Trong phạm vi luân lý đạo đức, khiêm tốn từ trước đến nay vẫn luôn được coi là mỹ đức, cần được phát huy. Còn sự giả dối lại luôn bị coi là ác tính, cần phải kìm hãm.
Thế nhưng, xét cho cùng, ranh giới giữa hai điều này đôi khi không hề rạch ròi, khoảng cách giữa chúng vô cùng mong manh. Khiêm tốn chỉ cần quá đà một chút sẽ trở thành giả dối. Tôi nghĩ rằng ai cũng sẽ có trải nghiệm này.
Trong số các cổ quốc văn minh trên thế giới, Trung Quốc là quốc gia đề xướng sự khiêm tốn sớm nhất. Ngay trong một trong những bộ kinh điển cổ nhất của Trung Quốc là "Thượng thư · Đại Vũ mô" đã có lời giáo huấn như "Mãn chiêu tổn, khiêm thụ ích, thời nãi thiên đạo" (Kiêu mãn ắt tổn hại, khiêm tốn được ích lợi, ấy chính là đạo trời), nâng sự tự mãn và khiêm tốn lên tầm vóc của "đạo trời", có thể nói là vô cùng cao cả. Kể từ đó trở đi, các bậc thánh hiền qua các thời đại không ai là không lớn tiếng đề cao sự khiêm tốn,hạ thấp sự tự mãn. Cho đến tận ngày nay, trong số các từ vựng chúng ta thường dùng vẫn còn một lượng lớn các từ liên quan đến chữ "khiêm", đơn cử như "khiêm ti", "khiêm cung", "khiêm hòa", "khiêm khiêm quân tử", "khiêm nhượng", "khiêm thuận", "khiêm hư", "khiêm tốn", v.v., có thể thấy chữ "khiêm" đã đi sâu vào lòng người thế nào, trải qua thời gian lại càng trở nên rõ nét hơn.
Tôi cho rằng, chúng ta nên đề xướng sự khiêm tốn chân thành, đồng thời tránh sự khiêm tốn giả dối, bởi loại sau với sự giả dối có khoảng cách mỏng như tơ lóc.
Nhưng ở đây chúng ta lại vấp phải một cản trở lớn: Thế nào là "khiêm tốn chân thành"? Thế nào lại là "khiêm tốn giả dối"? Ranh giới giữa hai điều này không hề rạch ròi, mà có thể nói là tùy người, tùy nơi, tùy lúc, việc nắm bắt được một chừng mực chính xác khó lên tận xanh xanh.
Nổi bật nhất chính là tùy theo nơi chốn, "nơi" ở đây trước hết chỉ phương Đông và phương Tây. Ở phương Đông, ví dụ như Trung Quốc và Nhật Bản, khi nhắc đến bài viết hoặc tác phẩm của mình, bắt buộc phải gọi là "chuyết tác" (tác phẩm vụng về) hoặc "chuyết văn" (bài viết vụng về). Trong ngôn ngữ của các nước phương Tây hoàn toàn không thể tìm thấy những từ tương đương. Thậm chí tệ hơn, điều đó còn có thể gây ra hiểu lầm. Người Trung Quốc mời khách, gửi thiếp mời bắt buộc phải nói là "khiết trị phì chước" (chuẩn bị mâm cơm đạm bạc), người phương Tây không hiểu phong tục phương Đông sẽ cảm thấy đầy bụng nghi ngờ: Tại sao lại dùng một "bữa tiệc không thịnh soạn" để mời khách chứ? Người Nhật Bản tặng quà cho người khác, thường hay viết lên hai chữ "thô phẩm" (món quà mọn), người phương Tây lại sẽ hỏi: Tại sao không dùng "tinh phẩm" (món quà cao cấp) để tặng người ta chứ? Ở phương Tây, đối với thầy giáo, đối với bạn bè, bắt buộc phải nói thật, biết bao nhiêu, nói bấy nhiêu. Nếu bạn nói, cái này chỉ biết một chút xíu, cái kia chỉ biết một tí tẹo, họ sẽ tưởng là thật, còn ở phương Đông thì không như vậy. Điều này đôi khi sẽ rất nguy hiểm. Còn như hạng khoác lác, thì dẫu ở phương Đông hay phương Tây đều bị khinh miệt như nhau, không cần phải bàn tới.
Nhưng làm thế nào để nắm bắt chừng mực này? Tôi cho rằng, ở đây sự chân thành là tiêu chuẩn hàng đầu. Lòng dạ khiêm nhường như thung lũng, nếu là chân thành, nó sẽ thúc đẩy bạn không ngừng học tập, không ngừng tiến bộ. Có những người luôn "tự cảm thấy rất tốt", loại người này thường không thể tiến bộ. Khang Hữu Vi là một ví dụ nổi tiếng. Ông ta tự khoe, năm vừa tròn ba mươi tuổi, học vấn trong thiên hạ không gì là không nắm rõ. Kết quả, nói Khang Hữu Vi là một nhà cải cách thì được, chứ nói ông ta là một nhà học vấn thì không. So với các bậc đại sư thời Càn Long, Gia Khánh, thậm chí các bậc đại sư cuối thời Thanh đầu thời Dân quốc, bao gồm cả đệ tử của ông ta là Lương Khải Siêu, ông ta không hề có công trình kiến thiết nào trong học thuật.
Tóm lại, khiêm tốn là mỹ đức, nhưng bắt buộc phải nắm vững chừng mực, chú ý không gian Đông Tây. Ở phương Đông, phạm vi bao hàm của sự khiêm tốn rất rộng, không thể áp dụng sang phương Tây, điều này không thể không chú ý. Thế nhưng, dù là phương Đông hay phương Tây, đều phải xuất phát từ sự chân thành. Sự khiêm tốn quá mức một cách cố ý cũng đồng nghĩa với giả dối.
Ngày 3 tháng 10 năm 1998