"Lương tâm học thuật", dường như trước đây chưa ai từng dùng cụm từ này, coi như tôi là "người khởi xướng" vậy. Tuy nhiên, nếu "lương tâm" chính là cái "tính" trong "Nhân chi sơ, tính bản thiện" mà phái Mạnh Tử của Nho gia đề cập, thì tôi không tin vào thứ "lương tâm" như vậy. Con người cũng giống như các sinh vật khác, cái "tính" của họ chính là cái "tính" trong "Thực, sắc, tính dã" (ăn uống và sắc dục là bản tính); bản chất của nó là một là sinh tồn, hai là cơm no áo ấm, ba là phát triển. Một đời người chính là cuộc đời đấu tranh với bản năng này. Có những người chiến thắng, nghĩa là vừa muốn mình được sống, vừa muốn người khác cũng được sống, anh ta là một con người đạt chuẩn. Mức độ khiến người khác được sống càng cao, tức là mức độ nghĩ cho người khác càng cao, thì cái "tốt" hay cái "thiện" của anh ta càng cao. "Thà ta phụ người trong thiên hạ, chứ không để người trong thiên hạ phụ ta" là kẻ xấu chính hiệu, đáng tiếc là những người như vậy xưa nay, trong ngoài nước đều không hiếm gặp. Có người sẽ hỏi: Vì ông không thừa nhận nhân chi sơ tính bản thiện, vậy suy nghĩ này của ông từ đâu mà có? Đối với câu hỏi này, tôi vẫn chưa có lời giải thích nào thực sự thỏa đáng. Hai câu "Tính tương cận, tập tương viễn" (bản tính gần giống nhau, thói quen tập nhiễm làm cho khác biệt) trong "Tam Tự Kinh" dường như có thể trả lời câu hỏi này. Một người khi đã qua giai đoạn ấu trĩ, dù hữu ý hay vô ý cũng sẽ cảm thấy rằng, loài người bắt buộc phải dựa vào nhau mới có thể cùng tồn tại. Nếu một người chỉ nghĩ đến bản thân, hoặc tuyệt đối chỉ nghĩ đến bản thân, thì xã hội sẽ khó mà tồn tại, kết quả là chẳng ai có thể sống nổi.
Nói vậy có phần hơi xa, hay là quay lại bàn về "lương tâm học thuật" hoặc đạo đức học thuật. Học thuật bao hàm phạm vi cực lớn, văn, lý, công, nông, y, đều là học thuật. Xã hội loài người không thể thiếu học thuật, không có học thuật thì xã hội loài người không thể tiến lên, phúc lợi nhân loại không thể nâng cao; ai cũng muốn ngày càng sống tốt hơn, vai trò của học thuật nằm ở chỗ có thể giúp con người đạt được mục đích này. Mọi người thường nói, học thuật là thứ trung thực, không được pha trộn nửa điểm giả dối. Thông qua nỗ lực cá nhân hoặc nỗ lực tập thể, trung thực làm học vấn, kết quả thu được tất yếu phải là thực sự cầu thị. Làm được như vậy mới coi là có lương tâm học thuật. Đạo văn thành quả của người khác, hoặc vì hư danh mà tạo ra học thuyết mới hay phái mới rồi xuyên tạc sự thật nghiên cứu, ngụy tạo dữ liệu nghiên cứu. Đây là những kẻ lừa đảo học thuật chính hiệu. Ở quốc tế và trong nước ta, những kẻ lừa đảo như vậy cũng chẳng phải hiếm gặp. Những trò lừa đảo như vậy tuyệt đối không thể che giấu lâu dài, sớm muộn gì sự thật cũng sẽ phơi bày dưới ánh mặt trời. Nhiều quốc gia đều có những tiền lệ như vậy. Sự thật một khi bị bại lộ, bị giới học giả khinh rẻ, vì thế mà tự sát cũng đã từng xảy ra. Loại lừa đảo học thuật này xưa nay đã có, đáng sợ là thời nay càng nghiêm trọng hơn. Những vụ án đạo văn lớn trong giới học thuật và văn đàn của chúng ta, thỉnh thoảng vẫn nghe thấy, chúng ta nhất định phải lấy đó làm bài học răn đe.
Những vụ lừa đảo lớn trắng trợn như vậy tất nhiên là không được phép. Còn có những vụ lừa đảo nhỏ lén lút, cũng không thể không khiến chúng ta cảnh giác. Các mánh lừa đảo nhỏ có rất nhiều kiểu, kể ra những kiểu phổ biến chính, có các loại sau: Nghe thầy giảng trên lớp, nghe người khác diễn thuyết trong các buổi báo cáo học thuật công khai, lúc đọc sách báo tạp chí bình thường mà bắt gặp ý kiến của người khác, cảm thấy hữu ích hoặc thú vị, thế là tự mình viết thành bài, không nhắc tên thầy hay tên diễn giả cũng như tên tác giả, cứ như thể chính mình là người sáng tạo ra, dùng để lừa đời lấy danh, những ví dụ như vậy cũng không phải là hiếm thấy. Còn có người trong khi trò chuyện nói cho anh ta một quan điểm, anh ta cũng chiếm làm của riêng. Đây đều là những hành vi không có lương tâm học thuật hoặc đạo đức học thuật.
Tôi có thể khẳng định rằng, không chút hổ thẹn với lòng mình, những vụ lừa đảo lớn hoặc nhỏ kể trên, tôi chưa bao giờ làm, sau này cũng vĩnh viễn không bao giờ làm.
Tôi xin bổ sung ở đây vài điểm mà Lương Khải Siêu đã đề cập trong tác phẩm "Thanh đại học thuật khái luận" (Khái luận về học thuật thời Thanh) của ông về một vài đặc sắc trong học phong của phái chính thống thời Thanh: "Che giấu chứng cứ hoặc xuyên tạc chứng cứ, đều bị coi là bất đức." "Phàm là sử dụng thuyết cũ, nhất định phải trích dẫn rõ ràng, đạo văn thuyết người khác được coi là đại bất đức." Điều này hoàn toàn thống nhất với đạo đức học thuật (chữ "đức" của Lương Khải Siêu) mà tôi đã bàn ở trên. Có thể thấy mức độ coi trọng đạo đức học thuật của các học giả thời Thanh.
Ngoài ra, trong cuốn sách đó Lương Khải Siêu còn nêu ra một đặc điểm nữa: "Chứng cứ đơn lẻ không thể là thuyết xác định. Những cái chưa có phản chứng thì tạm thời lưu giữ. Có thêm chứng cứ bổ sung, thì dần dần tin theo. Gặp phải phản chứng có sức thuyết phục thì vứt bỏ." Có thể bổ sung điều này ở đây, hoặc bổ sung ở mục trên đều được.
1997