Theo môi trường xuất thân, đáng lẽ cả đời tôi phải là một bần nông. Nhưng tạo hóa trớ trêu lại đùa cợt tôi, nhào nặn tôi thành một trí thức. Từ nhỏ, ngài lại biến tôi thành trí thức trung niên; rồi từ trí thức trung niên, ngài lại nhào nặn tôi thành một trí thức già. Nay tôi đã bước vào tuổi cận cửu, tai tuy không còn thính, mắt tuy không còn tinh, nhưng rốt cuộc vẫn "nan đắc hồ đồ", vẫn có thể viết, có thể đọc, vẫn đèn sách quên mình, miệt mài suốt năm tháng, dường như có một sức mạnh nào đó đang thôi thúc sau lưng khiến mình không thể dừng lại. Trước mắt tôi đôi khi hiện ra bóng dáng một hàng dài, đó là các giáo sư Đại học Bắc Kinh đang xếp hàng theo thứ tự tuổi tác. Tôi vẫn chưa đứng ở hàng đầu, trước tôi vẫn còn khoảng hơn hai mươi người. Hàng người này chậm rãi tiến về phía trước, đích đến là Bát Bảo Sơn. Thỉnh thoảng lại có người "tiệp túc tiên đăng" (chân nhanh đến trước), cái "đăng" này không phải là núi Thái Sơn, mà chính là Bát Bảo Sơn này đây. Tôi thầm hạ quyết tâm: tuyệt đối không tranh giành chen ngang, tôi muốn xếp hàng mà đi. Khi nào đến lượt mình, tôi sẽ mỉm cười vẫy tay, nói một tiếng "tạm biệt" với nhân gian.
Làm cái nghề trí thức này chẳng hề nhẹ nhàng chút nào. Trong bảy tám mươi năm qua, tôi đã nếm đủ chua cay mặn ngọt, trải qua đủ hỉ nộ ái ố. Đã đi qua đại lộ thênh thang, cũng đã qua cầu gỗ nhỏ chênh vênh. Có lúc trời quang mây tạnh, có lúc âm u mây mờ. Có lúc đường cùng lại hiện ra lối mới, có lúc liễu rủ hoa tươi. Trên bảng vàng từng đề tên, trong gió xuân từng đắc ý, bảo không vui là nói dối. Nhưng trong chớp mắt, vận xui ập đến, đi đâu cũng va vào tường, ruột gan như lửa đốt. Nguyên nhân nằm ở đâu? Người xưa nói: "Nhân sinh thức tự ưu hoạn thủy" (Đời người bắt đầu từ biết chữ là bắt đầu có lo âu), đây thực sự là lời thấu đáo. "Biết chữ", đương nhiên chính là trí thức rồi. Một khi đội lên đầu chiếc mũ này, "lo âu" bắt đầu ập tới. Có phải bài thơ của Đỗ Phủ: "Nho quan đa ngộ thân" (Mũ nho thường làm lỡ dở đời người)? "Nho", đương nhiên chính là trí thức, hễ đội mũ nho là gặp vận rủi. Tôi chỉ nêu hai ví dụ nhỏ này thôi cũng đủ biết, trí thức cổ đại Trung Quốc từ lâu đã chán ngán cái nghề của mình rồi. "Thi tất cùng nhi hậu công" (Thơ phải đến bước đường cùng mới hay), ngay cả làm thơ cũng phải "cùng" (khốn cùng) trước. "Cùng" ở đây không nhất thiết chỉ là không có tiền, mà chủ yếu là ám chỉ gặp vận rủi. Không gặp vận rủi thì không làm được thơ hay, không có trải nghiệm thực tế và quan sát vĩ mô, làm sao nói được những lời như thế? Tư Mã Thiên trong "Thái sử công tự tự" nói: "Xưa Tây Bá bị giam ở Dữu Lý, diễn Chu Dịch; Khổng Tử bị khốn ở Trần Thái, làm Xuân Thu; Khuất Nguyên bị lưu đày, viết Ly Tao; Tả Khâu mất thị lực, mới có Quốc Ngữ; Tôn Tử bị chặt chân, mới bàn về binh pháp; Lữ Bất Vi bị dời sang Thục, đời truyền Lữ Lãm; Hàn Phi bị giam ở Tần, viết Thuyết Nan, Cô Phẫn; Kinh Thi ba trăm bài, đại khái đều là do hiền thánh phát phẫn mà viết nên". Tư Mã Thiên đã tính một sổ sách rất rõ ràng.
Các nước trên thế giới hẳn đều có trí thức. Thế nhưng, dựa vào sự quan sát và suy ngẫm của tôi trong bảy tám mươi năm qua, tôi cảm thấy, đã cùng là trí thức thì ắt phải có điểm chung, đó là có kiến thức, gánh vác trọng trách kế thừa văn hóa của nước mình, ít nhất hai điểm này tất nhiên là chung. Thế nhưng điểm khác biệt lại rất nhiều và rất nổi bật. Các nước khác khoan hãy nói tới, tôi trước hết nói về trí thức các triều đại Trung Quốc. Trung Quốc có lịch sử văn hóa năm sáu nghìn năm hoặc lâu hơn nữa, cũng có nghĩa là có trí thức suốt năm sáu nghìn năm. Ấn tượng tổng quát của tôi là: trí thức Trung Quốc là một nhóm người rất kỳ lạ, là một "loài động vật quý hiếm" mà tạo hóa đã cố tình nhào nặn nên. Mặc dù trong mười năm tai ương, họ bị phê phán là phần tử "chủ nghĩa xét lại" chỉ biết "nhất tâm chỉ đọc thánh hiền thư". Điều này thực ra là oan uổng. Những người như vậy không phải là không có, nhưng chủ lưu thì hoàn toàn ngược lại. Hàng nghìn năm lịch sử có thể chứng minh, trí thức Trung Quốc quan tâm đến thời cuộc nhất, quan tâm đến chính trị nhất, và yêu nước nhất. Điểm cuối cùng này là do môi trường lịch sử Trung Quốc tạo nên. Trong lịch sử Trung Quốc, không có ngày nào là không có kẻ thù ngoại bang hổ rình mồi chờ cơ hội xâm lược. Nhiều vị hoàng đế lừng danh trong lịch sử cũng từng chịu sự bắt nạt của ngoại bang. Người dân thường thì khỏi phải nói. Tồn tại quyết định ý thức, phản ánh vào tâm trí trí thức, đã hình thành nên lòng yêu nước cắm rễ sâu xa. "Thiên hạ hưng vong, thất phu hữu trách" (Nước mất nhà tan, kẻ thất phu cũng có trách nhiệm), dù câu này nguyên gốc hình dáng thế nào đi nữa, thì nó cũng đã bày tỏ một cách thống khoái tiếng lòng của trí thức Trung Quốc. Ở các nước khác không có tình trạng này.
Tuy nhiên, trí thức Trung Quốc cũng là những kẻ cực kỳ khó đối phó. Tình cảm của họ đặc biệt tinh tế, nhạy bén, yếu đuối, u ẩn. Họ học rộng năm xe, bụng chứa vạn tượng. Có người hoặc có lúc tự cao tự đại, tự cho mình là "lão tử thiên hạ đệ nhất"; có người hoặc có lúc lại mắc phải cái gọi là "phức cảm tự ti" (inferiority complex) mà Freud (?) đã đề cập. Một mặt họ khoe khoang muốn "cứu thiên nhân chi tế, thông cổ kim chi biến", khí phách xuyên cầu vồng, hào khí đầy vũ trụ. Nhưng đôi khi lại vì một chuyện nhỏ như hạt vừng hạt đậu mà thở dài ngắn, thậm chí tìm cái chết, "tự cắt đứt với nhân dân". Vấn đề then chốt, theo tôi thấy, chính là "quốc túy" đặc trưng của Trung Quốc - vấn đề thể diện (mặt mũi). Từ "thể diện" này, tiếng nước ngoài không thể dịch nổi, đủ thấy nó là cái riêng của Trung Quốc. Rất nhiều câu nói thông tục đều liên quan đến nó, ví dụ như "mất mặt", "thực sự không cần mặt mũi", "nể mặt", vân vân. "Mặt" chính là thể diện. Trí thức Trung Quốc là những người bảo vệ chính cho "quốc túy" thể diện của Trung Quốc.
Mặc dù cực kỳ khó đối phó, nhưng các nhà cai trị các triều đại Trung Quốc ai nấy đều buộc phải đối phó. Một vị hoàng đế thời cổ đại từng nói: "Được thiên hạ trên lưng ngựa, không thể trị thiên hạ trên lưng ngựa!". Thật là đâm trúng tim đen. Hoàng đế khởi nghiệp tuyệt đối không phải là trí thức, chỉ có những kẻ như Lưu Bang, Chu Nguyên Chương... những kẻ không biết chữ, bất chấp thân mạng, "dày" mà lại "đen", những kẻ lưu manh vô lại gan to bằng trời mới có thể trở thành "anh chúa" khai quốc. Bằng không, đều là những huynh đệ kết nghĩa dập đầu lạy lục, tại sao cứ phải đẩy ông ta làm đầu lĩnh? Thế nhưng, một khi khởi nghiệp thành công, ngồi lên ngai vàng, lúc này lại cần đến trí thức giúp họ trị quốc. Khỏi phải nói chuyện đại sự quốc gia, ngay cả chuyện nhỏ như định nghi thức triều đình, Lưu Bang còn buộc phải cầu viện trí thức Thúc Tôn Thông. Nghi thức triều đình vừa định, triều đình trật tự ngăn nắp, đám anh em sắt cùng khởi nghĩa năm xưa, ai nấy đều phục tùng, quỳ lạy đúng nghi thức, làm cho Lưu Bang "rồng tâm đại duyệt", thực sự nếm được cái mùi vị của việc làm hoàng đế.
Một vấn đề khác tuy bề ngoài không liên quan đến thể diện nhưng thực chất lại có liên quan, đó là vấn đề xử thế của trí thức Trung Quốc, tức là vấn đề ẩn cư hay xuất thế. Rất nhiều trí thức Trung Quốc tự khoe mình không có ý làm quan, nhưng thực tế lại hoàn toàn ngược lại. Một ví dụ điển hình và ai cũng biết đó là Gia Cát Lượng, người có "danh thơm lừng vũ trụ". Ông nằm cao ở Long Trung, xem chừng như đang ẩn cư, nhưng thực chất ông lại quan tâm đến việc lớn thiên hạ nhất, "nguồn tin" của ông xem ra rất nhiều. Bằng không, trong thời buổi bấy giờ không có điện thoại điện báo, thậm chí ngay cả viết thư cũng vô cùng khó khăn, làm sao ông có thể nắm rõ đại cục thiên hạ như lòng bàn tay, từ đó viết ra "Long Trung đối" nổi tiếng kia? Cái tâm kinh thế tế dân của ông rành rành trước mắt mọi người, thế mà lại cứ bắt Lưu Tiên Chủ phải ba lần đến lều tranh rồi mới chịu xuất sơn "cúc cung tận tụy". Đây không phải là thể diện thì là cái gì?
Tôi còn muốn nói thêm về một đặc điểm rất cổ quái, khó mà hiểu nổi lại có vẻ rất dễ hiểu của trí thức Trung Quốc. Trí thức cổ đại Trung Quốc phần nhiều là nghèo khó sa sút. Có thơ làm chứng: "Văn chương tăng mệnh đạt". Văn chương viết hay thì vận mệnh không hanh thông; người vận mệnh hanh thông thì văn chương lại viết không hay. Những kẻ dựa vào văn chương để đỗ trạng nguyên, làm tể tướng, rốt cuộc chỉ là số ít. Hơn nữa trong lịch sử văn học Trung Quốc, căn bản chẳng có nhà văn vĩ đại nào từng đỗ trạng nguyên cả. "Nho Lâm Ngoại Sử" là tiểu thuyết chuyên viết về trí thức. Ngô Kính Tử thực sự đã viết về những trí thức nghèo khổ sa sút một cách sống động. Hình ảnh của Chu Tiến, Phạm Tiến... trước khi đỗ cử nhân, thật là thấu tận xương tủy, đến nay vẫn còn sống động như thật. Một nhóm trí thức nghèo túng trong lịch sử Trung Quốc, nghèo đến mức không có chỗ cắm dùi, tuyệt đối sẽ không có vẻ mặt của những phú ông đầy đặn. Trong văn thơ Trung Quốc và miệng người dân có rất nhiều từ ngữ miêu tả những kẻ nghèo mà gầy, nào là "gầy trơ xương", nào là "gầy như củi", lại là "gầy chỉ còn da bọc xương"... tất cả đều liên quan đến xương. Nhóm người này không có gì cả, "tài sản" duy nhất còn lại đáng giá nhất chính là bộ xương gầy gò này của họ. Đây là "ván bài" cuối cùng trong đời họ, không thể tùy tiện đem đặt cược, đặt cược mà thua thì họ cũng "niết bàn" luôn. Thế nhưng họ lại cứ thích liều mạng, thích đem bộ xương già gầy gò này ra liều. Họ gọi cái này là "cốt khí". Cũng giống như "thể diện", từ "cốt khí" này cũng không thể dịch sang tiếng nước ngoài, là quốc túy của Trung Quốc. Nếu muốn nêu ví dụ thực tế thì có thể nêu ra rất nhiều. Nễ Hành trong "Tam Quốc Diễn Nghĩa" chính là một người như vậy, kết quả bị Tào Tháo mượn tay Hoàng Tổ mà chặt mất đầu. Thời cận đại có Chương Thái Viêm, đeo đại huân chương trước ngực, chân trần đứng ngoài Tân Hoa Môn chửi bới Viên Thế Khải, Viên Thế Khải không dám đụng đến một sợi lông của ông, đành phải ban tặng mỹ danh "Chương điên", coi như vớt vát lại chút thể diện cho chính mình.
Những trí thức Trung Quốc này, tính khí thường cực kỳ lớn. Họ lại cậy vào bảo bối là "cốt khí", dám nói thẳng không kiêng dè. Hễ thấy chuyện gì không vừa mắt, liền viết thành bài, kêu trời gọi đất, khóc lóc thảm thiết, gào thét cái gọi là "nhân tâm bất cổ, thế đạo nhật phi" (lòng người không còn như xưa, thế đạo ngày càng suy đồi), lại còn là "hoàng chung hủy khí, ngõa phủ lôi minh" (chuông vàng bị hủy, niêu đất kêu như sấm). Những ví dụ kiểu này nhiều vô số kể. Họ căn bản không chừa lại chút thể diện nào cho người cai trị tối cao, đôi khi thậm chí khiến họ không xuống đài được. Cần biết rằng thể diện là mạng sống của các hoàng đế, những người cai trị tối cao thời cổ đại, là sự bảo đảm cao nhất cho sự cai trị và tôn nghiêm của họ. Vì vậy, tôi đã nảy sinh một "lý thuyết" táo bạo: một bộ lịch sử chính trị Trung Quốc cổ đại, ít nhất một phần trong đó chính là lịch sử của các hoàng đế cai trị tối cao và các trí thức lớn nhỏ lợi dụng lẫn nhau, đấu tranh lẫn nhau, đối phó và ứng phó với nhau, vừa có gậy gộc, vừa có củ cà rốt, thi thoảng thậm chí còn có cả lột da tùng xẻo.
Trong giới trí thức nước ngoài, chỉ có trí thức Ấn Độ là có thể so sánh với Trung Quốc. Ấn Độ có bốn đẳng cấp lớn, đứng đầu là Bà-la-môn. Ở Ấn Độ cổ đại, tri thức văn hóa đều nằm trong tay họ, đẳng cấp cao nhất này thực ra cũng là do họ tự phong. Họ là những trí thức chính hiệu, được xã hội tôn trọng phổ biến. Thế nhưng lại có một chuyện lạ đời, thực sự nằm ngoài dự đoán. Trong xã hội, đặc biệt là trong kịch cổ điển Ấn Độ, một số ít Bà-la-môn lại bị chế giễu và sỉ nhục cực độ, bị sắp đặt thành vai hề trong kịch. Trong kịch cổ điển Ấn Độ, ngôn ngữ có tính giai cấp. Phạn văn chỉ cho phép vua chúa, đế sư (đương nhiên đều là Bà-la-môn) và những người đàn ông cao cấp khác nói, phụ nữ và những người hạ đẳng chỉ được phép nói tục ngữ. Thế nhưng, vai hề không thể thiếu trong mỗi vở kịch lại cũng chính là Bà-la-môn, họ làm trò, phô bày hết những dáng vẻ kệch cỡm, họ chỉ được phép nói tục ngữ, không được nói Phạn văn. Ở những khía cạnh khác cũng có nhiều chỗ chế giễu Bà-la-môn. Điều này hơi giống với cách làm chế giễu "hủ nho" ở Trung Quốc cổ đại. Trong "Nho Lâm Ngoại Sử" không thiếu những đoạn chế giễu "hủ nho" – tức là những trí thức sa sút. Khổng Ất Kỷ dưới ngòi bút của Lỗ Tấn cũng là nhân vật kiểu này. Tại sao Trung - Ấn lại cùng xuất hiện hiện tượng này? Đây thực sự là một đề tài nghiên cứu thú vị.
Tôi đã viết ở trên về cách nhìn nhận của mình đối với trí thức trong lịch sử Trung Quốc. Mục đích chính của bài viết này là viết về lịch sử, ngay cả những ý nghĩ kiểu "giám vãng tri kim" tôi cũng không có. Nếu có người muốn hỏi: "Hiện nay thì sao?" Vì hiện nay vẫn chưa trở thành lịch sử, không nằm trong phạm vi bài viết của tôi, nên tôi không trả lời. Nếu có người muốn suy luận, đó là việc của họ, chẳng liên quan gì đến tôi.
Cuối cùng tôi còn muốn nhấn mạnh một cách nghiêm túc: Trí thức Trung Quốc có truyền thống yêu nước lâu đời, là điều mà không một quốc gia nào trên thế giới có thể sánh kịp. Mặc dù hiện tại dường như có một xu hướng đi ngược lại truyền thống này, bằng chứng là tìm mọi cách khổ tâm dốc sức muốn ra nước ngoài, có người thậm chí nhập tịch làm "người nước ngoài", ở lại mãi không về. Quan điểm của tôi về vấn đề này là: Đây chỉ là hiện tượng tạm thời, lâu dần tất sẽ thay đổi. Ngay cả những người ở lại nước ngoài, thậm chí đã nhập tịch, họ vẫn "thân tại Tào doanh tâm tại Hán", vẫn tìm về nguồn cội, vẫn yêu tổ quốc mình. Huống hồ những người đi rồi lại về đang dần nhiều lên đấy thôi? Chúng ta đối với những người này tuyệt đối đừng "nhìn bằng con mắt khác", đương nhiên cũng không cần thiết phải "nhìn bằng con mắt thán phục". Chỉ cần việc nước nhà làm tốt, tình hình sẽ thay đổi rất lớn. Còn về những trí thức không ra nước ngoài cũng không muốn ra nước ngoài thì chiếm đại đa số. Nếu nói họ rất hài lòng với tất cả những gì trước mắt thì đó không phải là lời thật. Nhưng lòng yêu nước đã cắm rễ sâu trong tâm khảm họ, không sức mạnh nào nhổ bỏ được. Thậm chí núi Thái Sơn đổ trước mặt, sấm sét vang trên đỉnh đầu, họ vẫn sẽ yêu quý tổ quốc vĩ đại của chúng ta. Điểm này tôi hoàn toàn có thể cam đoan. Chỉ cần nêu một ví dụ ai cũng biết là đủ rồi. Nếu không yêu tổ quốc mình, tại sao Ba Lão lại vì thân già tuổi tác mà dốc cạn tâm huyết để viết "Tùy tưởng lục"? Đối với đông đảo trí thức già, trung, trẻ Trung Quốc, tôi muốn mượn một câu từng thịnh hành một thời, mà tôi hiểu thì ít mà cảm nhận thì nhiều: Yêu nước không cần thương lượng.
Cả đời tôi ưu điểm không nhiều, nhưng tự nhận là yêu nước không chịu thua người sau, ngay cả khi đốt tôi thành tro, mỗi hạt tro vẫn cứ là yêu nước. Thế nhưng đối với cái nghề làm trí thức này, tôi thực sự thấy kinh sợ. Tôi chưa bao giờ tin vào kiếp luân hồi. Bây giờ, nếu bắt tôi tin một lần, tôi xin cung kính khẩn cầu tạo hóa, kiếp sau dù thế nào cũng đừng đùa cợt tôi nữa, ngàn vạn lần đừng nhào nặn tôi thành trí thức nữa.
Ngày 18 tháng 7 năm 1995.