Ngã Chi Nhân Sinh Cảm Ngộ

Lượt đọc: 703 | 0 Đánh giá: 0/10 Sao
★★★★★★★★★★
★★★★★★★★★★
« Lùi Tiến »
Hồi Ức Về Trần Dần Khác Tiên Sinh

❊ ❊ ❊

Người khác thấy lạ, chính tôi cũng thấy lạ: Tôi đã viết biết bao bài văn hồi ức về thầy bạn, thế mà duy nhất lại bỏ sót Trần Dần Khác tiên sinh. Rốt cuộc là vì sao vậy? Đối với tôi, việc này là có nguyên do, tra cứu cũng có bằng chứng. Cho đến tận hôm nay, tôi vẫn thường xuyên đọc các bài viết của Trần tiên sinh, hơn nữa còn hỗ trợ nhà xuất bản ấn hành toàn tập của tiên sinh. Đương nhiên là tôi luôn nhớ đến Dần Khác tiên sinh. Tôi là một người khá ưa thích việc múa bút làm văn, muốn viết một bài hồi ức là chuyện đương nhiên. Thế nhưng, đối với hồi ức về tiên sinh, tôi cho rằng đó là điều vô cùng trân quý, vượt xa sự thiêng liêng bình thường. Tôi hy vọng bài viết của mình không làm hoen ố vẻ thiêng liêng ấy, cho nên cứ chần chừ mãi không dám đặt bút. Đến ngày hôm nay, khi Nhà xuất bản Đại học Bắc Kinh muốn xuất bản tập "Hoài cựu tập" của tôi, thì đã đến lúc không viết không được rồi.

Để bàn về mối quan hệ giữa tôi và Dần Khác tiên sinh, nên bắt đầu tính từ 65 năm trước tại Thanh Hoa Đại học. Năm 1930, tôi thi đỗ vào Quốc lập Thanh Hoa Đại học, nhập học Khoa Văn học phương Tây (không biết từ lúc nào đã đổi tên thành Khoa Ngoại ngữ). Khoa Văn học phương Tây có một kế hoạch giảng dạy hoàn chỉnh, các môn bắt buộc được quy định có đầu có đuôi, trọn vẹn đầy đủ. Thế nhưng thời gian dành cho các môn tự chọn lại rất dư dả. Ngoài các môn tự chọn ra, còn có thể dự thính hoặc "nghe lén". Giảng viên không cho là phiền, sinh viên ai nấy đều tìm được niềm vui. Tôi từng dự thính các tiết của Chu Tự Thanh, Du Bình Bá, Trịnh Chấn Đạc tiên sinh, tất cả đều bình an vô sự, hơn nữa nhờ vậy mà thiết lập được tình bạn trọn đời với Trịnh Chấn Đạc tiên sinh. Nhưng cũng không phải tất cả đều thuận buồm xuôi gió. Tôi cùng một nhóm sinh viên đi dự thính lớp của Băng Tâm tiên sinh. Bà khi đó cực kỳ trẻ tuổi mà danh tiếng lẫy lừng khắp thiên hạ. Chúng tôi vì hâm mộ danh tiếng mà đi. Băng Tâm tiên sinh mặt mày trang nghiêm, không hề lộ nét cười, thấy trong lớp chen chúc đông đảo sinh viên như vậy, biết là có "mưu đồ", liền uy nghi nghiêm nghị hạ "lệnh trục xuất": "Phàm là người không đăng ký môn học này, tiết sau không được đến nữa!" Chúng tôi sợ hãi mà nghe, tỉnh ngộ mà lui, từ đó không dám bước chân vào lớp học bà giảng dạy nữa. Hơn bốn mươi năm sau, tôi gặp lại Băng Tâm, bà đã biến thành một cụ già từ bi hiền hậu, từ "Kim Cang trợn mắt" biến thành "Bồ Tát mày từ". Tôi kể với bà chuyện năm xưa bà "trục xuất khách", bà đã hoàn toàn quên sạch, chúng tôi nhìn nhau mỉm cười, hiểu ý trong lòng.

Ngay vào lúc này, tôi dự thính lớp "Văn học dịch kinh Phật" của Dần Khác tiên sinh. Sách tham khảo dùng là "Lục Tổ Đàn Kinh", tôi từng đến một ngôi chùa lớn trong thành phố để mua cuốn sách này. Thầy Dần Khác giảng bài, cũng giống như cách thầy viết văn, trước tiên viết những tư liệu cần thiết lên bảng, sau đó mới dựa vào tư liệu để giải thích, khảo chứng, phân tích, tổng hợp, đặc biệt chú ý đến tên địa danh và tên người. Sự phân tích của thầy tỉ mỉ đến từng sợi tóc, như bóc vỏ chuối, càng bóc càng tỉ mỉ càng bóc càng sâu, tuy nhiên giữ vững tinh thần thực sự cầu thị, không võ đoán, không khoa trương, không xuyên tạc, không cắt xén câu chữ. Thầy dường như dẫn dắt chúng tôi đi trên con đường núi quanh co khúc khuỷu, núi chồng núi, nước chồng nước, liễu tối hoa minh, cuối cùng bỗng nhiên sáng tỏ, dẫn chúng tôi lên đại lộ thênh thang. Đọc bài viết của thầy, nghe tiết giảng của thầy, quả thực là một loại hưởng thụ, một loại hưởng thụ không gì sánh bằng. Trong số rất nhiều học giả trong và ngoài nước, người có thể mang lại cho tôi loại hưởng thụ này, ở nước ngoài chỉ có Heinrich Lüders, ở trong nước chỉ có một mình thầy Trần. Thầy được giới học giả trong và ngoài nước công nhận là bậc thầy khảo chứng, đó là điều hoàn toàn xứng đáng. Học phong này, so với học phong "dùng lý luận thay thế lịch sử" gây hại truyền độc về sau, thì khác biệt một trời một vực. Thế nhưng, trong giới sĩ lâm mênh mông, khó tìm được người tri kỷ, một số kẻ gọi là "học giả" khua môi múa mép mê hoặc người học, kiêu căng hống hách, không khỏi khiến người ta phải thở dài than vãn. Học phong của thầy Dần Khác đã ảnh hưởng đến cả cuộc đời tôi. Sau này đến Đức, đọc sách của giáo sư Lüders, hơn nữa còn nhận được sự dạy dỗ và hun đúc của đệ tử chân truyền của thầy là giáo sư Waldschmidt, có thể nói là tam sinh hữu hạnh, tiếc rằng kiến thức của bản thân quá đỗi nghèo nàn, lại bị hạn chế bởi thiên tư, tuy không thể nói là không thu hoạch được gì, nhưng ví như dòng suối nhỏ so với biển cả, chỉ biết mang lòng ngưỡng vọng, thêm uổng phí nỗi hận bắt chước không giống ai. Điều này chỉ có thể trách bản thân mình, không trách được người khác.

Tóm lại, tôi ở Thanh Hoa bốn năm, đọc xong tất cả các môn bắt buộc của Khoa Văn học phương Tây, nhận được tấm bằng cử nhân. Bây giờ nhớ lại, nói một câu không khách khí: Tôi thu hoạch không lớn từ các môn học này. Các tác giả nổi tiếng châu Âu, nào là Shakespeare, Goethe, Cervantes, Molière, Dante v.v... đều đã đọc qua. Ngay cả cuốn "Ulysses" và "Đi tìm thời gian đã mất" v.v... vốn bỗng nhiên trở nên thời thượng bây giờ cũng đều đã đọc, nhưng đa phần đều là cưỡi ngựa xem hoa, không hề sâu sắc. Môn học để lại ảnh hưởng sâu sắc cho tôi ngược lại là một môn dự thính và một môn tự chọn. Môn trước chính là "Văn học dịch kinh Phật" của thầy Dần Khác đã bàn ở trên; môn sau là "Tâm lý học văn nghệ", tức là Mỹ học, của Chu Quang Tiềm tiên sinh. Về môn sau, tôi đã nói ở nơi khác rồi, ở đây không nói lại nữa.

Khi ở Thanh Hoa, ngoài việc lên lớp ra, tôi không tiếp xúc với thầy Trần nhiều lắm. Tôi chưa từng đến nhà thầy một lần nào. Đôi khi, trên con đường rợp bóng cây trong trường, trong dòng người sinh viên tấp nập, thỉnh thoảng có thể nhìn thấy thầy Trần đi lên lớp. Thầy mặc áo dài, giản dị không chút hoa mỹ, dưới khuỷu tay kẹp một chiếc túi vải, bên trong đựng đầy sách vở và tài liệu dùng để giảng dạy. Người không biết thầy, e rằng đa phần đều coi thầy là ông chủ hiệu sách nào đó ở Lưu Ly Xưởng đến Thanh Hoa đưa sách, tuyệt đối sẽ không biết rằng, thầy chính là học giả lớn lừng danh trong và ngoài nước. Thầy hoàn toàn khác biệt với đa số các giáo sư tây trang giày da, bóng bẩy trở về từ nước ngoài ở Thanh Hoa thời đó. Về điểm này, thầy cũng để lại cho tôi ấn tượng khắc cốt ghi tâm, khiến tôi được lợi ích vô cùng.

Rời khỏi Thanh Hoa Thủy Mộc, tôi và Trần Dần Khác tiên sinh có một cuộc chia ly lâu dài. Tôi dạy quốc văn ở Tế Nam một năm, rồi đến Đại học Göttingen ở Đức. Đến đây, tôi mới bắt đầu học tiếng Phạn, tiếng Pali và tiếng Tocharian. Trên con đường nghiên cứu học vấn cả đời tôi, đây là một bước ngoặt cực kỳ quan trọng. Tôi từ đó tạm biệt Goethe và Shakespeare, bắt đầu làm quen với Thích Ca Mâu Ni và Phật Di Lặc. Không cần phải nói, sự thay đổi này đến từ ảnh hưởng của Trần Dần Khác tiên sinh. Thật đúng là "không khéo không thành sách", thầy giáo người Đức của tôi là giáo sư Waldschmidt và Trần Dần Khác tiên sinh là bạn học tại Đại học Berlin, cùng là học trò của giáo sư Lüders. Như vậy, hai người thầy Trung - Đức của tôi đều xuất thân từ môn hạ của cùng một người thầy. Có người nói: "Danh sư xuất cao đồ". Thầy và thầy của thầy tôi không thể nói là không "danh", thế nhưng cái đồ đệ này thì lại quá không "cao". Thẹn thùng khi được liệt vào hàng môn hạ, nói ra thật xấu hổ. Nhưng dù sao đi nữa, đây cũng coi như là một giai thoại trong giới học thuật Trung - Đức.

Tôi ở Göttingen 10 năm, đúng dịp "Thế chiến thứ hai", là 10 năm tôi đau khổ nhất về tinh thần nhưng lại thu hoạch phong phú nhất về mặt học thuật. Quốc gia bị giặc ngoại xâm, người nhà mấy năm không tin tức, trên có máy bay ném bom, dưới không có thực phẩm lót dạ. Nhưng đọc sách lại không bị bất kỳ can thiệp nào. Giáo sư và sinh viên đa phần bị trưng tập đi lính. Hai viện nghiên cứu lớn: Viện nghiên cứu Ấn Độ học và Viện nghiên cứu Hán học, đều do một mình tôi quản lý. Sách quý chất đầy giá hàng vạn cuốn, mặc tôi đọc. Trong viện sâu thăm thẳm của Viện nghiên cứu Hán học, trong kho sách cao lớn u ám; trong phòng nghiên cứu cổ kính của Viện nghiên cứu Phạn học, vắng lặng không một bóng người. Tiếng vo ve của máy bay trên trời tương ứng với tiếng réo của cái bụng đói meo. Nhắm mắt thì suy nghĩ liên miên, thần trí bay xa vạn dặm, nhìn thấy đất nước tôi, nhìn thấy gia đình tôi; mở mắt thì kinh điển tiếng Phạn trước mắt, có rất nhiều vấn đề khó khăn, cần tôi giải đáp. Lúc này tôi như kẻ bỏ đời mà đứng một mình, khổ ư? Vui ư? Bản thân tôi cũng không trả lời được.

Trải qua lò luyện ngục của bom đạn, lại trải qua đói khát, đến năm 1945, sau 10 năm tôi đến Göttingen, cuối cùng tôi đã chờ được ánh sáng, phát xít Đông - Tây sụp đổ. Quân Mỹ chiếm đóng Göttingen trước, sau đó người Anh đến tiếp quản. Lúc này, tôi biết tin Trần Dần Khác tiên sinh đang chữa bệnh mắt ở Anh. Tôi vội vàng viết một bức thư dài, báo cáo với thầy tình hình học tập trong 10 năm qua của tôi, và gửi kèm theo một số bài luận văn tôi đã đăng trên tạp chí của Viện hàn lâm Göttingen và các tạp chí khác. Nhanh đến mức tôi không ngờ tới, tôi nhận được thư hồi âm của tiên sinh, cũng là một bức thư dài, kể cho tôi nghe tình hình gần đây của thầy, và nói rằng không lâu nữa sẽ về nước, việc quan trọng nhất trong thư là nói rằng, thầy muốn giới thiệu tôi với Hiệu trưởng Đại học Bắc Kinh Hồ Thích, quyền Hiệu trưởng Phó Tư Niên, Viện trưởng Khoa Văn Thang Dụng Đồng, để tôi đến Đại học Bắc Kinh giảng dạy. Tôi thực sự mừng rỡ ngoài ý muốn, ai nghe tin có thể đến ngôi trường học thuật cao nhất để giảng dạy mà lại không cảm thấy vinh dự chứ? Tôi liền viết thư hồi đáp ngay, bày tỏ sự đồng ý và cảm ơn. Mùa thu năm đó, cuối cùng tôi đã từ biệt Göttingen nơi tôi ở suốt 10 năm, mang theo tâm trạng "ngoảnh nhìn cây lạ mà thành cố hương", ngoái đầu ba lần rồi đến Thụy Sĩ. Sống vài tháng ở công viên thế giới non xanh nước biếc này, mùa xuân năm 1946, qua Pháp và Sài Gòn của Việt Nam, lại qua Hồng Kông, trở về Thượng Hải. Ở lại trên chiếc chiếu tatami nhà của Kế một thời gian. Từ Thượng Hải đến Nam Kinh, lại ngủ trên bàn làm việc của Trường Chi. Lúc này, Trần Dần Khác tiên sinh cũng đã từ Anh trở về Nam Kinh. Tôi từng yết kiến tiên sinh tại tư dinh của Du Đại Duy. Trò chuyện về tình hình chi tiết suốt hơn mười năm xa cách, tiên sinh rất vui, dặn dò tôi đến Viện Nghiên cứu Trung ương dưới chân chùa Kê Minh để bái kiến quyền Hiệu trưởng Đại học Bắc Kinh Phó Tư Niên tiên sinh, đặc biệt dặn tôi mang theo luận văn viết bằng tiếng Đức của mình, có thể thấy thầy yêu thương và quan tâm đến tôi tỉ mỉ đến nhường nào.

Mùa thu năm đó, tôi từ Nam Kinh trở về Thượng Hải, đi tàu thủy đến Tần Hoàng Đảo, rồi từ Tần Hoàng Đảo đi tàu hỏa trở về Bắc Kinh (lúc đó gọi là Bắc Bình) sau 12 năm xa cách. Do vấn đề chiến tranh, tuyến đường sắt Tân - Phổ đã sớm không thông, về Bắc Kinh chỉ có thể đi đường biển, đường sắt từ đó đến Bắc Kinh do lính Mỹ canh giữ, nên vẫn có thể thông xe. Sau khi đến Bắc Kinh, một bầu không khí bi thương "lá rụng đầy Trường An". Tôi ở tạm tại Lầu Đỏ Sa Than, lập tức bái kiến Thang Dụng Đồng tiên sinh. Theo quy định của Đại học Bắc Kinh lúc đó, những người từ nước ngoài lấy bằng tiến sĩ trở về nước, chỉ có thể làm phó giáo sư, ở Thanh Hoa gọi là giảng viên chuyên trách, trải qua mấy năm thời gian, mới có thể chuyển thành giáo sư chính thức. Tôi đương nhiên không thể ngoại lệ, hơn nữa tâm phục khẩu phục, không có nửa điểm ý nghĩ viển vông. Thế nhưng khoảng một tuần sau, Thang tiên sinh nói với tôi, tôi đã được bổ nhiệm làm giáo sư chính thức, kiêm Trưởng khoa Khoa Ngôn ngữ Văn học Phương Đông. Điều này thực sự kinh thiên động địa, vượt xa sự mong đợi của tôi. Kỷ lục làm phó giáo sư trong một tuần của tôi, có lẽ cũng có thể ghi vào kỷ lục Guinness rồi nhỉ. Nói bản thân không vui, đó là nói dối, đó là làm bộ. Qua đây cũng có thể thấy được sự nâng đỡ và yêu thương của các học giả thế hệ trước đối với thế hệ sau.

Không nhớ là vào lúc nào, thầy Dần Khác cũng đến Bắc Kinh, vẫn ở trong vườn Thanh Hoa. Tôi lập tức đến Thanh Hoa bái kiến. Lúc đó từ trong thành Bắc Kinh đến Thanh Hoa phải mất khá nhiều thời gian, tựa như một chuyến du lịch ngắn ngày. Dọc đường mấy chục dặm toàn là ruộng đồng. Mùa thu màn xanh mướt nổi lên, còn thực sự có kẻ cướp chặn đường. Người trẻ bây giờ rất khó mà tưởng tượng được. Nhưng, có Trần Dần Khác tiên sinh ở đó, tôi tuyệt đối không hề sợ hãi chuyến đi như vậy. Trong vòng ba năm, tôi khá thường xuyên đến vườn Thanh Hoa. Tôi biết tiên sinh tuổi cao sức yếu, thích nhất loại rượu vang đỏ Zhalan do các vị linh mục nước ngoài ở Bắc Kinh khi đó tự tay ủ. Tôi từng đến tầng hầm của tĩnh tu viện nơi các linh mục ở năm xưa, nay là địa điểm của Trường Đảng ủy thành phố, để mua vài lần rượu vang đỏ Zhalan, lại lặn lội đường xa đưa đến vườn Thanh Hoa, đưa đến tay tiên sinh, trong lòng cảm thấy khá an ủi. Vài chai rượu hiện nay chẳng là gì cả. Nhưng vào thời điểm đó, lạm phát đã đạt đến mức mỗi ngày thêm một số 0 trên tờ tiền cũng không đuổi kịp tốc độ tăng giá chóng mặt của vật giá, thì vài chai rượu đã không phải là chuyện nhỏ.

Có một năm vào mùa xuân, hoa tử đằng ở Công viên Trung Sơn nở rộ tím ngắt, từng chùm trĩu nặng, sắc tím tràn ngập, thu hút đông đảo du khách và ong bướm. Chúng tôi một nhóm đệ tử, nhớ có Chu Nhất Lương, Vương Vĩnh Hưng, Uông, v.v..., biết thầy yêu hoa. Hiện nay tuy mắc bệnh về mắt, gần như mù lòa, nhưng theo lời tiên sinh tự nói, một số thứ vẫn còn có thể nhìn thấy mơ hồ một bóng mờ. Ánh tím của cả mảng hoa tử đằng, thầy có lẽ vẫn nhìn thấy được. Hơn nữa trong tình cảnh binh hoang mã loạn, vật giá tăng vọt, tính mạng con người rẻ rúng, sớm không lo nổi chiều đó, chúng tôi muốn mời thầy đi khuây khỏa một chút, dò hỏi ý kiến của tiên sinh, thầy vui vẻ đồng ý. Chúng tôi thực sự vui mừng khôn xiết, tìm một bàn trà trong sâu thẳm giàn hoa tử đằng ở Lai Kim Vũ Hiên, hầu thầy ngắm hoa tử đằng. Tiên sinh rõ ràng hứng thú rất cao. Chúng tôi nói cười vui vẻ, tận hứng mới tan. Tôi nghĩ, đây có lẽ là khoảnh khắc vui vẻ nhất của thầy trong những năm tháng như vậy.

Còn một việc nữa, cũng để lại trong tôi hồi ức không thể nào quên. Trước ngày giải phóng, kinh tế chính phủ thực sự đã hoàn toàn sụp đổ. Từ đổi sang tiền pháp tệ thành tiền ngân nguyên, lại từ tiền ngân nguyên đổi sang kim viên khoán, càng đổi càng loạn, đến sau này, đến tiệm lương thực mua vài cân lương thực, trọng lượng của loại tiền này loại phiếu nọ mang theo đôi khi còn vượt quá trọng lượng của chính số lương thực đó. Bậc thái đẩu trong giới học thuật, đức cao vọng trọng, được nhà sử học nổi tiếng Trịnh Thiên Đĩnh tiên sinh gọi là "giáo sư của các giáo sư" Trần Dần Khác tiên sinh cũng không ngoại lệ. Đến mùa đông, thầy ngay cả tiền mua than sưởi ấm cũng không có, tôi đem tình hình này nói với Hồ Thích tiên sinh, Hiệu trưởng Đại học Bắc Kinh đã về nước. Hồ tiên sinh tôn trọng nhất và yêu thương nhất những trí thức thực sự có thành tựu. Năm xưa ông giới thiệu Vương Tĩnh An tiên sinh đến làm giáo sư tại Học viện Quốc học Thanh Hoa, từng được ca tụng là giai thoại. Trần Dần Khác tiên sinh trong "Vương Quan Đường tiên sinh vãn từ" có vài câu thơ: "Lỗ Liên Hoàng Dao Kế Khê Hồ, độc vị thần châu tích đại nho. Học viện toại văn truyền tuyệt nghiệp, viên lâm xoa hỉ thích u cư." chính là nói về chuyện này. Bây giờ lại đến lượt Thích Chi tiên sinh một lần nữa "độc vị thần châu tích đại nho", mà vị "đại nho" này không phải ai khác, chính là bản thân Trần Dần Khác tiên sinh. Thích Chi tiên sinh muốn tặng Trần Dần Khác tiên sinh một khoản đô la Mỹ khá lớn. Thế nhưng, Trần Dần Khác tiên sinh lại kiên quyết từ chối. Cuối cùng Trần Dần Khác tiên sinh quyết định dùng cách bán đi số sách quý trong bộ sưu tập để có được đô la Mỹ của Thích Chi tiên sinh. Thế là Thích Chi tiên sinh cử xe riêng của ông — tiện thể nói một câu, lúc đó xe ô tô ở Bắc Kinh cực kỳ hiếm, Đại học Bắc Kinh chỉ có duy nhất chiếc xe của hiệu trưởng — để tôi đến nhà Trần tiên sinh ở Thanh Hoa chở đầy một xe sách tiếng Tây về Phật giáo và ngôn ngữ cổ Trung Á cực kỳ quý hiếm. Trần tiên sinh chỉ nhận 2.000 đô la Mỹ. Khoản tiền này lúc đó tuy không ít, thế nhưng so với sách thì vẫn là không đáng là bao. Trong số sách này, chỉ riêng một bộ "Từ điển Phạn-Đức Saint Petersburg" giá thị trường đã vượt xa con số này rồi. Số sách này thực tế mang tính chất hiến tặng. Mà tính cách khiên giới "không lấy một sợi tơ" đối với tiền bạc của thầy Dần Khác, qua đó cũng có thể thấy được một phần.

Trong vòng ba năm này, tôi qua lại khá thường xuyên với thầy Dần Khác. Tôi viết một bài luận văn: "Phù Đồ và Phật", trước tiên đọc cho thầy nghe, muốn nghe ý kiến phê bình của thầy. Không ngờ lại nhận được sự khen ngợi của thầy. Thầy giới thiệu bài viết này cho tạp chí "Viện Nghiên cứu Trung ương Sử ngữ sở tập san" đăng tải. Tạp chí này vào thời điểm đó là tạp chí có tính quyền uy nhất, gần như có oai phong "một bước lên rồng, giá trị tăng gấp mười lần". Tôi đương nhiên cảm thấy thụ sủng nhược kinh. May mắn thay kết luận của tôi không nói bậy nói bạ, mấy chục năm sau, tôi lại viết một bài "Bàn lại về 'Phù Đồ' và 'Phật'", dùng lượng lớn tư liệu mới, tái khẳng định tiền thuyết, nhận được sự tán thưởng của các đồng nghiệp trong giới học thuật.

Trong mấy năm tôi qua lại với tiên sinh, chúng tôi đương nhiên sẽ nói đến rất nhiều chủ đề. Bàn về làm học vấn là nhiều nhất, chính trị không phải là không bàn nhưng cực ít. Trần Dần Khác tiên sinh tuyệt đối không phải là một kẻ mọt sách "đóng cửa chỉ đọc sách thánh hiền". Thầy kế thừa truyền thống tốt đẹp của "sĩ" Trung Quốc: Thiên hạ hưng vong, thất phu hữu trách. Từ các tác phẩm của thầy cũng có thể thấy, thầy vô cùng quan tâm đến chính trị. Thầy nghiên cứu sử Tùy Đường, bề ngoài có vẻ như đầy những khảo chứng, cốt lõi bên trong đều bàn về các vấn đề chính trị thành bại hưng suy, đáng tiếc là khó tìm được người hiểu. Chúng tôi nói đến học thuật đương đại, thầy đương nhiên đối với mỗi học giả đều có cách nhìn riêng của mình. Nhưng, ngoại trừ một chuyên gia về sử Minh, thầy chưa từng nói lời hạ thấp bất cứ ai. Đối với thế hệ trẻ, chỉ nói ưu điểm, một lòng nhiệt huyết yêu thương học giả trẻ, thực khiến người ta kính nể. Ngay cả vị học giả vì hiểu lầm mà chuyên đi công kích thầy, thậm chí nói những lời khó nghe, thầy Trần cũng chưa từng nói nửa lời khen chê. Đức độ của tiên sinh qua đó có thể thấy rõ. Lỗ Tấn tiên sinh chưa bao giờ công kích người trẻ, cũng chỉ xấp xỉ sánh ngang.

Thời gian như điện chớp, nhân thế tang thương, chớp mắt đã đến cuối năm 1948. Quân Giải phóng bao vây chặt thành Bắc Kinh. Hiệu trưởng Hồ Thích phái chuyên cơ từ Nam Kinh đến, muốn đón vài giáo sư đến Nam Kinh, có một danh sách. Người có tên trong danh sách, đa phần đều không đi, Trần Dần Khác tiên sinh đi rồi. Việc này lại trở thành chủ đề mà một số người tìm tòi nghiên cứu: Trần tiên sinh có ý kiến gì với Đảng Cộng sản không? Ông ấy có luyến tiếc Quốc dân Đảng không? Dựa theo nhật ký của Phổ Giang Thanh tiên sinh xuất bản sau này, Dần Khác tiên sinh không phản đối chủ nghĩa cộng sản, ông ấy chỉ phản đối chủ nghĩa cộng sản kiểu Liên Xô. Vào thời điểm đó, đây có lẽ là một tư tưởng lạ, thậm chí là một tư tưởng đại nghịch bất đạo. Thế nhưng đến hôm nay, chân tướng đã sáng tỏ khắp thiên hạ, lẽ nào không nên bày tỏ sự kính phục đối với trí tuệ của tiên sinh sao? Còn về thái độ của ông đối với Quốc dân Đảng, thể hiện rõ nhất ở thái độ đối với Tưởng Giới Thạch. Năm 1940, trong bài thơ "Canh Thìn mộ xuân Trùng Khánh dạ yến quy tác" này, ông viết: "Thực cáp na tri thiên hạ sự, khán hoa sầu cận tối cao lâu." Ngô Mật tiên sinh chú giải bài thơ này nói: "Dần Khác đến Trùng Khánh, tham dự hội nghị Viện Nghiên cứu Trung ương, ngụ tại nhà em rể Du Đại Duy. Sau đó Tưởng Công yến tiệc các tiên sinh tham dự Viện Nghiên cứu Trung ương. Dần Khác trong bữa tiệc lần đầu gặp Tưởng Công, sâu sắc cảm thấy người này không đủ để làm, phụ chức trách, nên có câu thứ sáu của bài thơ này." Theo đó chính là câu "Khán hoa sầu cận tối cao lâu". Thái độ của thầy Dần Khác đối với Tưởng Giới Thạch, cũng có thể nói là thái độ đối với Quốc dân Đảng, đã được thể hiện không thể rõ ràng minh bạch hơn. Thế nhưng, vài năm trước, một học giả Đài Loan lại cứ chăm chăm trích chương trích cú, nói rằng Dần Khác tiên sinh sớm đã có ý muốn đến Đài Loan. Đây thật là chuyện lạ lớn nhất thiên hạ.

Sau khi đến Nam Kinh, Trần Dần Khác tiên sinh lại bôn ba đến Quảng Châu, từ đó ở lại đó không di chuyển nữa. Ông ở Đài Loan có rất nhiều người thân bạn bè, người vận động ông đến Đài Loan, e rằng rất nhiều, thế nhưng ông lại kiên định không hề lay chuyển. Tình hình chi tiết trong đó, tôi không được rõ lắm. Nhiều nhà lãnh đạo của đất nước chúng ta, bao gồm Chu Ân Lai, Trần Nghị, Đào Chú, Quách Mạt Nhược v.v..., đối với thầy Trần đều vô cùng kính trọng. Thầy cùng Đào Chú và nhà cách mạng lão thành kiêm học giả Đỗ Quốc Tường, trở thành những người bạn tâm giao sâu sắc. Trong những bài thơ thời vãn niên của thầy, không thể nói là không có cảm xúc vui vẻ, nhưng nhiều hơn cả lại là cảm giác u uất. Bây giờ nhớ lại, cảm giác u uất này của thầy có thể nói là không có căn cứ sao? Có thể nói là không có bằng chứng xác thực sao? Nhóm trí thức già chúng tôi, đến ngày hôm nay, đều đã trở thành người trong cuộc. Nếu không làm trái lương tâm mà nói một câu thật lòng, so với thầy Trần, chỉ có thể nói chúng ta ngu độn, chúng ta tê liệt, ngoài ra còn có lời nào để nói nữa?

Năm 1951, tôi phụng mệnh theo đoàn đại biểu văn hóa Trung Quốc, thăm Ấn Độ và Myanmar. Ở Quảng Châu khá lâu, chuẩn bị dịch tất cả các bài phát biểu quan trọng sang tiếng Anh. Tôi đương nhiên sẽ không bỏ qua cơ hội này, tôi đến nhà thầy Dần Khác tại Đại học Lĩnh Nam để bái kiến. Gặp nhau rất vui vẻ, Trần sư mẫu cũng ân cần chiêu đãi. Thầy Trần lúc này tuy bệnh mắt ngày càng nghiêm trọng, vẫn có thể nhìn thấy những thứ màu trắng trước mắt. Lãnh đạo liên quan, nghe nói chính là Trần Nghị và Đào Chú, ra lệnh cho người trải một con đường màu trắng trên thảm cỏ trước lầu của tiên sinh, bên đường toàn là cỏ xanh, xanh biếc và trắng tuyết tương phản, để tiên sinh đi dạo. Từ một việc nhỏ này, cũng có thể thấy được sự chân thành kính trọng của đất nước chúng ta đối với thầy Trần. Thầy Trần là người vô cùng giàu tình cảm, thầy đối với việc này có thể không có cảm xúc gì sao?

Thế nhưng, việc đời như mây trắng chó xanh, biến hóa khôn lường. Sau khi giải phóng không lâu, ngay khi đông đảo trí thức già đang hân hoan phấn khởi, nhiệt tình chưa tắt, thì vận rủi đã ập đến đầu. Vận động nối tiếp vận động, nhắm vào toàn là trí thức. Phê phán xong "Võ Huấn Truyện", phê phán Du Bình Bá, phê phán xong Du Bình Bá, phê phán Hồ Thích, một đường phê, phê, phê, đấu, đấu, đấu, cuối cùng phê đến đầu Trần Dần Khác. Lúc này, cuộc đấu tranh chống hữu phái quy mô cực lớn, lan rộng khắp cả nước vẫn chưa bắt đầu. Tuổi già phản tư, tôi trong chính trị là một kẻ ngu ngốc. Đối với loạt phê và đấu này, tôi là tâm phục khẩu phục, một chút cũng không cảm thấy trong đó có vấn đề gì. Tôi tuy không nhận thức rõ ràng, nhưng trong sâu thẳm tâm hồn, tôi thực sự nghĩ rằng trí thức già Trung Quốc chính là hóa thân của "tội nguyên", phê phán là lẽ đương nhiên. Nhưng, một khi phê phán đến đầu Trần Dần Khác tiên sinh, trong lòng tôi lại cảm thấy không đúng vị. Mặc dù qua sự vận động hết lần này đến lần khác của người khác, tôi lại luôn không tham gia vào màn đồng ca kiểu trò hề này. Tôi không muốn mặt dày mày dạn, đóng vai Gia Cát Lượng hậu sự, nhận thức của tôi lúc đó cũng vô cùng mơ hồ. Nhưng, tôi rốt cuộc đã không hành động. Bây giờ vật đổi sao dời, sau 40 năm, nghĩ đến việc mình không bán rẻ lương tâm, cũng tạm đủ an ủi, có thể xứng đáng với linh hồn trên trời của thầy.

Thế nhưng, từ đó về sau, cho đến khi thầy qua đời trong kiếp nạn chưa từng có vào năm 1969, gần hai mươi năm, tôi không thể gặp lại thầy nữa. Bây giờ tuổi của tôi đã vượt quá tuổi của thầy khi còn sống 5 năm, coi như là thọ đến bát tuần. Bây giờ tôi thường xuyên lật đọc thơ văn của tiên sinh. Mỗi lần đọc, đều cảm thấy có thu hoạch mới. Tôi nhận thức rõ ràng, tôi vẫn chưa thể đăng đường nhập thất của thầy. Triết nhân đã khuất, chỉ còn lại trước tác. Tôi lại là người có tâm tiến thủ, nhưng không còn ai để thỉnh giáo, vì vậy càng thêm nỗi nhớ nhung đối với thầy. Chúng tôi tuy không phải thân thuộc, tôi lại thường có nỗi bi thương như "phong mộc". Điều này e rằng cũng là rất tự nhiên thôi.

Tôi đã đến tuổi vọng cửu, tuy trông bộ dạng còn một khoảng cách nữa mới đến lúc vẽ dấu chấm hết cho cuộc đời mình, bây giờ vẫn chưa thể đưa ra tổng kết; nhưng, bản thân dù sao cũng đã đến lúc trời chiều bóng xế, tính mạng nguy nan, không nghĩ đến điều này cũng không thể. Tôi trải qua mấy triều đại, chịu đựng qua bao gian khổ. Bây giờ chỉ thấy con đường phía sau dài vô tận, con đường trước mắt lại càng lúc càng ngắn, đã rất hạn hẹp rồi. Tôi không hề cậy già lên mặt, cầu an tạm bợ; thế nhưng tôi lại nhận thức rõ ràng, mình đã trở thành một nhân vật "bi kịch". Bi kịch của tôi không nằm ở chỗ tôi không muốn "không cần roi vọt vẫn tự phấn chấn", không muốn "lão kỵ phục lậu, chí tại thiên lý", mà là ở chỗ "lão kỵ phục lậu, chí tại vạn lý". Công việc bản thân bây giờ đang gánh vác hoặc bị buộc phải gánh vác, đầu mối phức tạp, đủ loại, rối ren phức tạp, đôi khi còn mâu thuẫn chồng chất, đã sớm vượt xa sức chịu đựng của bản thân, vượt xa tuổi tác của mình. Trong đó, có nguyên nhân khách quan, nhưng chủ yếu là nguyên nhân chủ quan. Đêm khuya tự vấn lòng mình: Bản thân mắc bệnh điên tuổi già rồi sao? Trước mắt bạn còn 100 năm tuổi thọ sao? Thế nhưng, một khi đến ban ngày, một khi tiếp xúc thực tế, việc gì cũng muốn từ chối, nhưng việc gì cũng không từ chối được, thực sự giống như một câu trong kinh kịch: "Mã hành tại giáp đạo nội, nan dĩ hồi mã." (Ngựa đi trong lối hẹp, khó lòng quay đầu). Nỗi niềm này, chỉ có bản thân mình mới hiểu được, thực sự không đủ để nói với người ngoài.

Trong tình huống như vậy, tôi đôi khi không kìm lòng được mà hồi tưởng lại cả cuộc đời mình. Bản thân rốt cuộc nên đánh giá cuộc đời mình như thế nào? Tôi tuy từng gặp qua tai họa lớn nhỏ, giống như kiếp nạn mười năm, cái tai họa ngu xuẩn đến dã man đến mức khiến người ta không thể hiểu nổi của nhân dân Trung Quốc, tôi cũng không may — cũng có thể nói là có "may" — thân trải qua kiếp ấy, suýt chút nữa lấy đi cái mạng già; thế nhưng tôi vẫn cảm thấy mình may mắn, bản thân đã bắt gặp được nhiều cơ hội bất ngờ. Tôi chỉ lấy một ví dụ nhỏ. Kể từ khi Bàn Cổ khai thiên lập địa, không biết từ đâu thổi đến một cơn thần phong, thổi ra cái giống loài đặc biệt gọi là trí thức này. Trí thức có rất nhiều đặc điểm. Về mặt kinh tế và vật chất là một chữ "nghèo", từ xưa đã vậy, nay lại càng khốc liệt. Về mặt tinh thần, là thi cử nhiều như lông bò. Ở đây cũng là từ xưa đã vậy, nay lại càng khốc liệt. Ví dụ nhặt lên là có, không cần bàn nhiều. Bản thân tôi thi cả đời, từ tiểu học, trung học, đại học, cho đến du học, tháng có thi tháng, quý có thi quý, còn có cái gì mà thi toàn quốc, thi đến mức tan nát cả đời. Thế nhưng bản thân tôi trong hàng trăm kỳ thi trong và ngoài nước, chưa bao giờ thi trượt. Bạn có thể nói đây không phải là cơ hội tốt sao?

Nhưng, tục ngữ nói: "Một hàng rào ba cái cọc, một hảo hán ba người giúp." Nếu không có người giúp đỡ, một người sẽ chẳng làm nên trò trống gì. Về phương diện này, tôi cũng đã gặp được cơ hội cực kỳ may mắn. Người giúp đỡ tôi trong đời không dưới hàng trăm. Nếu muốn tôi nêu tên, trước tiên tôi muốn nêu ra, ở nước ngoài có hai người, một là giáo sư Waldschmidt — thầy hướng dẫn luận án tiến sĩ của tôi, một người khác là giáo sư Sieg — thầy dạy tiếng Tocharian. Ở trong nước có bốn người: Một là Phùng Hữu Lan tiên sinh, nếu không có ông ấy ký kết trao đổi nghiên cứu sinh Thanh Hoa Đức quốc với Đức thì tôi căn bản không thể đến được Đức. Một là Hồ Thích tiên sinh, một là Thang Dụng Đồng tiên sinh, nếu không có sự nâng đỡ của họ thì tôi căn bản không thể đến được Đại học Bắc Kinh. Cuối cùng nhưng không kém phần quan trọng, là Trần Dần Khác tiên sinh. Nếu không có ảnh hưởng của thầy ấy, tôi sẽ không bước chân vào con đường nghiên cứu học vấn mà tôi đang đi hiện nay, cũng tương tự như vậy là không thể đến được Đại học Bắc Kinh. Còn về việc tại sao thầy ấy không giới thiệu tôi cho trường cũ Thanh Hoa của tôi, mà lại giới thiệu cho Đại học Bắc Kinh, tôi chưa bao giờ hỏi thầy ấy, đến nay e rằng vĩnh viễn cũng là một điều bí ẩn, chúng ta không bàn đến nữa.

Tôi không phải là người vong ân bội nghĩa. Tôi luôn cho rằng, biết ơn báo đáp là một trong những chuẩn mực gốc rễ để làm người. Thế nhưng, tôi báo đáp thế nào đối với bốn vị ấy, cũng như vô số thầy bạn đã giúp đỡ tôi? Chỉ xét riêng đối với thầy Dần Khác, tôi chỉ có nỗ lực học tập tác phẩm của thầy, nỗ lực tuyên truyền thành tựu học thuật của thầy, nỗ lực giúp nhà xuất bản xuất bản toàn tập của thầy cho đầy đủ, cho tốt. Tôi vô cùng biết ơn lãnh đạo trường và lãnh đạo Khoa Lịch sử của Đại học Trung Sơn Quảng Châu, họ hết lần này đến lần khác tổ chức hội thảo học thuật Trần Dần Khác tiên sinh, bao gồm cả các học giả nước ngoài, bậc hiền tài đông đủ. Đại học Trung Sơn còn đặc biệt thành lập Nhà tưởng niệm Trần Dần Khác. Tất cả những điều này, tôi — đệ tử của thầy Dần Khác — đều nhìn thấy trong mắt, cảm thấy trong lòng, cảm thấy sự an ủi rất lớn. Các học giả nghiên cứu Trần Dần Khác tiên sinh trong và ngoài nước ngày càng đông, đạo đức văn chương của tiên sinh tất sẽ ngày càng phát dương quang đại, đây là điều không có vấn đề gì cả. Đây là niềm vui lớn nhất mà tôi có thể nhận được ở tuổi xế chiều.

Thế nhưng, tôi vẫn có vấn đề tư tưởng và vấn đề tình cảm cá nhân của mình. Tôi hiện tại là "phía sau đã thấy người đến", nhưng lại là "phía trước không thấy người xưa", sẽ không bao giờ được nhìn thấy Trần Dần Khác tiên sinh nữa. Trong lòng tôi cảm thấy sự trống trải vô hạn, sự trống trải này dù thế nào cũng không thể lấp đầy được. Ném bút thở dài, không khỏi nước mắt già tuôn rơi.

Ngày 1 tháng 12 năm 1995

Nguồn: Việt Nam Thư Quán dịch từ kanunu8.com
Được bạn: Mọt Sách đưa lên
vào ngày: 20 tháng 11 năm 2026

« Lùi Tiến »

💬 Thảo luận

Chưa có bình luận nào — hãy là người đầu tiên chia sẻ cảm nhận của bạn!

Đăng nhập để tham gia bình luận.