Cuối cùng, chúng ta lại một lần nữa hội ngộ người anh hùng của mình; và thú thật, chúng ta đã phải xa cách chàng lâu đến nỗi, xét theo hoàn cảnh khi chúng ta rời bỏ chàng, tôi e rằng nhiều độc giả đã đinh ninh rằng chúng ta có ý định bỏ rơi chàng vĩnh viễn. Hiện tại, chàng đang ở trong tình huống mà những người thận trọng thường khuyên nên ngừng dò la tin tức về bạn bè của mình, kẻo họ sẽ phải bàng hoàng khi nghe tin những người bạn ấy đã tự treo cổ tự vẫn.
Nhưng trên thực tế, nếu chúng ta không có đủ mọi đức tính, tôi dám lớn tiếng khẳng định rằng chúng ta cũng chẳng mang mọi thói hư tật xấu của một kẻ thận trọng; và dù thật khó để tưởng tượng ra cảnh ngộ nào thảm hại hơn của tội nghiệp Jones lúc này, chúng ta vẫn sẽ quay lại bên chàng, tận tụy sát cánh cùng chàng chẳng khác nào khi chàng đang đắm mình trong những ánh hào quang rực rỡ nhất của vận mệnh.
Thế là Mr Jones cùng người bạn đồng hành Partridge liền rời quán trọ chỉ vài phút sau khi Squire Western vừa đi khỏi, rồi cứ thế rảo bước theo cùng một con đường, bởi người gác cửa hàng ngựa đã bảo họ rằng vào lúc ấy tuyệt đối không thể kiếm đâu ra ngựa ở Upton. Họ lặng lẽ bước đi với nỗi lòng nặng trĩu; vì dẫu mối bận tâm của mỗi người xuất phát từ những lý do rất khác nhau, cả hai đều đang vô cùng chán nản. Nếu Jones thở dài sườn sượt, thì Partridge cũng rên rỉ buồn rầu không kém sau mỗi bước chân.
Khi đến ngã tư nơi vị địa chủ từng dừng chân để thăm dò hướng đi, Jones cũng khựng lại, quay sang hỏi ý kiến Partridge xem họ nên rẽ theo ngả nào. “Ah, thưa ngài,” Partridge đáp, “tôi ước gì ngài chịu nghe theo lời khuyên của tôi.” “Tại sao ta lại không nghe chứ?” Jones đáp lời; “vì giờ đây đối với ta đi đâu hay số phận mình ra sao cũng chẳng còn quan trọng nữa.” “Vậy thì lời khuyên của tôi,” Partridge nói, “là ngài hãy quay gót trở về ngay lập tức; bởi trên đời này, có kẻ nào lại mang một mái ấm để về như ngài mà lại lang thang khắp xứ sở như một kẻ tha hương thế này chứ? Tôi xin lỗi ngài, sed vox ea sola reperta est.”
“Khốn khổ cho ta!” Jones kêu lên, “ta nào còn mái ấm nào để mà về nữa;—nhưng giả như người bạn ấy, người cha ấy chịu đón nhận ta, liệu ta có thể chịu nổi cái xứ sở mà Sophia đã bay đi mất ấy chăng? Sophia tàn nhẫn! Tàn nhẫn thật đấy! Không; hãy để ta trách chính mình!—Không; hãy để ta trách ngươi. Cơn thịnh nộ giáng xuống đầu ngươi—đồ ngốc—đồ đần độn! Ngươi đã hủy hoại đời ta, và ta sẽ bứt linh hồn ngươi ra khỏi thể xác này.”—Vừa nói, chàng vừa hung hăng túm lấy cổ áo tội nghiệp của Partridge, rồi xốc lên xốc xuống còn mạnh bạo hơn cả một trận sốt rét hay chính nỗi sợ hãi của lão từng gây ra trước đó.
Partridge run lẩy bẩy sụp xuống quỳ lạy, van xin ơn tha thứ và thề thốt rằng lão chẳng hề có ý xấu nào—khi ấy Jones, sau một thoáng trợn trừng nhìn lão đầy điên dại, bèn buông tay ra, rồi trút toàn bộ cơn thịnh nộ lên chính bản thân mình. Nếu cơn thịnh nộ ấy giáng xuống người kia, chắc chắn nó đã tước đi mạng sống của lão, mà thực ra chính nỗi sợ hãi viễn cảnh ấy cũng suýt làm Partridge chết ngất.
Chúng tôi hẳn đã tốn không ít công sức để miêu tả tỉ mỉ mọi trò điên rồ mà Jones đã bày ra trong dịp này, nếu chúng tôi có thể chắc chắn rằng độc giả cũng sẽ kiên nhẫn ngốn ngấu từng ấy dòng chữ; nhưng vì chúng tôi e rằng, sau bao tâm huyết đổ ra để tô vẽ cảnh tượng này, vị độc giả kia rất có thể sẽ lướt qua một mạch từ đầu đến cuối, nên chúng tôi đành tự tha cho mình rắc rối đó. Nói thật ra, chính vì lý do duy nhất này mà chúng tôi thường phải bóp nghẹt sự tuôn trào của ngòi bút thiên tài, bỏ sót biết bao đoạn miêu tả tuyệt vời lẽ ra đã có chỗ đứng trong tác phẩm. Và thú thật, sự hoài nghi này, cũng như phần lớn các trường hợp khác, xuất phát từ chính tâm can đen tối của chúng tôi; bởi bản thân chúng tôi cũng rất thường xuyên mắc cái tật nhảy cóc vô độ khi đọc lướt qua những trang sách của các sử gia dài dòng.
Thế nên, chỉ xin vắn tắt rằng sau khi đóng vai một kẻ điên dại suốt nhiều phút liền, Jones cũng dần bình tâm trở lại. Vừa lúc ấy, chàng liền quay sang Partridge, thành tâm xin lỗi vì hành vi tấn công trong cơn cuồng nộ vừa rồi, nhưng đoạn kết lại bằng lời dặn dò lão tuyệt đối không bao giờ nhắc đến chuyện quay về quê nhà nữa; bởi chàng đã hạ quyết tâm sẽ chẳng bao giờ đặt chân đến miền đất đó thêm một lần nào nữa.
Partridge dễ dàng tha thứ và thành khẩn hứa sẽ tuân thủ lệnh truyền vừa rồi. Rồi Jones bỗng cao hứng cất lời, “Vì việc đuổi theo gót chân của thiên thần đời ta là điều hoàn toàn bất khả thi—nên ta sẽ bước theo dấu chân của vinh quang. Nào, tiến lên thôi chàng trai dũng cảm, hướng tới quân ngũ nào:—đó là một chính nghĩa hào hùng, và ta nguyện sẵn sàng hy sinh thân mình cho nó, dẫu cho mạng sống này có chút giá trị để gìn giữ đi chăng nữa.” Dứt lời, chàng lập tức rẽ sang một con đường hoàn toàn khác với lối mà vị địa chủ đã đi, và do tình cờ ngẫu nhiên thế nào, lại bước trúng đúng con đường mà Sophia từng đi qua trước đó.
Hai lữ khách cứ thế rảo bước trọn một dặm đường mà không nói với nhau nửa lời, dẫu cho bản thân Jones cứ lẩm bẩm mãi một mình. Về phần Partridge, lão hoàn toàn im như thóc; có lẽ vì lão vẫn chưa hoàn toàn hồn vía sau trận hoảng hốt khi nãy; vả lại, lão còn sợ chọc giận người bạn đồng hành dẫn đến cơn thịnh nộ thứ hai, nhất là khi lúc này lão bắt đầu nảy sinh một nghi ngờ có lẽ chẳng khiến độc giả mấy làm lạ. Tóm lại, lão bắt đầu ngờ vực rằng Jones đã hoàn toàn mất trí.
Cuối cùng, chán ngấy cảnh tự nói một mình, Jones bèn lên tiếng bắt chuyện với người bạn đồng hành, trách móc sự kiệm lời của lão; và người đàn ông tội nghiệp đã thành thực lý giải rằng mình chỉ vì sợ chuốc lấy phiền hà. Giờ đây, khi nỗi sợ ấy đã vơi đi phần nào nhờ những lời cam kết chắc như đinh đóng cột, Partridge liền thả lỏng chiếc dây cương vốn kìm hãm cái lưỡi của mình; cái lưỡi ấy có lẽ cũng vui mừng khôn tả khi tìm lại được sự tự do, chẳng khác nào một chú ngựa non được tháo bỏ dây cương và thả rỗi ra giữa đồng cỏ.
Bị tước mất đề tài vốn dĩ sẽ xuất hiện đầu tiên trong đầu, Partridge đành quay sang chủ đề xếp thứ hai trong tâm trí lão, đó là Lão Nhân trên đồi. “Quả thật, thưa ngài,” lão nói, “đó chẳng thể nào là một con người bình thường khi kẻ đó lại ăn vận và sống theo một cách kỳ dị đến thế, chẳng giống ai trên đời. Hơn thế nữa, như bà lão đã kể với tôi, thức ăn chủ yếu của lão toàn là cỏ cây, thứ lương thực thích hợp cho ngựa hơn là cho một tín đồ Thiên Chúa giáo: chưa kể người chủ quán trọ ở Upton còn bảo rằng cư dân quanh vùng có những lời đồn thổi rất đáng sợ về lão. Cứ quanh quẩn trong đầu tôi mãi ý nghĩ rằng lão ta hẳn phải là một hồn ma nào đó, biết đâu được phái đến để cảnh báo trước cho chúng ta; và ai mà biết được, toàn bộ câu chuyện lão kể cho chúng ta nghe về việc ra trận, về việc bị bắt làm tù binh, cùng mối nguy hiểm lớn lao suýt bị treo cổ, có lẽ ngầm mang ý nghĩa cảnh cáo chúng ta, xét theo những gì chúng ta đang sắp sửa dấn thân vào? Thêm nữa, suốt đêm qua tôi chẳng mơ thấy gì ngoài chuyện chiến đấu, và hình như máu cứ tuôn ra từ mũi tôi như rượu chảy từ vòi thùng vậy. Thật đấy, thưa ngài, infandum, regina, jubes renovare dolorem.”
“Câu chuyện của ngươi, Partridge,” Jones đáp, “cũng lạc điệu chẳng kém gì mấy câu tiếng Latinh của ngươi cả. Chẳng có gì hiển nhiên hơn cái chết đối với những kẻ bước ra chiến trường. Biết đâu cả hai chúng ta sẽ cùng ngã xuống nơi âý—rồi sao nữa nào?” “Rồi sao nữa ư?” Partridge đáp lại; “thì khi ấy đời chúng ta chấm hết chứ sao nữa? Khi tôi chết đi, mọi chuyện đối với tôi là khép lại. Nguyên nghĩa hay kẻ nào giành chiến thắng thì có ý nghĩa gì với tôi nếu tôi đã bỏ mạng? Tôi sẽ chẳng bao giờ hưởng thụ được chút lợi lộc nào từ đó. Tiếng chuông reo mừng hay đống lửa trại có ích gì đối với một kẻ đã nằm sâu sáu thước dưới đất? Cuộc đời của tội nghiệp Partridge thế là hết.” “Và cuộc đời của tội nghiệp Partridge,” Jones cất lời, “tất yếu cũng sẽ phải chấm dứt vào một lúc nào đó. Nếu ngươi ưa tiếng Latinh đến vậy, ta sẽ ngâm cho ngươi nghe vài câu thơ tuyệt đẹp trích từ tác phẩm của Horace, chúng sẽ truyền thêm lòng dũng cảm cho cả một kẻ hèn nhát.”
“Tôi ước gì ngài dịch nghĩa chúng ra,” Partridge kêu lên; “vì Horace là một tác giả khó hiểu, và tôi chẳng thể tài nào nắm bắt nổi khi ngài cứ ngâm nga bằng thứ tiếng đó.”
“Ta sẽ đọc cho ngươi nghe một bản dịch phóng tác tồi, hay đúng hơn là một bài phỏng theo của chính ta,” Jones nói; “vì ta cũng chỉ là một thi sĩ xoàng xĩnh mà thôi: `Kẻ nào chẳng muốn hy sinh vì nghĩa lớn quê nhà?
Bởi dẫu bước chân hèn nhát có quay hòa,
Cũng chẳng sao trốn chạy khỏi cõi chết muôn đời:—
Nấm mồ chung cuối cùng vẫn chôn vùi tất cả,
Dẫu kẻ nhát gan hay trang hảo hán ngang tàng.'”
“Điều đó thì chắc như đinh đóng cột rồi,” Partridge thốt lên. “À vâng, chắc chắn là Mors omnibus communis rồi: nhưng có một khoảng cách rất lớn giữa việc lìa đời trên chiếc giường êm ấm của mình sau đây nhiều năm, tựa như một tín đồ Thiên Chúa giáo ngoan đạo với đông đảo bạn bè vây quanh khóc thương, với việc bị bắn gục ngay hôm nay hoặc ngày mai chẳng khác gì một con chó dại; hay tệ hơn là bị chém thành hai mươi mảnh bằng gươm giáo, và ngặt nghèo thay, điều đó lại xảy ra trước khi chúng ta kịp sám hối mọi tội lỗi của mình. Ôi Chúa ơi, xin hãy rủ lòng thương xót chúng con! Quả thật đám lính lệ là một lũ người vô luân. Tôi chưa từng ưa việc dây dưa với bọn họ. Tôi hầu như chẳng tài nào coi họ nổi là những người theo đạo Thiên Chúa. Chẳng có gì ngoài những lời nguyền rủa và thề thốt nơi họ. Tôi ước gì ngài chịu quay đầu sám hối; tôi thực lòng mong ngài hãy sám hối trước khi quá muộn, và đừng nghĩ đến chuyện nhập ngũ với bọn chúng.—Giao du với kẻ xấu sẽ làm hỏng phẩm hạnh tốt. Đó mới là lý do chính của tôi. Chứ còn về khoản gan dạ, tôi chẳng hề thua kém bất cứ ai đâu, không đâu; xét về phương diện đó. Tôi thừa nhận mọi xác thịt phàm trần rồi cũng phải chết; nhưng dẫu vậy con người ta vẫn có thể sống thêm nhiều năm nữa cơ mà. Này nhé, tôi hiện giờ đang ở tuổi trung niên, thế mà tôi vẫn có thể thọ thêm một số năm dài đằng đẵng. Tôi từng đọc về không ít người sống đến trên một trăm tuổi, thậm chí có người vượt xa con số ấy rất nhiều. Không phải là tôi hy vọng, ý tôi là tôi không dám tự hứa hẹn sẽ sống được đến cái tuổi thọ nhường ấy đâu.—Nhưng dẫu chỉ là đến tuổi tám mươi hay chín mươi đi nữa, tạ ơn Trời, mốc đó hãy còn xa lắm; và bấy giờ thì tôi cũng chẳng sợ chết hơn ai hết; thế nhưng, quả thực việc liều lĩnh thách thức tử thần trước khi số mệnh định đoạt đối với tôi chính là hành vi ngông cuồng và tội lỗi tột cùng. Hơn thế nữa, giả sử việc đó mang lại ích lợi gì thực sự thì đã đành; nhưng ngầm hiểu cho dù là vì lý do gì đi nữa, thì hai con người đơn độc có thể tạo ra được tích sự gì to tát chứ? Còn phần tôi, tôi chẳng hiểu gì về binh đao chiến trận cả. Cả đời tôi chưa từng bóp cò súng nổi mười lần; mà lúc ấy súng cũng chẳng hề được nạp đạn chì. Còn về kiếm thuật, tôi chưa từng học qua một lớp đấu kiếm nào và mù tịt về môn đó. Rồi chưa kể đến những khẩu đại bác kia, bước vào tầm đạn của chúng chắc chắn phải được coi là sự ngạo mạn tột bậc; và chẳng có kẻ điên nào lại đi làm thế cả—tôi xin lỗi; thề có Chúa tôi chẳng có ý xúc phạm đâu; xin ngài đừng nổi trận lôi đình nữa nhé.”
“Đừng có mà lo sợ, Partridge,” Jones bảo; “tôi giờ đây đã thấm thía rõ cái sự hèn nhát của ngươi đến mức ngươi chẳng thể nào chọc giận tôi nổi vì bất kỳ lý do gì đâu.” “Ngài,” lão đáp lại, “có thể gọi tôi là kẻ hèn nhát, hay bất cứ thứ gì tùy ý. Nếu việc thích được bảo toàn tính mạng khiến một con người trở thành kẻ hèn nhát, thì non immunes ab illis malis sumus. Tôi chưa từng đọc thấy trong sách ngữ pháp rằng một người không thể trở thành người tốt nếu không đánh nhau. Vir bonus est quis? Qui consulta patrum, qui leges juraque servat. Chẳng có một chữ nào bàn về chuyện chém giết cả; và tôi tin chắc rằng kinh thánh phản đối chuyện đó quyết liệt đến mức chẳng ai có thể thuyết phục nổi tôi rằng hắn là một tín đồ Thiên Chúa giáo lương thiện trong khi tay hắn vẫn vấy máu đồng loại.”
