Ngã Chi Nhân Sinh Cảm Ngộ

Lượt đọc: 663 | 0 Đánh giá: 0/10 Sao
★★★★★★★★★★
★★★★★★★★★★
« Lùi Tiến »
Mười Năm Nhìn Lại

❊ ❊ ❊

Tôi cảm thấy hồi ức về 10 năm nghiên cứu học thuật tại Đức dường như đã viết xong. Nhưng nghĩ kỹ lại, hình như vẫn chưa trọn vẹn, vẫn thiếu một phần tổng kết hồi tưởng, nên tôi lại viết thêm đoạn này. Coi đây là một phần của hồi ức, hay để nó tách biệt hẳn ra khỏi hồi ức, đều được cả.

Trong suốt quá trình hơn sáu mươi năm nghiên cứu học thuật của cuộc đời tôi, 10 năm ở Đức là quãng thời gian then chốt vô cùng quan trọng. Như đã đề cập ở trên, nếu nói nghiên cứu học thuật của tôi có một thời kỳ khởi phát, thì khởi phát thực sự không phải ở Thanh Hoa Đại học, mà là ở Đại học Göttingen. Tôi cũng từng nói, nếu không nhờ một cơ duyên tình cờ mà đến được nước Đức, cuộc đời tôi chắc chắn sẽ hoàn toàn khác biệt. Giờ đây tôi đang ở đâu, liệu còn sống hay không, đều là một ẩn số.

Thế nhưng, 10 năm này không hề đơn giản, nó có mặt huy hoàng thành công, cũng có mặt u ám bi thảm. Tất cả những điều đó đều đã được viết khá chi tiết trong cuốn "Lưu Đức thập niên" (Mười năm ở Đức) của tôi, độc giả nếu có hứng thú có thể tìm đọc. Vì cuốn "Tự thuật" tôi đang viết đây tập trung vào học thuật; về phương diện đời sống, nếu không cần thiết, tôi sẽ không đề cập đến. Những gì tôi viết ở trên về hoạt động học thuật trong 10 năm ở Göttingen chủ yếu lấy các bài luận văn làm trục chính, từ đó đúc kết kinh nghiệm và bài học. Giờ đây tôi muốn lấy việc đọc sách làm cương lĩnh để viết về tình hình đọc sách của mình. Giới trí thức chúng tôi cả đời gắn bó với sách, không viết sách thì cũng đọc sách, hai việc này song hành với nhau, bắt buộc phải song hành.

Tôi đã sống qua hơn tám mươi năm, đã đến cái tuổi "vọng cửu" (gần chín mươi). Thế nhưng, xét về điều kiện và môi trường đọc sách, thì chẳng có thập niên nào sánh được với 10 năm ở Göttingen. Về mặt đời sống, tôi là người tẻ nhạt nhất, mọi trò chơi giải trí tôi hầu như đều không biết, cũng hầu như chẳng có hứng thú gì. Cả đời tôi ngưỡng mộ hai kiểu người nhất: một là họa sĩ, hai là nhạc sĩ. Mà hai loại hình nghệ thuật này cần thiên tài nhất, không có thiên tài mà cứ gắng gượng thì tuyệt đối không thành tựu gì. Thế mà tạo hóa trêu ngươi, chỉ ban cho tôi niềm hứng thú ở phương diện này, chứ không ban cho thiên tài. "Hán thư - Đổng Trọng Thư truyện" viết: "Cổ nhân có câu: 'Lâm uyên tiện ngư, bất như thoái nhi kết võng'." (Đứng bên vực thẳm ước ao có cá, chi bằng lui về kết lưới). Tôi vô cùng muốn "lui về kết lưới", tiếc là chẳng tìm đâu ra sợi dây để kết lưới, cả đời chỉ đành làm kẻ ước ao cá. Bản thân tôi cũng chẳng hài lòng với tính cách này của mình. Tôi thường tự ví mình như một chậu hoa, chỉ có cành khô mà không có lá xanh, càng chưa nói đến chuyện có hoa.

Trong 10 năm ở Göttingen, cái tính khí quái gở này của tôi đã được phát huy một cách triệt để. Göttingen là một thị trấn nhỏ, ngoài một nhà hát và vài rạp chiếu phim ra thì chẳng có chỗ nào giải trí. Tôi lại là một thư sinh nghèo, không có tiền, thực ra cũng là không có thời gian để đi du lịch ở những vùng núi cao hay bãi biển vào mùa đông mùa hè. Thứ tôi có chỉ là thời gian và sách vở. Trường học chẳng bao giờ tổ chức họp hành gì cả. Thỉnh thoảng có vài buổi tối khiêu vũ do hội sinh viên tổ chức, tôi đến đó cũng chỉ biết ngồi trơ trọi một chỗ, ngây như phỗng. Ở đây cũng cực ít du học sinh Trung Quốc, có một thời gian, cả thành phố chỉ còn mình tôi là người Trung Quốc. Môi trường cô độc tĩnh lặng này chính là cơ hội đọc sách có một không hai dành cho tôi. Không phải ở trong nước tôi không đọc sách, nhưng xét về cả độ rộng và độ sâu, thì bất cứ lúc nào cũng không thể sánh bằng thời gian ở Göttingen.

Tôi có hai địa điểm đọc sách, chia làm hai loại lớn: một là các loại sách liên quan đến tiếng Phạn, tiếng Pali và tiếng Tocharian, hai là sách chữ Hán. Tôi rất ít khi đọc sách ở nhà, vì không có tiền mua sách chuyên ngành, sách ở nhà thuộc loại này rất ít. Ở nhà, tôi chỉ đọc mấy cuốn tiểu thuyết tiếng Đức trước khi đi ngủ, tác phẩm kinh điển "Buddenbrooks" của Thomas Mann cũng được đọc xong như vậy. Buổi sáng thức dậy tôi ăn sáng tại nhà, bữa sáng cực kỳ đơn giản, chỉ có hai lát bánh mì cùng chút bơ và xúc xích. Sau này, khi Chiến tranh thế giới thứ hai bùng nổ, thứ biến mất đầu tiên trên bàn ăn là xúc xích, sau đó là bơ, cuối cùng chỉ còn lại một lát bánh mì nồng mùi cá. Lúc đầu còn có trà để uống, về sau chỉ có thể uống nước lọc. Sau bữa sáng, tôi thường đến Viện nghiên cứu Phạn văn, ở đó cả ngày, trưa ăn ở căng tin sinh viên hoặc quán cơm, ăn xong lại quay về viện. Ròng rã 10 năm trời, tôi không biết trưa là gì, người Đức cũng không có thói quen ngủ trưa.

Khi đọc sách tiếng Phạn, tiếng Pali, tiếng Tocharian, tôi thường đọc ở Viện nghiên cứu Phạn văn. Vì vậy, tôi muốn giới thiệu trước về tình hình lưu trữ sách của Viện. Tôi cũng không hỏi kỹ xem thư viện Phạn văn bắt nguồn từ đâu, do ai sáng lập. Có lẽ bắt nguồn từ Franz Kielhorn, giáo sư tiếng Phạn đầu tiên của Đại học Göttingen. Những bản dập bia khắc vô cùng quý giá mà ông thu thập được qua bao năm tháng ở Ấn Độ đều được lưu giữ tại thư viện trường đại học đối diện. Người kế nhiệm ông là Hermann Oldenberg, sau khi ông mất đã bán hoặc tặng phần lớn tàng thư của mình cho Viện nghiên cứu Phạn văn. Trong đó, thứ quý giá nhất không phải là những cuốn sách đã xuất bản, mà là các bài luận văn lẻ. Khi đó, Oldenberg là bậc thầy Phạn học nổi danh quốc tế, thường xuyên qua lại với đồng nghiệp khắp thế giới, nắm rõ như lòng bàn tay tình hình nghiên cứu Phạn văn toàn cầu. Cách giao lưu thời đó không ngoài việc mời nhau giảng bài, hoặc tặng cho nhau các chuyên luận và bài báo lẻ. Chuyên luận thì dễ kiếm, chứ bài báo lẻ, do có quá nhiều quốc gia, quá nhiều tạp chí nên việc sưu tầm rất khó khăn. Chỉ có những học giả lớn như Oldenberg mới có khả năng sưu tầm tương đối đầy đủ. Oldenberg đã đóng các bài báo lẻ này thành tập, xem chừng là đóng theo thứ tự thời gian nhận được, chứ không phân loại. Hàng chục bộ sách đồ sộ xếp ngay ngắn trên giá sách. Tôi cho rằng, những bài luận văn lẻ này chính là báu vật trấn viện của Viện nghiên cứu Phạn văn. Ngoài những báu vật này, các loại sách thông dụng về tiếng Phạn, tiếng Pali đều có đủ cả. Trong đó không thiếu các bản in quý hiếm, ví dụ như bản gốc bộ kinh điển cổ nhất Ấn Độ là "Rigveda" do Max Müller hiệu đính xuất bản, bản gốc bộ "Atharvaveda" do Whitney hiệu đính. Cả bản gốc và bản rút gọn của "Từ điển Phạn-Đức St. Petersburg" của Boethlingk và Roth, được coi là mẫu mực về từ điển, cũng đều là những cuốn sách quý hiếm. Còn các loại từ điển và sách công cụ khác thì không thiếu thứ gì.

Mỗi ngày, tôi hầu như một mình ngồi giữa biển sách, "trốn vào lầu nhỏ thành một cõi", tôi chính là bạn đồng hành và cũng là chủ nhân của những cuốn báu vật đó, chúng tùy tôi điều động, cái uy phong ấy đến cả vua chúa cũng chẳng đổi được. Toàn bộ Gauss-Weber-Haus thường ngày rất tĩnh mịch, người bên trong không nhiều, người Đức lại không quen nói chuyện lớn tiếng, làm việc gì cũng chỉ lặng lẽ. Con đường nằm giữa viện nghiên cứu và thư viện đại học ngoài cửa vốn là đường giao thông chính dẫn ra nhà ga; nhưng lúc đó Göttingen chưa thấy có ô tô, thế nên con đường vốn dĩ phải ồn ào ấy lại trở nên "kết lư nhân cảnh, nhi vô xa mã huyên" (lập nhà chốn nhân gian mà không có tiếng xe ngựa ồn ào). Đây quả thực là nơi lý tưởng nhất để đọc sách.

Trừ Chủ nhật và ngày lễ, ngày nào tôi cũng đến đây. Công việc chính là liều mạng với ba cuốn "Mahavastu" dày cộp. Hễ thấy mệt, tôi lại đứng dậy, đi đến giá sách đầy ắp, tùy tay rút một cuốn ra, hoặc là đọc lướt, hoặc là đọc kỹ. Tích lũy lâu ngày, tôi đã có được một cái nhìn khái quát về tình hình nghiên cứu Phạn văn, tiếng Pali và Phật giáo trên thế giới lúc bấy giờ. Các tác phẩm liên quan của các quốc gia trên thế giới, ở đây về cơ bản đều có đủ. Hơn nữa, Đức còn có một chế độ mua sách đặc biệt, ngoài việc thư viện đại học có kinh phí mua sách dồi dào, thì mỗi viện nghiên cứu đều có kinh phí mua sách độc lập riêng, giáo sư có thể tùy ý mua những cuốn sách mà họ cho là hữu ích, bất kể thư viện đại học đã có bản trùng hay chưa. Khi Waldschmidt bị tòng quân, quyền mua sách này đã chuyển sang tay tôi. Tôi thích mua cuốn nào thì mua cuốn đó. Sách mua về, việc lập danh mục cũng không hẳn là khoa học lắm, cứ xếp các cuốn có tính chất giống nhau hoặc tương tự lại với nhau là được. Việc mượn sách tuyệt đối tự do, có một cuốn sổ mượn, tự mình viết tên sách và ngày mượn; khi trả thì ghi ngày trả là được. Chưa bao giờ có ai quản lý, nhưng cũng chưa từng mất cuốn sách nào, cho dù là những ấn bản quý hiếm đến thế nào đi nữa. Ngoài sách ra, các loại tạp chí về Ấn Độ học và Đông phương học của khắp nơi trên thế giới ở đây cũng có đủ cả. Tóm lại, đây là một thư viện chuyên ngành rất tuyệt vời.

Tôi chính là đã đắm mình trong biển sách như vậy. Cách đọc sách của tôi đại khái có thể chia làm hai loại: một là đọc kỹ, hai là đọc lướt. Số lượng đọc kỹ không thể quá nhiều. Học tiếng Phạn bắt buộc phải nắm vững ngữ pháp. Cuốn "Sanskrit Reader" (Tập đọc cơ bản tiếng Phạn) của Stenzler mà tôi đề cập ở trên, tuy có nhiều ưu điểm nhưng dù sao cũng quá đơn giản; nhập môn thì đủ, nhưng để đi sâu thì khó. Lúc này bắt buộc phải đọc kỹ cuốn "Sanskrit Grammar" của Kielhorn, tôi đã bỏ không ít công sức vào cuốn này, đọc không biết bao nhiêu lần. Tiếp theo, tôi đã đọc kỹ từ đầu đến cuối mấy cuốn sách của Oldenberg, ví dụ như "Buddha" (Đức Phật), vân vân. Một số bài luận của ông, ví dụ như bài phân tích văn thể của "Mahavastu", vì để viết luận văn nên tôi cũng đều đọc kỹ. Ngữ pháp tiếng Phạn của Whitney và Wackernagel, cuốn sách của Debrunner tiếp nối Wackernagel, cũng như tác phẩm về tiếng Pali của W. Geiger, tôi đều đã bỏ công nghiên cứu. Nhưng người tôi sùng bái nhất vẫn là thầy của thầy tôi - Heinrich Lüders, bất cứ sách nào của ông mà tôi kiếm được, tôi đều nhất định đọc kỹ. Tuyển tập luận văn "Philologica Indica" của ông là một cuốn sách lớn, tôi đã đọc kỹ từ đầu đến cuối một lượt, có những bài đã đọc nhiều lần. Những bài văn nghiên cứu về ngôn ngữ, tôn giáo, văn học, bia khắc cổ đại Ấn Độ như thế này, đối với người bình thường mà nói đều là những thứ cực kỳ khô khan, thâm sâu, phải nói là thứ chán ngắt nhất. Người thích đọc những bài văn như thế này e rằng cực kỳ hiếm, thế nhưng tôi lại có niềm yêu thích đặc biệt; tôi yêu nhất là đọc bài của hai vị học giả lớn Đông - Tây, Trung Quốc là tiên sinh Trần Dần Khác, phương Tây chính là tiên sinh Lüders. Hai vị đại sư này quả thực có nét tương đồng kỳ diệu. Cách viết văn của họ, như bóc măng xuân, bóc hết lớp này đến lớp khác, càng bóc càng kỹ; cái gì cũng trình bày, việc lớn việc nhỏ không bỏ sót; tường thuật không nói lời sáo rỗng, luận chứng nhất định phải có căn cứ; chưa bao giờ dẫn sách hiếm để khoe khoang, những gì dẫn ra phần lớn đều là sách thông dụng; cái mà người khác nhìn không thấy, họ lại chú ý; bề ngoài không hề gian khó huyền bí, nhưng trong cái bình đạm lại thấy được sự kỳ diệu; có lúc thực sự như "sơn trùng thủy phục nghi vô lộ" (núi cùng nước tận ngờ không lối), nhưng trong chớp mắt đã thấy "liễu ám hoa minh hựu nhất thôn" (liễu xanh hoa thắm, phía trước lại có một thôn làng); khúc chiết quanh co, cuối cùng đi đến kết luận, khiến bạn cảm thấy bỗng chốc thông suốt, tâm phục khẩu phục. Người ta thường đọc tác phẩm văn học để đạt được khoái cảm thẩm mỹ, lòng nhẹ nhàng tinh thần thoải mái. Thế nhưng khoái cảm thẩm mỹ mà tôi đạt được khi đọc luận văn của hai vị đại sư, lại hoàn toàn khác biệt với khi đọc tác phẩm văn học, nhưng dường như lại sâu sắc hơn, cao hơn. Có lẽ có người cho rằng đây là thói quái đản của cá nhân tôi; bản thân tôi cảm thấy, đây đúng là "niềm đam mê", chứ chẳng có gì là "quái đản" cả. "Thử trung hữu chân ý, dục biện dĩ vong ngôn" (Trong này có ý chân thực, muốn phân biệt thì đã quên lời), thực sự không đủ để nói với người ngoài.

Ở trên là một vài cảm nhận của tôi về phương diện đọc các tác phẩm tiếng Phạn. Nhưng, lúc đó tôi đọc sách tuyệt đối không giới hạn trong các điển tịch tiếng Phạn. Như đã nói ở trên, Đại học Göttingen có một Viện nghiên cứu Hán học. Trong viện có một thư viện Hán văn lớn hơn thư viện Phạn văn gấp nhiều lần. Tại sao lại lớn hơn thư viện Phạn văn nhiều đến vậy? Lý do là thư viện đại học không lưu trữ sách Hán, tất cả các điển tịch Hán văn và ngôn ngữ của các dân tộc thiểu số Trung Quốc như tiếng Tây Tạng, tiếng Mông Cổ, tiếng Tây Hạ, tiếng Nữ Chân... đều được lưu giữ tại Viện nghiên cứu Hán học. Thư viện của viện này, nhờ sự nỗ lực gian khổ của giáo sư Gustav Haloun, đã mua được một lượng lớn điển tịch Hán văn từ Trung Quốc và Nhật Bản về, nên khá có tiếng tăm ở châu Âu. Tôi từng gặp nhiều nhà Hán học nổi tiếng thế giới ở đó, ví dụ như Arthur Waley của Anh, v.v. Tòa nhà nơi đặt Viện nghiên cứu Hán học lớn hơn và hùng vĩ hơn Gauss-Weber-Haus nhiều; nhà cực cao cực rộng. Viện nghiên cứu Hán học nằm ở tầng hai, còn bên trên có bao nhiêu tầng nữa, tôi không rõ. Mười năm trời, tôi không nhớ mình đã gặp ai ở đây ngoài một bà lão quét dọn vệ sinh. Sân vườn cực rộng, có mấy cây cổ thụ cực cao cực to, trông chừng đã có tuổi đời năm sáu trăm năm, mặt đất cỏ xanh mướt. Bên trong và bên ngoài tòa nhà đều sạch sẽ, yên tĩnh và tao nhã hơn cả Viện nghiên cứu Phạn văn, quả thực là nơi tốt để đọc sách.

Mỗi tuần tôi đều đến đây vài lần, có khi đến để học, nhưng phần lớn là đến để đọc sách. Tôi đọc nhiều nhất là bộ "Đại Chính tân tu Đại tạng kinh" do Nhật Bản xuất bản. Có một thời gian, tôi giúp Waldschmidt tra cứu các kinh Phật. Ông ấy đang viết tác phẩm lớn về sự tích Phật Thích Ca Mâu Ni du hành trước khi nhập niết bàn. Ông hiệu đính các mảnh vỡ kinh Phật tiếng Phạn tìm thấy ở Tân Cương, cũng cần đến tư liệu trong kinh Phật bản dịch Hán văn, đặc biệt là mấy bộ "Căn bản thuyết nhất thiết hữu bộ luật" với số lượng cực lớn do Nghĩa Tịnh đời Đường dịch. Còn về sách tự mình đọc thì phạm vi rất rộng. Hơn mười vạn cuốn Hán tịch, cuốn nào tôi cũng thấy hứng thú. Đến đây, cứ như thể đã trở về Tổ quốc vậy. Tôi nhớ ở đây có lưu trữ vài bộ tiểu thuyết bản in thời Minh. Có phải là bản duy nhất trên đời hay không, vì tôi không thông thạo lĩnh vực này nên không dám khẳng định. Cho dù có là vậy, chúng cũng đã bị chôn vùi trong "hầm mỏ" sâu thẳm, vĩnh viễn không thấy ánh mặt trời. Kể từ năm 1937, sau khi giáo sư Gustav Haloun rời Đại học Göttingen sang làm giáo sư giảng vị Hán học tại Đại học Cambridge, Anh, thì trong một thời gian dài, Viện nghiên cứu Hán học do một mình tôi quản lý. Mỗi lần đến đây, sáu bảy gian phòng lớn trống huơ trống hoác chỉ có một mình tôi, vạn vật đều im ắng, tĩnh lặng đến mức có thể nghe thấy cả tiếng nhịp tim mình. Trong sự tĩnh lặng tuyệt đối đó, tôi đi dạo giữa những hàng giá sách lớn, trên giá bày những tinh hoa trí tuệ của nhân dân Trung Quốc, lòng tôi tràn đầy niềm tự hào. Tôi xem rất nhiều sách; nhưng thứ tôi đọc nhiều nhất vẫn là bộ lớn gồm hàng trăm cuốn "Bút ký tùng san" của Trung Quốc, tên sách cụ thể tôi đã quên mất rồi. Bút ký là một thể loại trứ tác đặc thù của Trung Quốc, nội dung bao hàm tất cả mọi thứ, trên là vũ trụ, dưới là chim muông cá cảnh, cùng với những việc vặt vãnh bên mình, những cảm xúc vụn vặt, còn có một số ghi chép về lịch sử và khoa học kỹ thuật, nếu tận dụng tốt thì đều là những tư liệu vô cùng hữu ích. Tôi đã đọc xong trọn bộ đó, tiếc là lúc đó tôi chưa có ý niệm nghiên cứu về lịch sử đường, rất nhiều tư liệu hữu ích đã bị bỏ lỡ một cách vô ích. Ngẫm lại bây giờ, hối hận cũng đã muộn.

Tình hình tôi đọc các điển tịch tiếng Phạn và Hán văn ở Göttingen đại khái là như vậy.

1997

Nguồn: Việt Nam Thư Quán dịch từ kanunu8.com
Được bạn: Mọt Sách đưa lên
vào ngày: 20 tháng 11 năm 2026

« Lùi Tiến »

💬 Thảo luận

Chưa có bình luận nào — hãy là người đầu tiên chia sẻ cảm nhận của bạn!

Đăng nhập để tham gia bình luận.