của người phụ nữ Pháp, chàng kêu lên: “Ôi lòng bác ái và trắc ẩn tựa thiên thần! Chắc chắn đó phải là một linh hồn ân sủng được phái đến đây để xoa dịu những nhục hình của cuộc đời! Tôi phải tìm nàng ở đâu để dâng lên lời tạ ơn và tôn sùng đây?” Sau khi nghe xong phần kết của câu chuyện chi tiết, chàng ôm chầm lấy người kể như vị ân nhân nhân hậu của Monimia, trút những dòng lệ đẫm ngực ông, và nài nỉ ông hãy hoàn thành trọn vẹn nghĩa cử bằng cách dẫn chàng đến chốn u tịch nơi giờ đây nàng đang nghỉ ngơi sau mọi muộn phiền.
Nhận thấy những cơn cao trào của nỗi đau đớn nơi chàng là thứ không thể cưỡng lại, người quý ông nọ đành chiều theo thỉnh cầu của chàng, đồng hành cùng chàng trên xe ngựa, và chỉ đường cho người đánh xe chạy đến một khoảng đất quạnh hiu cách xa thành phố, nơi có ngôi nhà thờ – chốn ẩn giấu gian thánh uy nghiêm mà màn kịch này sẽ diễn ra. Người coi mộ được gọi thức dậy từ giường, mang theo chùm chìa khóa sau một khoản tiền thưởng, sau khi vị bác sĩ đã trao đổi riêng với hắn và giải thích rõ ý định chuyến viếng thăm của Renaldo.
Trong khoảng thời gian tạm dừng ấy, tâm hồn Melvil đã được đẩy lên đỉnh điểm của nỗi buồn cuồng nhiệt. Bóng tối khác thường của đêm đen, sự tĩnh mịch trang nghiêm và vị trí biệt lập của nơi chốn, kết hợp cùng dịp đến của chàng cùng những hình ảnh u ám trong trí tưởng tượng, đã tạo ra một sự ngây ngất thực sự của kỳ vọng ảm đạm – thứ mà toàn thế giới chắc chắn không thể thuyết phục chàng từ bỏ. Đồng hồ điểm mười hai tiếng, tiếng cú rúc vang lên từ bức tường thành đổ nát, cánh cửa được mở bởi người coi mộ; hắn ta, dưới ánh nến lhep lẹp, dẫn vị tình nhân tuyệt vọng bước vào một gian thánh lạnh lẽo tẻ nhạt, rồi dậm chân xuống đất, cất tiếng: “Nơi đây là nấm mồ chôn cất vị tiểu thư trẻ tuổi.”
Melvil vừa nhận được lời báo hiệu ấy liền quụp xuống đầu gối, áp môi vào mảnh đất được thánh hóa, cất tiếng: “Xin hãy bình yên, hỡi người chủ nhân hiền hòa của chốn thâm nghiêm tĩnh mịch này.” Rồi quay sang những kẻ đứng xem xung quanh với đôi mắt đỏ ngầu, chàng bảo: “Hãy để tôi được tận hưởng trọn vẹn dịp này; nỗi buồn của tôi quá đỗi tinh tế để có thể dung chứa sự hiện diện của bất kỳ người bạn nào. Những nghi thức cần được thực thi đòi hỏi sự riêng tư; vậy thì vĩnh biệt nhé, nơi đây tôi phải một mình trải qua đêm dài.”
Vị bác sĩ, hốt hoảng trước tuyên bố này – vốn khiến ông lo sợ rằng nó mang theo một quyết định định mệnh đến tính mạng của chính chàng – bắt đầu hối hận vì đã nhúng tay vào chuyến viếng thăm, bèn tìm cách can ngăn chàng từ bỏ ý định; và khi thấy chàng kiên quyết cứng rắn, ông liền kêu gọi sự hỗ trợ từ người coi mộ lẫn người đánh xe, đồng thời nài xin sự trợ giúp của Don Diego để ép Renaldo từ bỏ hành động của mình.
Vị quý tộc người Castilla biết rõ người bạn của mình lúc bấy giờ hoàn toàn không thích hợp cho những lời tranh cãi thông thường, liền đứng ra can thiệp vào cuộc tranh chấp, cất lời: “Ngài không cần phải lo lắng rằng cậu ấy sẽ tuân theo mệnh lệnh của sự tuyệt vọng; tôn giáo của cậu ấy, danh dự của cậu ấy sẽ đè bẹp những cám dỗ đó; cậu ấy đã hứa sẽ gìn giữ mạng sống cho những dịp trọng đại của bạn bè; và cậu ấy sẽ không làm ai thất vọng trong mục đích hiện tại này.” Để củng cố cho lời tuyên bố đanh thép được phát bằng tiếng Pháp này, ông rút gươm ra; và khi những kẻ khác lùi lại trước thứ vũ khí của ông, ông nói: “Bá tước, xin hãy tận hưởng nỗi đau của ngài trong sự đắm chìm trọn vẹn; tôi sẽ che chở cho ngài khỏi mọi sự quấy rầy, dẫu cho có phải đánh đổi bằng tính mạng; và trong lúc ngài buông thả nỗi sầu thương bên trong căn hầm tử khí, tôi sẽ canh gác cho đến tận sáng mai ngoài hiên cửa, và suy ngẫm về sự lụi tàn của gia đình cũng như sự bình yên của chính mình.”
Theo đó, ông đã thuyết phục vị bác sĩ rút lui sau khi đã thanh toán thù lao cho người coi mộ, đồng thời ra lệnh cho người đánh xe quay lại vào lúc rạng đông.
Renaldo, cứ thế bị bỏ lại một mình, phủ phục thân mình lên ngôi mộ và tuôn trào những tiếng thở dài nức nở đủ sức lấy đi những giọt nước mắt từ cả kẻ nghe tàn bạo nhất. Chàng gọi lớn tên của Monimia: “Phải chăng đây là những niềm vui hỷ sự mà định mệnh đã trói buộc chúng ta? Phải chăng đây là thành quả của những hy vọng đượm nồng, của mối giao tình thần thánh ấy, của sự ngưỡng mộ ngây ngất nơi biết bao giờ trôi qua trong vô thức? Giờ đây những nét quyến rũ mà tôi đã dâng hiến trái tim bị giam cầm của mình đang nằm ở đâu? Đã tắt lịm rồi sao những đôi mắt nồng hậu từng làm vui lòng bao ánh nhìn, từng chiếu sáng như những vì tinh tú cho hạnh phúc và bình yên của tôi! Lạnh lẽo thay! Lạnh lẽo và khô héo thay những đôi môi từng căng mọng ái tình, từng rạng rỡ vượt qua cả đóa hoa hồng nhung đỏ thắm! Và ôi! Mãi mãi im bặt rồi sao chiếc lưỡi từng có uy lực xoa dịu những đớn đau của khốn cùng và muộn phiền bằng sự hùng biện! Sẽ chẳng còn lần nào sự tập trung của tôi bị cuốn hút vào thứ âm nhạc của giọng nói từng khơi gợi những rung động dịu dàng chạm đến tận đáy tâm hồn tôi nữa! Ôi linh hồn được hiển thánh! Ôi bóng hình tinh khiết không tì vết của người mà tôi từng tôn thờ; của người mà ký ức sẽ mãi được tôi tôn kính bằng nỗi sầu thương và hối tiếc rỉ máu không nguôi; của người mà hình bóng sẽ là ý tưởng cuối cùng rời bỏ lồng ngực bất hạnh này! Giờ đây nàng đã thấu tỏ sự chính trực và tình yêu của tôi; giờ đây nàng đã ngắm nhìn nỗi thống khổ mà tôi đang gánh chịu. Nếu bản chất tinh khiết của nàng cho phép, liệu nàng có – ôi, liệu nàng có thể ban ơn cho chàng thanh niên khốn khổ này một tín hiệu tri ân nào đó, một minh chứng cho sự chấp thuận không? Liệu nàng có giáng trần trong một lớp không khí hữu hình, mang dáng vẻ của chiếc khuôn ngọc ngà đang mục rữa bên trong nấm mồ quạnh quẽ này, và cất lên những lời bình yên cho tâm can bị bệnh hoạn của tôi! Trở về đi, Monimia, hãy hiện hình đi, dẫu chỉ trong một khoảnh khắc ngắn ngủi trước đôi mắt khao khát của tôi! Xin hãy ban ơn một nụ cười! Renaldo sẽ được mãn nguyện; trái tim của Renaldo sẽ được an nghỉ; nỗi buồn của cậu ấy sẽ không còn tràn bờ, mà sẽ xuôi dòng êm đềm cho đến tận giờ phút cuối cùng của cuộc đời! Hô hố! Những lời này chỉ là tiếng bấn loạn của nỗi buồn cuồng loạn trong tôi! Monimia chẳng hề nghe thấy những lời than trách của tôi; linh hồn nàng đã bay bổng, vượt lên rất cao, rất cao trên mọi muộn phiền trần thế, tận hưởng hạnh phúc mà nàng từng bị tước đoạt trên mặt đất này. Thật vô ích khi tôi cứ trố mắt ngắm nhìn bầu không gian bị bao bọc bởi bóng tối mịt mờ trống rỗng. Chẳng có vật thể nào lọt vào tầm mắt tôi; chẳng có âm thanh nào lọt vào tai tôi, ngoại trừ tiếng gió hú ầm ĩ thổi qua những hang động chết chóc có mái vòm này.”
Trong kiểu cách bộc bạch than khóc này, Renaldo đã trải qua suốt đêm dài, không phải không có một loại cảm giác thỏa mãn đượm buồn nào đó – thứ mà tâm hồn thường có thể khơi gợi lên từ sâu thẳm khốn cùng; đến nỗi khi ánh bình minh lấn chiếm sự riêng tư của chàng, chàng suýt không thể tin đó là ánh sáng ban ngày, bởi những phút giây sùng kính của chàng đã trôi qua quá đỗi nhanh chóng.
Khi trái tim đã trút bỏ được gánh nặng và sự sốt ruột được thỏa mãn, chàng trở nên trầm tĩnh và điềm đạm đến mức Don Diego vừa ngạc nhiên vừa vui mừng trước vẻ thanh thản hiện hữu khi chàng bước ra, và ôm chầm lấy chàng với những lời bày tỏ nồng ấm về lòng tốt cùng sự gắn bó. Chàng thẳng thắn thừa nhận rằng tâm trí mình lúc này cảm thấy nhẹ nhõm hơn bất cứ lúc nào kể từ khi nhận được thông báo định mệnh về sự mất mát; rằng chỉ cần thêm vài buổi tiệc tùng kiểu đó sẽ làm dịu bớt hoàn toàn khẩu vị thèm khát khốc liệt của nỗi sầu thương, thứ mà sau này chàng sẽ nuôi dưỡng với sự vội vã ít hơn.
Chàng cũng hé lộ với vị quý tộc người Castilla bản đồ thiết kế cho một đài kỷ niệm mà chàng đã phác thảo cho nàng Monimia vô song; và Don Diego đã bị ấn tượng mạnh bởi bản miêu tả đến mức ông đã nài xin lời khuyên của chàng trong việc lên kế hoạch cho một công trình khác mang tính chất khác biệt, sẽ được dựng lên để tưởng nhớ người vợ và người con gái bạc mệnh của chính ông, nếu như một ngày nào đó ông có thể tái lập lại địa vị của mình ở Tây Ban Nha.
