“Vi” nghĩa là “làm”. Việc nên làm thì bắt buộc phải làm, đó gọi là “có việc nên làm”. Việc không nên làm thì nhất định không được làm, đó gọi là “có việc không nên làm”.
Ở đây, mấu chốt nằm ở hai chữ “nên làm”. Thế nào gọi là “nên”? Điều này hơi giống với chữ “nghĩa” trong “nhân nghĩa”. Hàn Dũ định nghĩa chữ “nghĩa” rằng: “Hành nhi nghi chi chi vị nghĩa” (làm mà thấy phù hợp thì gọi là nghĩa). “Nghĩa” chính là “nghi” (phù hợp), mà “nghi” chính là “thích hợp”, cũng chính là “nên”. Tuy nhiên, vấn đề vẫn chưa được giải quyết triệt để. Muốn nói rõ vấn đề này dưới góc độ triết học hay đạo đức học, e rằng phải viết một bài luận dài, thậm chí là cả một cuốn sách lớn. Tôi không có khả năng đó, mà cũng thấy chẳng cần thiết phải làm như vậy. Tôi cho rằng, chỉ cần dựa vào lương tri, lương năng mà người bình thường nào cũng có, là đã có thể phân biệt rõ phải trái, thiện ác, biết được việc gì nên làm, việc gì không nên làm.
Người xưa có câu: “Chớ thấy việc thiện nhỏ mà không làm, chớ thấy việc ác nhỏ mà cứ làm.” Có thể thấy thiện ác có sự phân biệt lớn nhỏ, việc nên làm và không nên làm cũng có sự phân biệt lớn nhỏ, không phải tất cả đều nằm trên cùng một bình diện. Thế nào là lớn, thế nào là nhỏ? Ở đây cũng không cần phải chứng minh dài dòng, chỉ cần suy nghĩ một chút, mở mắt ra nhìn xã hội là đủ rồi.
Việc ác nhỏ, việc thiện nhỏ có thể thấy ở khắp nơi trong cuộc sống hàng ngày. Ví dụ, nhường ghế trên xe buýt cho người già và người bệnh, nhường được thì coi là việc thiện nhỏ; không nhường được thì cũng chỉ có thể coi là việc ác nhỏ, chưa đến mức đại nghịch bất đạo. Thế nhưng, từ những người hễ thấy người già hay người bệnh lên xe là lập tức giả vờ nhắm mắt dưỡng thần, chẳng phải cũng có thể từ việc nhỏ mà thấy được mức độ đạo đức của xã hội sao?
Về phần việc thiện lớn, việc ác lớn, hiện nay trong xã hội cũng có thể thấy được, nhưng trong lịch sử thì lại càng thấy rõ hơn. Ví dụ như Văn Thiên Tường thời Tống. Ông bị quân Nguyên bắt giữ, nếu ông muốn sống tiếp thì chỉ cần quỳ gối đầu hàng là được, không những được sống mà còn có thể làm quan lớn, cùng lắm là sau khi chết bị liệt vào “Nhị thần truyện” (danh sách những kẻ thờ hai chủ), “chuyện đúng sai sau khi chết ai quan tâm làm gì”, lo nhiều làm chi. Thế nhưng ông lại dõng dạc viết bài “Chính khí ca”, bình thản đón nhận cái chết, để lại tiếng thơm muôn thuở, đến tận ngày nay vẫn đang khích lệ lòng yêu nước của toàn thể nhân dân chúng ta.
Thông qua một ví dụ về việc ác nhỏ và một ví dụ về việc thiện lớn nêu trên, chúng ta có thể có được một khái niệm khái quát về việc thiện lớn nhỏ và việc ác lớn nhỏ. Phàm là việc có lợi cho đất nước, có lợi cho nhân dân, có lợi cho tiền đồ phát triển của nhân loại thì đó là đại thiện, ngược lại là đại ác. Phàm là việc có lợi cho việc xử lý quan hệ giữa người với người, có lợi cho việc duy trì sự ổn định và đoàn kết xã hội thì có thể gọi là tiểu thiện, ngược lại là tiểu ác. Sự phân biệt giữa lớn và nhỏ đôi khi rất khó rạch ròi, đây chỉ là một phác thảo đại khái mà thôi.
Thiện lớn nhỏ và ác lớn nhỏ đôi khi có sự liên hệ với nhau. Tục ngữ có câu: “Đê vạn dặm sụp đổ vì một tổ kiến.” Lấy ví dụ về hành vi tham ô thường được nhắc đến trước mắt mà nói, thường thì ban đầu chỉ tham ô một lượng tài sản nhỏ, trong lòng vẫn còn chút lo sợ. Thế nhưng, một khi đã trót lọt, nếm được vị ngọt, lại không bị ai phát hiện, nên gan ngày càng to, số lượng tham ô ngày càng nhiều, cuối cùng dẫn đến mức không thể cứu vãn, để rồi chịu sự trừng phạt của pháp luật, lúc đó có hối hận cũng đã muộn. Cũng có cá biệt những người biết thời thế, biết quay đầu là bờ, tức là cái gọi là “lãng tử quay đầu”, nhưng mà khó thay!
Ngày 23 tháng 2 năm 2001