Ngã Chi Nhân Sinh Cảm Ngộ

Lượt đọc: 852 | 0 Đánh giá: 0/10 Sao
★★★★★★★★★★
★★★★★★★★★★
« Lùi Tiến »
Đứng Trước Mộ Phần Tiên Sinh Hồ Thích

❊ ❊ ❊

Tôi đang đứng trước mộ phần tiên sinh Hồ Thích. Tuy ông đã yên giấc ngàn thu dưới lòng đất, nhưng nụ cười điển hình kiểu "bạn của tôi" ấy vẫn như hiển hiện trước mắt. Thế nhưng, lần cuối cùng tôi nhìn thấy nụ cười ấy đã là chuyện của 50 năm về trước.

Giữa tháng 12 năm 1948, là kỷ niệm 50 năm thành lập Đại học Bắc Kinh. Lúc này, quân Giải phóng đã bao vây thành Bắc Bình, song lòng người trong thành không hề hoang mang. Đồng nghiệp và sinh viên Bắc Đại cũng không hề hoang mang; hơn nữa, chẳng những không hoang mang, mà trong thâm tâm mỗi người, có kẻ vô cùng khẩn thiết, có người lại chút hồ nghi, tất thảy đều đang mong chờ đón quân Giải phóng. Đúng vào dịp đại hỷ kỷ niệm ngày thành lập trường, nhiều giáo sư mặt mày hớn hở, tụ họp tại Giả Dân đường trong khuôn viên Sa Than để cử hành lễ kỷ niệm. Tôi nhớ tiên sinh Hồ Thích với tư cách là hiệu trưởng đã có bài phát biểu ngắn gọn, khuôn mặt tươi cười, chỉ toàn nội dung hỉ sự, không một chút giọng điệu sầu bi. Đúng lúc này, ngoài thành bỗng vang lên tiếng pháo nổ ầm ầm. Mọi người đùa nhau rằng: "Quân Giải phóng đang bắn đại bác chào mừng Bắc Đại đấy!". Sau nghi thức ngắn gọn, tiên sinh Hồ Thích từ biệt mọi người, lên máy bay bay về Nam Kinh. Tôi chợt nhớ đến mấy câu từ của Lý Hậu Chủ: "Tối thị thương hoàng từ miếu nhật, giáo phường do xướng biệt ly ca, thùy lệ đối cung nga" (Ngày từ biệt tông miếu thật là vội vàng/Tiếng ca biệt ly vẫn còn vẳng bên tai/Gạt lệ nhìn cung nữ). Tôi muốn sửa lại đôi chút để miêu tả tình cảnh của tiên sinh Hồ Thích lúc bấy giờ: "Tối thị thương hoàng từ hiệu nhật, thành ngoại lễ pháo thanh long long, hàm tiếu từ hữu bằng" (Ngày từ biệt nhà trường thật là vội vàng/Ngoài thành tiếng pháo chào mừng vang dội/Mỉm cười từ biệt bạn bè). Nào tôi có biết, lần gặp gỡ này lại là lần cuối cùng. Nếu lúc đó tôi ý thức được điều này thì chắc đã không thể cười nổi.

Kể từ đó, tôi và tiên sinh Hồ Thích mỗi người một phương, "đường ai nấy đi", thế sự mịt mờ. Nghe nói, sau khi ông rời Bắc Bình, từng phái một chiếc chuyên cơ từ Nam Kinh đến, đích thân gọi tên đón vài người bạn cũ, ông còn đích thân đợi ở sân bay Nam Kinh. Sau khi máy bay quay lại, cửa khoang mở ra, ông đầy hy vọng chờ gặp bạn cũ. Thế nhưng, ngoại trừ một hai người, tất cả những người ông muốn đón đều không bước ra khỏi khoang máy bay. Nghe đồn — chỉ là nghe đồn thôi — rằng ông đã khóc một trận lớn lúc đó, nỗi lòng ấy e là chẳng thể nói cho người ngoài nghe được.

Tiên sinh Hồ Thích ở Nam Kinh cũng chẳng ở được bao lâu, sau khi "bách vạn hùng sư vượt Trường Giang", ông cũng chạy sang Đài Loan. Sau đó lại đến Mỹ sống vài năm, nhưng không gặp thời, ánh hào quang ngày cũ tựa giấc mộng xuân, chẳng còn tồn tại nữa. Sau này lại quay về Đài Loan...

Giờ đây tôi đang đứng trước mộ phần tiên sinh Hồ Thích, sau khi cúi đầu hành lễ, nỗi bi thương trào dâng, trong lòng suy tư cuồn cuộn như sóng vỗ, nước mắt tự nhiên tuôn rơi. Đỗ Phủ có thơ rằng: "Yên tri nhị thập tải, trọng thượng quân tử đường" (Nào biết hai mươi năm, lại lên thăm sảnh đường của quân tử). Giờ đây tôi là: "Yên tri ngũ thập tải, cung thân tảo lăng mộ" (Nào biết năm mươi năm, đích thân quét mộ phần). Lúc này, tâm trạng của tôi cũng là nỗi niềm không thể thổ lộ cùng người ngoài.

Bản thân tôi đã bước vào tuổi gần 90, cách suối vàng hoặc thiên đường nơi tiên sinh Hồ Thích đang ngự trị cũng chỉ còn vài bước chân. Hồi tưởng lại hơn tám mươi năm cuộc đời lúc gập ghềnh lúc suôn sẻ của mình, quả thực như một bộ "Nhị thập tứ sử", chẳng biết bắt đầu kể từ đâu.

Tích lũy 80 năm kinh nghiệm, tôi cho rằng, một đời người sống trên thế gian, nếu muốn đạt được thành tựu, tất phải hội đủ ba điều kiện: tài năng, cần cù, cơ hội. Ngành nghề nào cũng vậy, ai ai cũng vậy, không thể nằm ngoài quy luật đó. Những người khác tạm không bàn, chỉ nói về bản thân tôi. Về khoản tài năng, dù có khiêm tốn thế nào cũng không thể nói mình là kẻ ngốc. Nhưng, bản thân cũng không phải thiên tài gì, cái tự nhận thức này tôi vẫn có. Nói đến cần cù, tôi tự nhận mình vẫn tạm ổn, không đến nỗi phải cảm thấy hổ thẹn. Thế nhưng, tôi đặt trọng tâm vào điều thứ ba: cơ hội. Nếu cuộc đời tôi còn có thể coi là đạt được chút thành tựu nhỏ nhoi, thì chủ yếu là nhờ vào cơ hội. Nội hàm của cơ hội rất phức tạp, tôi chỉ xin bàn về một khía cạnh: ân sư. Hàn Dũ nói: "Cổ chi học giả tất hữu sư. Sư giả sở dĩ truyền đạo, thụ nghiệp, giải hoặc dã" (Người học thời xưa tất phải có thầy. Thầy là người truyền đạo, dạy nghề, giải đáp nghi hoặc). Dựa vào ba nhiệm vụ này, thầy đều có ơn với trò. Thế nhưng, trong những ngôn ngữ thế giới mà tôi biết, chỉ có chữ Hán là gắn kết chặt chẽ "ân" và "sư" lại với nhau, trở thành một danh từ không thể tách rời. Điều này chỉ có thể giải thích rằng người Trung Quốc hiểu rõ nhất đạo lý báo đáp ơn thầy, điều mà các dân tộc khác khó lòng theo kịp.

Cơ hội trong nghiên cứu học thuật của tôi chính là việc cả đời tôi đã gặp được 6 vị ân sư có ơn dạy dỗ hoặc ơn tri ngộ đối với tôi, tôi không nhất thiết đều từng nghe họ giảng bài, nhưng chỉ cần đọc sách của họ cũng là một kiểu dạy dỗ. Khi còn học tại Thanh Hoa Đại học, tôi đã đọc tất cả các tác phẩm đã xuất bản của tiên sinh Trần Dần Khác, từng dự thính lớp "Phật kinh phiên dịch văn học" của ông, từ đó gieo mầm cho việc nghiên cứu tiếng Phạn và tiếng Pali. Sau khi làm hoặc nói đúng hơn là "lấp chỗ trống" (lạm vu) làm giáo viên quốc văn được một năm, nhờ một cơ hội từ trên trời rơi xuống, tôi đến Đại học Göttingen của Đức. Ngay học kỳ thứ hai sau khi nhập học, tiên sinh Waldschmidt được điều đến Đại học Göttingen giữ chức giáo sư Ấn Độ học. Khi thấy thông báo của ông mở lớp tiếng Phạn cơ bản trước phòng giáo vụ, tôi vui mừng đến phát cuồng. "Đạp phá thiết hài vô mịch xử, đắc lai toàn bất phí công phu" (Tìm mòn gót sắt chẳng thấy đâu, có được lại chẳng tốn công sức). Chẳng phải đây là cơ hội trời ban sao? Hai học kỳ đầu, chỉ có mình tôi là sinh viên nước ngoài chọn học tiếng Phạn. Thế nhưng giáo sư vẫn dạy như thường, hơn nữa còn chuẩn bị bài chu đáo, giảng giải tỉ mỉ, uy nghi đường hoàng, không chút cẩu thả. Gần như mình tôi độc chiếm lớp học, lợi ích nhận được lớn đến mức nào, có thể hình dung được. "Thế chiến II" bùng nổ, tiên sinh Waldschmidt bị trưng dụng đi lính. Vị giáo sư tiền nhiệm ngành Ấn Độ học là Sieg, tuy đã ngoài tám mươi tuổi, vẫn kiên quyết lên bục giảng, người được dạy vẫn chỉ là tôi, một sinh viên Trung Quốc. Không lâu sau, tiên sinh Sieg nói với tôi rằng, ông muốn truyền hết tuyệt kỹ cả đời mình cho tôi, bao gồm "Rigveda", "Đại Sớ", "Thập vương tử truyện", còn có cả tiếng Tocharian mà ông mất 20 năm mới giải mã được, trong lĩnh vực nghiên cứu tiếng Tocharian, ông là nhà uy quyền số một thế giới. Tôi không phải thiên tài, sáu bảy loại ngoại ngữ đã sớm lấp đầy cái đầu nhỏ bé của tôi, tôi không muốn nhồi nhét thêm tiếng Tocharian nữa. Thế nhưng tiên sinh Sieg giống như ông nội của tôi vậy, ông nói cho tôi biết quyết định của ông, không có chút ý tứ nào là hỏi ý kiến cả. Con đường duy nhất tôi có thể đi là: kính cẩn tuân mệnh. Giờ hồi tưởng lại, sau trận tuyết lớn mùa đông, tan lớp ở viện nghiên cứu, trời đã gần tối, tuyết trắng phủ dày con đường dài mười dặm. Tuyết dày đường trơn, bầu trời âm u, mặt đất phản chiếu ánh tuyết, trên đường vắng lặng không một bóng người, tôi dìu ông lão, bước cao bước thấp, đưa ông về nhà. Tôi chưa từng gặp ông nội của mình, giờ đây tôi thực sự cảm thấy, ông lão bên cạnh mình chính là ông nội của tôi. Vì học thuật, ông không quản tuổi già sức yếu, không màng sức khỏe bản thân, muốn truyền lại y bát cho gã thanh niên ngoại quốc là tôi. Lúc này trong lòng tôi suy nghĩ hỗn loạn, vừa cảm kích vừa ấm áp, vừa lo lắng vừa yêu thương trào dâng. Tôi thực sự không biết mình đang ở đâu nữa.

Trong thời gian "Thế chiến II", tôi bị mắc kẹt tại Đức, ở lại một mạch 10 năm. Sau khi "Thế chiến II" kết thúc, nghe tin tiên sinh Trần Dần Khác đang chữa bệnh ở Anh, tôi vội vàng viết một lá thư tri ân gửi cho ông, đính kèm bài luận viết bằng tiếng Đức đã đăng trên tập san của Viện Hàn lâm Göttingen, báo cáo với ông về thành tích học tập trong 10 năm của tôi. Rất nhanh sau đó, tôi nhận được thư hồi âm của ông, hỏi tôi có nguyện ý đến Bắc Đại giảng dạy không. Bắc Đại là trường đại học cao nhất toàn quốc, danh tiếng lẫy lừng toàn cầu; thế nhưng, ngưỡng cửa từ trước đến nay luôn cực kỳ cao, người thường khó lòng bước vào. Giờ đây lại có một cơ hội trời ban rơi xuống đầu tôi, tôi sao có lý do mà không đồng ý được! Tôi lập tức hồi thư đồng ý. Tiên sinh Trần Dần Khác đã tiến cử tôi với hiệu trưởng Bắc Đại lúc bấy giờ là tiên sinh Hồ Thích, quyền hiệu trưởng Phó Tư Niên, và trưởng khoa Văn Thang Dụng Đồng. Tiên sinh Trần Dần Khác có uy tín cực cao trong giới học thuật, lời nói nặng tựa ngàn cân. Ba vị lãnh đạo Bắc Đại lập tức chấp thuận. Thế là, gã thanh niên tầm ba mươi tuổi đầu là tôi, trong giới học thuật trong nước còn chưa có tên tuổi gì, đã hiên ngang đường hoàng bước chân vào cổng trường Bắc Đại. Thời Đường thi đỗ Tiến sĩ, liền "xuân phong đắc ý mã đề tật, nhất nhật khán biến Trường An hoa" (Gió xuân đắc ý ngựa chạy nhanh, một ngày xem hết hoa Trường An). Tuy tôi không "một ngày xem hết hoa Bắc Bình", nhưng với tư cách là Giáo sư chính thức của Bắc Đại kiêm Trưởng khoa Ngôn ngữ và Văn học phương Đông, trong lòng có chút đắc ý, chẳng phải cũng là lẽ thường tình sao?

Trong 3 năm sau đó, tôi học tập và làm việc dưới sự lãnh đạo của tiên sinh Hồ Thích và tiên sinh Tích Dư (Thang Dụng Đồng), đã trải qua một khoảng thời gian đáng nhớ suốt đời. Tôi và tiên sinh Hồ Thích, tuy vai vế học thuật khác nhau, địa vị xã hội chênh lệch, tưởng rằng sẽ không có nhiều cơ hội tiếp xúc. Nhưng thực tế lại không phải vậy, chúng tôi có rất nhiều dịp gặp mặt. Văn phòng hiệu trưởng chật hẹp đơn sơ của ông ở gian nhà phía đông trước Giả Dân đường, tôi gần như là khách quen. Với tư cách là trưởng khoa, tôi phải xin chỉ thị báo cáo công việc với hiệu trưởng, ông chủ biên một tờ phụ san học thuật trên báo, tôi lại là người viết bài, nên không tránh khỏi thường xuyên đàm đạo các vấn đề học thuật, điều đáng quý nhất là ông đối đãi với người khác rất thân thiện hòa nhã, gặp bất kỳ ai cũng đều tươi cười rạng rỡ, đối với giáo sư như vậy, đối với nhân viên cũng vậy, đối với sinh viên như vậy, đối với công nhân cũng thế. Chưa từng thấy ông bày ra cái thói "ngôi sao", thói "giáo sư" vốn khá phổ biến thời bấy giờ. Ngoài ra, trong các buổi họp giáo sư, trong các buổi họp của hội đồng giảng viên Viện nghiên cứu Văn khoa Bắc Đại, trong các buổi họp bình nghị tại Thư viện Bắc Kinh, chúng tôi cũng thường xuyên có dịp gặp mặt. Với tư cách là hậu bối trẻ tuổi, khi ở trước mặt ông, tôi tuyệt đối không hề cảm thấy gò bó, thường xuyên như được tắm trong gió xuân.

Tiên sinh Hồ Thích là người rất biết hài hước, ông tuyệt đối không hề cổ hủ, mà rất hoạt bát thú vị. Có một chuyện nhỏ, đến giờ tôi vẫn không quên. Có một lần họp hội đồng giáo sư, tiên sinh Dương Chấn Thanh mới sưu tầm được một bức tranh cổ quý giá, vì muốn để mọi người cùng thưởng lãm, ông mang tranh đến cuộc họp, mở ra trải trên một chiếc bàn cực lớn, mọi người đều tấm tắc khen ngợi. Lúc này tiên sinh Hồ Thích bỗng nhiên đứng dậy, đi đến trước bàn, cuộn bức tranh lại, làm động tác như muốn nhét vào trong tay áo, khiến cả hội trường cười ồ lên, không khí vui vẻ hân hoan.

Lúc này, Thủ tướng Ấn Độ Nehru phái học giả Ấn Độ nổi tiếng là Tiến sĩ Sư Giác Nguyệt đến Bắc Đại làm giáo sư thỉnh giảng, còn phái hơn mười nam nữ sinh viên Ấn Độ đến Bắc Đại du học, đây cũng có thể coi là một sự kiện trọng đại giữa hai nước Trung-Ấn. Tiên sinh Hồ Thích ủy thác tôi trông nom các học giả Ấn Độ từ già đến trẻ. Ông nhiều lần gặp gỡ họ, và mở tiệc chiêu đãi họ. Khi Sư Giác Nguyệt có bài diễn thuyết đầu tiên, tiên sinh Hồ Thích đích thân tham dự, và dùng tiếng Anh phát biểu chào mừng, nói về mối quan hệ hữu nghị trong lịch sử Trung-Ấn, giới thiệu thành tựu học thuật của Sư Giác Nguyệt, có thể thấy ông coi trọng việc này đến mức nào.

Tiên sinh Hồ Thích khi du học ở Mỹ, bận rộn với việc học tập phương Tây, đặc biệt là triết học và văn hóa Mỹ, bận rộn nghiên cứu các điển tịch cổ đại thời Tiên Tần của Trung Quốc, chưa tiến hành nghiên cứu hệ thống chuyên sâu về văn hóa Ấn Độ cũng như Phật giáo. Nghe nói sau này vì muốn viết xong cuốn "Trung Quốc triết học sử", để bù đắp những thiếu sót của bản thân, ông bắt đầu nghiên cứu nghiêm túc về Thiền tông Phật giáo Trung Quốc cũng như quan hệ văn hóa Trung-Ấn. Bản thân tôi khi du học ở Đức, bận rộn vật lộn với tiếng Phạn, tiếng Pali, tiếng Tocharian và kinh điển Phật giáo, không có dư thời gian để làm nghiên cứu về lịch sử quan hệ văn hóa Trung-Ấn. Sau khi về nước, do thiếu sách vở tư liệu, trong hoàn cảnh bất đắc dĩ, tôi bắt đầu chú ý đến nghiên cứu lịch sử giao lưu văn hóa Trung-Ấn. Trong ba năm trước khi giải phóng, tôi chỉ viết được hai bài luận học thuật khá chỉn chu: một bài là "Phù đồ và Phật", một bài là "Liệt Tử và Phật điển". Bài thứ nhất bàn về vấn đề chính là vấn đề mà tiên sinh Hồ Thích và tiên sinh Trần Viện Am tranh cãi đến đỏ mặt tía tai. Tôi đã giải quyết vấn đề này dựa trên tiếng Tocharian. Cả hai vị lão tiền bối tôi đều không dám đắc tội, chỉ chọn thái độ ba phải. Tôi nghĩ, tiên sinh Hồ Thích chắc chắn không thể không đọc bài luận này. Tôi chỉ mang đến Thanh Hoa Viên đọc cho thầy tôi là Trần Dần Khác nghe. Được thầy chấp thuận, giới thiệu đăng trên "Tập san Viện Sử Ngữ thuộc Viện Nghiên cứu Trung ương" có địa vị cực cao. Bài thứ hai, sau khi viết xong tôi mang cho tiên sinh Hồ Thích xem, ngày hôm sau ông viết cho tôi một lá thư, trong thư nói: "Chứng cứ về 'Sinh kinh' xác thực vô cùng!". Có thể thấy ông đã đọc hết ngay trong đêm. Ông công nhận kết luận của tôi, đối với tôi mà nói không nghi ngờ gì là một sự khích lệ cực lớn. Lần này tôi đến Đài Loan, mấy hôm trước, tại hội nghị tôi nghe bài phát biểu của chủ tịch, viện sĩ Lý Diệc Viên, trong đó ông nói, tiên sinh Hồ Thích lúc về già... thường ngồi trò chuyện cùng các nghiên cứu viên trẻ tuổi. Có một lần, ông nói, làm học vấn nên giống như Quý Tiện Lâm ở Đại học Bắc Kinh. Tôi nghe xong, trăm cảm xúc đan xen. Tiên sinh Hồ Thích nói như vậy chắc chắn có liên quan đến hai bài viết trên, cũng có thể liên quan đến một số bài viết tôi đã viết trong hơn mười năm sau khi chúng tôi chia tay. Điều này chứng tỏ, tiên sinh Hồ Thích cho đến tận lúc về già vẫn quan tâm đến nghiên cứu học thuật của tôi. Cảm giác được tri kỷ, tự nhiên dâng trào. Trong tình huống này, tôi còn có thể có bất kỳ cảm tưởng nào khác sao?

Về mặt chính trị, ai cũng biết, tiên sinh Hồ Thích không tán thành chủ nghĩa cộng sản. Nhưng, chúng ta không nên quên, ông cũng đồng thời phản đối Tam Dân chủ nghĩa. Tôi cho rằng, trong tâm trí ông, chính trị tốt nhất thế giới chính là chính trị Mỹ, quốc gia dân chủ nhất thế giới chính là Mỹ. Điều này có liên quan đến kinh nghiệm cá nhân và niềm tin triết học của ông. Những người theo chủ nghĩa thực nghiệm như họ không chủ trương "chân lý cuối cùng" nào cả, mà tất cả các "chủ nghĩa" trên thế giới đều tương tự với "chân lý cuối cùng", do đó ông phản đối. Ông không hề có thù hận sâu sắc với Đảng Cộng sản. Bản thân ông nói, cả đời ông chưa từng viết bài phê phán chủ nghĩa cộng sản, mà bài phản đối Quốc dân đảng thì từng viết rồi. Tôi có thể kể hai chuyện nhỏ mà chính mắt tôi chứng kiến. Trước giải phóng, sinh viên Bắc Bình cứ hở ra là biểu tình thị uy, ví dụ như "Sự kiện Thẩm Sùng", "Phản đói kém phản bức hại" v.v., đằng sau đều có Đảng Cộng sản ngầm chỉ huy phát động, điều này ai cũng biết, tiên sinh Hồ Thích sao có thể không biết! Thế nhưng, mỗi khi hiến binh và cảnh sát của Quốc dân đảng Bắc Bình bắt giữ sinh viên, ông đều ngồi chiếc xe hơi lúc bấy giờ còn rất hiếm thấy ở Bắc Bình, chạy đôn chạy đáo giữa các nha môn lớn, ép chính quyền Quốc dân đảng phải thả sinh viên. Ông còn đích thân viết thư cho những yếu nhân của Nam Kinh đóng tại Bắc Bình, cũng vì mục đích tương tự. Nghe nói những lá thư này đến nay vẫn còn lưu giữ. Cá nhân tôi cảm thấy, đây không thể coi là chuyện nhỏ nữa rồi. Một chuyện khác là, có một ngày tôi đến văn phòng hiệu trưởng gặp tiên sinh Hồ Thích. Một sinh viên bước vào nói với ông: Đêm qua đài phát thanh Diên An đã phát sóng chuyên đề về ông, hy vọng ông đừng đi, sau khi Bắc Bình giải phóng, sẽ bổ nhiệm ông làm hiệu trưởng Bắc Đại kiêm giám đốc Thư viện Bắc Kinh. Ông nghe xong, cười đáp với sinh viên đó: "Người ta tin tưởng tôi sao?". Câu chuyện kết thúc tại đó. Thân phận của sinh viên này ông không thể không hiểu, nhưng ông không những không đập bàn đứng dậy, giận dữ lôi đình, mà thái độ vẫn thân thiện hòa nhã. Xem việc nhỏ thấy việc lớn, những chuyện nhỏ này đều là điều đáng để suy ngẫm.

Tiên sinh Hồ Thích nổi danh quá sớm khi còn trẻ, danh tiếng lẫy lừng trong giới sĩ phu. Tôi cảm thấy, cả đời ông sống trong một sự mâu thuẫn, trong một vòng luẩn quẩn: một bên là nghiên cứu học thuật, một bên là hoạt động chính trị và hoạt động xã hội. Ông bận rộn cả đời, vất vả ngược xuôi, như một "tốt qua sông", dũng cảm tiến lên. Tôi không biết, tự ông có nhận ra mình đang lún sâu vào vòng luẩn quẩn hay không. Người trong cuộc thì mê, người ngoài cuộc thì tỉnh, tôi cho rằng, vòng luẩn quẩn này thực sự tồn tại, và vô cùng nghiêm trọng. Vậy thì, tôi có cái nhìn thế nào về vấn đề này? Tôi thấy rằng, dù tiên sinh Hồ Thích tự định vị mình thế nào, cả đời ông dù sao cũng là một thư sinh, nói khó nghe một chút, chính là một gã mọt sách. Tôi cũng xin nêu một chuyện nhỏ. Có một lần, họp bình nghị tại Thư viện Bắc Kinh, khi cuộc họp bắt đầu, tiên sinh Hồ Thích vội vàng chạy đến, trước hết tuyên bố, còn một cuộc họp quan trọng khác, ông phải về sớm, cuộc họp đang tiến hành thì lạc đề, có người bỗng nhiên nói đến "Thủy kinh chú". Vừa nghe đến "Thủy kinh chú", tiên sinh Hồ Thích lập tức tinh thần phấn chấn, mày dãn mặt cười, thao thao bất tuyệt. Cho đến khi tan họp, ông cũng không rời ghế, hơn nữa còn rất hứng thú, có vẻ như muốn chiến đấu suốt đêm. Từ một ví dụ nhỏ như vậy chẳng phải cũng có thể xem việc nhỏ thấy việc lớn sao?

Tôi đã bàn về rất nhiều đức hạnh của tiên sinh Hồ Thích ở trên, giờ gọi chung là "ưu điểm". Tôi cho rằng, điều khiến tôi ngưỡng mộ nhất, cảm động nhất chính là việc ông cả đời dìu dắt hậu bối. "Bình sinh bất giải tàng nhân thiện, đáo xứ phùng nhân thuyết Hạng Tư" (Cả đời không biết giấu cái tốt của người, đi đâu gặp ai cũng ca ngợi Hạng Tư). Ông chính là người như vậy. Những ví dụ như thế kể không sao kể xiết. Trung Quốc là một đất nước rất kỳ lạ, một mặt có "ân sư" chỉ có duy nhất ở đây như tôi đã nói ở trên; mặt khác lại có câu chuyện dân gian hổ bái mèo làm thầy học nghề, mèo giữ lại tuyệt chiêu leo cây không dạy cho hổ, nhờ đó thoát khỏi bị đồ đệ ăn thịt. Hai điều này rõ ràng có chút mâu thuẫn. Tiên sinh Hồ Thích luôn luôn khuyến khích, nâng đỡ người trẻ tuổi. Thập niên 40, ông gặp các học giả khi đó còn trẻ như Chu Nhất Lương và Dương Liên Thăng tại Đại học Harvard Mỹ, đánh giá rất cao tài năng và thành tựu của họ. Sau đó Chu Nhất Lương về Trung Quốc, thiên hướng tiến bộ, tham gia cách mạng, kết quả ra sao thì mọi người đều biết. Dương Liên Thăng ở lại Mỹ, trong thời gian dài hai ba mươi năm, thư từ đàm luận học vấn với tiên sinh Hồ Thích, họa thơ xướng họa lẫn nhau, về thành tựu học thuật cũng gặt hái được nhiều, danh tiếng vang xa nước ngoài. Tài năng và công lực của Chu, chỉ có thể nói là cao hơn Dương, tuy trong học thuật cũng có biểu hiện, nhưng vì hình thế, không khỏi khiến người ta cảm thấy tiếc nuối vì tài năng không được phát huy hết. Nhìn vào cảnh ngộ của hai người, lẽ nào chúng ta có thể vô cảm?

Tôi và tiên sinh Hồ Thích chia tay tại buổi lễ mừng ở Giả Dân đường, từ đó mây trời mịt mù, mỗi người một phương, không còn gặp lại, cũng không thể thư từ qua lại. Giờ đây tôi xin nói đôi chút về tình cảnh của mình và tình hình đại lục. Tôi cũng giống như đại đa số trí thức và giáo viên trung lão niên, mang trong lòng tâm trạng tuyệt đối thành kính, hướng về ánh sáng, hướng về tiến bộ. Cảm thấy mình thực sự đã đứng dậy rồi, cảm giác như nhẹ bẫng bay lên trời, có chút quên cả trời đất. Tôi từ một kẻ ban đầu hô vạn tuế với bất kỳ ai cũng cảm thấy ngượng ngùng ở mức độ thấp, ngay khi bước lên con đường "cách mạng", liền từng bước leo cao, phi mã tiến tới; cộng thêm sự thông tuệ trời cho, thành kính vô bờ, toàn tâm toàn ý, dấn thân vào phong trào tạo thần. Người ta thường nói: "Chúng nhân thập sài hỏa diễm cao" (Nhiều người gom củi lửa cháy cao). Mọi người cùng chung sức đồng lòng, tạo ra thần, rồi lại tự mình quỳ lạy, hoàn toàn tự giác tự nguyện, tuyệt đối không chút miễn cưỡng. Đối với bản thân thì nghiêm túc tiến hành cải tạo tư tưởng. Vốn tưởng trí thức như mình, tuy có khuyết điểm, nhưng không hề có tội lỗi; thế nhưng, không chịu nổi sự huyên thuyên suốt ngày đêm của những người thuộc tầng lớp "căn hồng mầm tráng" trong xã hội bên tai bạn: "Các người là trí thức, thân xác bẩn thỉu, tư tưởng thối nát!". Người phương Tây nói: "Lời nói dối được nói một ngàn lần sẽ trở thành chân lý". Câu này ứng nghiệm lên người chúng tôi, tích tụ lâu ngày trở thành một loại cảm giác "tội lỗi nguyên thủy", cải tạo thế nào cũng không được, chỉ có tâm cam tình nguyện ở vị trí "lão cửu" (trí thức), cải tạo, cải tạo, lại cải tạo, cải tạo đến mức ngơ ngơ ngẩn ngẩn, "lưỡng chử nhai chi gian, bất biện ngưu mã" (giữa hai bờ sông, không phân biệt được trâu ngựa). Thế nhưng niết bàn khó trông, bể khổ vô biên, mà bản thân lại vẫn cứ quỳ lạy không ngơi nghỉ. Thông qua vô số các cuộc vận động cho đến tận mười năm tai họa, bản thân bị nhốt vào "chuồng bò", bị đánh đến "nhất phật xuất thế, nhị phật thăng thiên", da tróc thịt bong, vẫn không ngừng quỳ lạy, tấm lòng tinh thành ấy thực sự có thể khiến trời đất cảm động, quỷ thần rơi lệ. Sau cải cách mở cửa, trong đầu óc mình mới nứt ra được một khe hở, "giác kim thị nhi tạc phi" (nhận ra nay đúng mà xưa sai), thế nhưng bản thân đã sắp đến tuổi bát tuần, già nua yếu ớt, rời xa nơi mọc đầy hoa bách hợp mà Lỗ Tấn đã nói trong bài "Quá khách" không còn xa nữa.

Về phần tiên sinh Hồ Thích, tình cảnh của ông sau khi rời Bắc Đại, tôi đã đề cập sơ qua ở trên; tổng quát lại, tôi không nắm rõ lắm, cũng là điều tôi không thể nắm rõ. Đến năm 1954, từ việc phê phán chủ nghĩa duy tâm tư sản trong cuốn "Hồng Lâu Mộng nghiên cứu" của tiên sinh Du Bình Bá, ngọn lửa phê phán cuối cùng đã cháy đến tiên sinh Hồ Thích. Đây là một cuộc phê phán vắng mặt. Hồ Thích ở xa ngoài trùng dương, ngồi trên núi xem hổ đấu. Ngay cả khi người bị đấu là bản thân mình, dù sao cũng chẳng làm tổn hại đến một sợi tóc của ông, ông cứ việc vui vẻ xem chiến trận. Tên tuổi của ông dường như đã trở thành một bù nhìn rơm. Toàn thân cắm đầy tên, một "đống tên" không hơn không kém, các bậc hào kiệt trên đại lục, ai nấy đều biểu lộ vẻ căm phẫn, tranh nhau chen lấn, vạn tiễn tề phát, tiên sinh Hồ Thích vẫn cứ đứng vững như bàn thạch. Tôi tưởng tượng, đây chắc hẳn là một cảnh tượng vô cùng hiếm thấy. Sau khi lãng phí bao nhiêu giấy mực, thời gian và tinh lực, cuối cùng cũng chỉ thành "trúc lam đả thủy nhất trường không" (giỏ tre múc nước công dã tràng), một vở hài kịch ồn ào.

Tiên sinh Hồ Thích qua đời đột ngột năm 1962, hưởng thọ đã qua tuổi cổ lai hy, trong lịch sử học thuật các triều đại Trung Quốc, đây đã có thể coi là tuổi thọ cao, nhưng lấy tiêu chuẩn ngày nay mà đo lường, dường như còn nên sống lâu hơn chút nữa. Trung Quốc xưa có câu "Nhân giả thọ" (người nhân đức thì sống lâu), nhưng tiên sinh Hồ Thích chỉ có thể nói là "Nhân giả bất thọ" (người nhân đức mà không sống lâu). Lúc đó trên đại lục gió "tả" vẫn còn cuồng loạn, người bình thường có lẽ cho rằng Hồ Thích đã là người bị đánh ngã xuống đất, trên mình bị giẫm đạp nghìn chân, vĩnh viễn không thể ngóc đầu lên được. Cái chết của một người như vậy, có gì đáng phải kinh ngạc! Cho nên báo chí tạp chí không hề có chút phản ứng nào. Bản thân tôi tất nhiên bị giấu kín trong sự dốt nát, hoàn toàn không biết gì. Mười mấy hai mươi năm sau, khi trong đầu bắt đầu le lói chút ánh sáng, tôi càng nghĩ càng thấy không ổn, từng viết một bài ngắn "Nói vài lời cho Hồ Thích", tôi thậm chí không đủ can đảm để thêm hai chữ "tiên sinh", thế mà vẫn có người khuyên tôi không nên đăng thì hơn. Bài viết cuối cùng cũng được đăng, phản ứng cũng tạm ổn, ít nhất không ai đến truy xét tôi, hòn đá trong lòng tôi cũng hạ xuống. Những năm gần đây, gió cải cách mở cửa đã thổi xanh tươi vùng đất Trung Hoa, tâm thái của giới trí thức đã có chuyển biến rõ rệt, gông xiềng trên người đã được tháo bỏ, cảm giác tội lỗi nguyên thủy cũng tiêu tan. Bùn lầy nước đọng hắt lên người đã dần được gột rửa, không cần phải kẹp đuôi làm người suốt ngày nữa. Sự giải phóng về tư tưởng tình cảm này, đã nâng cao đáng kể tính tích cực của họ, sẵn sàng cống hiến sức lực của mình cho sự phồn vinh cường thịnh của tổ quốc. Giới xuất bản cũng hăng hái đuổi theo, xuất bản vài bộ "Hồ Thích văn tập". Nhà xuất bản Giáo dục An Huy có hoài bão lớn nhất, chuẩn bị xuất bản bộ "Hồ Thích toàn tập" hơn hai mươi triệu chữ. Tôi thật vạn lần không ngờ tới, vị trí tổng biên tập vô cùng quan trọng này, nhà xuất bản lại ưu ái dành cho tôi. Tôi vốn không phải chuyên gia nghiên cứu Hồ Thích, tôi thành tâm sợ hãi, cố từ chối không dám nhận lời. Nhưng nhà xuất bản nói rằng, hiện nay ở Bắc Đại người từng làm việc chung với tiên sinh Hồ Thích mà lại qua lại khá thường xuyên, chỉ còn lại một mình tôi. Bằng chứng đanh thép như núi, tôi chỉ có thể "ngửa" (không phải "cúi") cổ nhận lời. Tôi cũng muốn nhân đây báo đáp ơn tri ngộ muôn một. Tôi viết một bài Tổng tựa dài mười bảy ngàn chữ, tiêu đề phụ là: Trả lại Hồ Thích với bộ mặt vốn có. Ý nghĩa cũng chỉ là muốn xoay chuyển tình thế, sửa lại sự nghe nhìn mà thôi. Cách đây không lâu, lại có người mời tôi viết một bài về tiên sinh Hồ Thích trong cuốn "Học Lâm vãng sự", lý do như cũ, tôi cũng nhận lời và sau khi từ Đài Loan về đã ôm bệnh viết xong. Tiêu đề phụ của bài viết này là: Rốt cuộc cũng chỉ là một thư sinh. Lý do là, tiêu đề phụ trước nói quá đầy, tôi lấy đâu ra khả năng trả lại bộ mặt vốn có cho tiên sinh Hồ Thích? Tiêu đề phụ sau là nói về cái nhìn của tôi đối với tiên sinh Hồ Thích, là tương đối sát với thực tế.

Ở trên tôi đã nói về một số chuyện lặt vặt và không lặt vặt, tất cả đều đã qua, chỉ để lại một vài ký ức đáng quý. Tôi thật sự vạn lần không ngờ, đến tuổi gần 90, lại có thể đến được bảo đảo, đây là điều trước kia thậm chí không dám nghĩ tới. Sau khi đến Đài Bắc, mới phát hiện, những người bạn cũ quen biết ở Bắc Bình 50 năm trước, ví dụ như Lương Thực Thu, Viên Đồng Lễ, Phó Tư Niên, Mao Tử Thủy, Diêu Tùng Ngô vân vân, tất cả đều đã thành người thiên cổ. Tôi thực sự là "Phỏng cựu bán vi quỷ, kinh hô nhiệt trung tràng" (Thăm bạn cũ nửa phần thành ma quỷ, kinh hoàng kêu lên lòng nóng như lửa đốt). Thiên địa mênh mông là quy luật tự nhiên, là sức người không thể chống lại.

Giờ đây tôi đang đứng trước mộ phần tiên sinh Hồ Thích, trong lòng suy tư miên man, ngược dòng 50 năm, dọc ngang mấy nghìn dặm, chuyện cũ tựa mây khói, lại rõ ràng như hiển hiện trước mắt. Trung Quốc cổ đại có câu chuyện Du Bá Nha đập đàn trước mộ Chung Tử Kỳ, lại có nhiều câu chuyện đốt bản thảo trước mộ bạn thân. Theo lệ cũ này, tôi nên mang bộ "Văn tập" mới xuất bản trọn bộ của mình đến trước mộ tiên sinh Hồ Thích mà đốt đi, coi như báo cáo với ông về thành quả nghiên cứu khoa học cả đời mình. Nhưng, lúc này tuy tâm tư rối loạn, nhưng thần trí tôi vẫn tỉnh táo, tôi đã không làm như vậy. Tôi nhìn quanh lăng viên, chỉ thấy bậc đá sạch sẽ, uốn lượn đi lên, lăng mộ cực kỳ hùng vĩ, bên trên phủ đá lớn, bia mộ do chính tay Mao Tử Thủy viết, trên bức tường đá sau mộ có khắc 4 chữ lớn "Đức nghệ song long" (Đức và nghệ đều trọn vẹn), cùng với bia mộ, tất cả đều ánh vàng lấp lánh, làm chói mắt người nhìn. Tôi đứng đó, chợt ngẩng đầu lên, nụ cười điển hình đầy sức hút kiểu "bạn của tôi" của tiên sinh Hồ Thích, đột nhiên hiện ra trước mắt, 50 năm mờ ảo thu lại trong một sát na, lịch sử dường như không hề dịch chuyển. Thế nhưng, định thần lại, chợt nghĩ đến tuổi tác của mình, lịch sử dù sao cũng đã vận động, nhưng tôi không hề có cảm giác chán nản. Giờ đây tôi có cảm giác "Lão kỵ phục lịch, chí tại vạn lý" (Ngựa già trong chuồng, chí hướng vạn dặm). Tôi tin rằng, sẽ có ngày, tôi lại có cơ hội quay lại bảo đảo, một lần nữa đứng trước mộ phần tiên sinh Hồ Thích.

1999 năm 5 tháng 2 ngày viết xong.

Nguồn: Việt Nam Thư Quán dịch từ kanunu8.com
Được bạn: Mọt Sách đưa lên
vào ngày: 20 tháng 11 năm 2026

« Lùi Tiến »

💬 Thảo luận

Chưa có bình luận nào — hãy là người đầu tiên chia sẻ cảm nhận của bạn!

Đăng nhập để tham gia bình luận.