Khi tôi còn là một sinh viên đại học, trên báo chí từng dấy lên một cơn gió nhỏ bàn về ý nghĩa và giá trị của cuộc đời, người ta viết không ít bài, cũng bàn luận đủ điều. Tôi có đọc qua vài bài, nhưng bản thân không tham gia. Lý do là vì có những bài viết chẳng hiểu đầu cua tai nheo thế nào, tôi đọc không thông. Quan trọng hơn, tôi cho rằng loại thảo luận này tự thân nó đã vô nghĩa, vô giá trị, chi bằng cứ thực tế làm được vài việc còn tốt hơn.
Thời gian trôi đi, chớp mắt một cái, bản thân đã chạm ngưỡng gần chín mươi, sống thọ hơn xa dự tính của tôi. Có người cho rằng trường thọ là phúc, nhưng tôi thấy cũng chưa hẳn. Người ta sống quá lâu, nhìn thấu triệt để muôn hình vạn trạng của cuộc đời và chúng sinh, thì ngược lại, lúc được cổ vũ thì ít mà lúc thở dài thì nhiều. Chẳng bằng sớm rời khỏi cõi nhân thế thị phi này, để được tai sạch tâm tịnh.
Vậy, chẳng lẽ trường thọ không có chút lợi ích nào sao? Cũng không hẳn. Đối với việc thấu hiểu ý nghĩa và giá trị của cuộc đời, nó vẫn có những lợi ích nhất định.
Theo quan sát cá nhân tôi, đối với đại đa số mọi người trên thế giới, cuộc đời này một là vô nghĩa, hai là vô giá trị. Họ cũng chẳng bao giờ suy nghĩ đến những vấn đề triết học như thế. Khi gặp thời vận, trong tay nắm chặt tiền bạc, ngày ăn hai bữa tại các nhà hàng, tối đến lại làm một chầu Karaoke, dùng chút thủ đoạn nhỏ nhen, giở chút khôn vặt, thậm chí ngang ngược kiêu căng, ngông cuồng hống hách, cứ sống hôn hôn trầm trầm, mơ mơ màng màng, cho đến khi chui vào hộp đựng tro cốt rồi, vẫn không hiểu nổi vì sao mình lại sống cuộc đời này.
Trong số đó, những kẻ kém may mắn thì nghèo túng bần hàn, suốt ngày bôn ba vì miếng cơm manh áo, mặt mày ủ rũ, thở ngắn than dài. Ngay cả những người cuộc sống còn tạm ổn, không lo áo cơm, đủ ăn đủ mặc, thì cũng suốt ngày bận rộn tất bật, bị trói buộc bởi xiềng xích danh lợi. Họ cũng chẳng khác gì, cứ sống hôn hôn trầm trầm, mơ mơ màng màng, chẳng biết vì sao mình lại sống cuộc đời này.
Đối với tầng lớp chúng sinh đông đảo ấy, thì còn bàn gì đến ý nghĩa hay giá trị cuộc đời nữa? Bản thân tôi cũng thuộc hàng chúng sinh đông đảo đó, khó mà tránh khỏi sự mông lung, chẳng cao hơn bất kỳ ai dù chỉ một ly một tí. Nếu muốn miễn cưỡng tìm ra chút khác biệt, thì cũng có: tôi, và dĩ nhiên còn có cả những người khác nữa, đã có đôi chút suy nghĩ về cuộc đời, đã từng động não, và tự nhận rằng những suy nghĩ đó cũng có phần đạo lý.
Vậy tôi có những suy nghĩ gì? Phải nói hơi xa một chút. Thế giới ngày nay chiến hỏa bay khắp nơi, dục vọng con người chảy tràn lan, đúng là thời kỳ "Chuông vàng bị vứt bỏ, niêu đất lại gáy vang", một thời đại vô cùng bất ổn. Thế nhưng, đối với tiền đồ của nhân loại, tôi trước sau vẫn là một người lạc quan. Tôi tin rằng, bất kể còn phải trải qua bao nhiêu gian nan trắc trở, bất kể còn phải mất bao nhiêu thời gian, nhân loại rồi sẽ ngày càng tốt đẹp hơn, cảnh giới đại đồng của nhân loại tuyệt đối sẽ không chỉ là một lý tưởng hão huyền. Tuy nhiên, muốn đạt được mục tiêu đó, bắt buộc phải trải qua sự nỗ lực chung của vô số thế hệ. Giống như chạy tiếp sức, mỗi thế hệ đều có một đoạn đường riêng cần phải hoàn thành. Lại như một sợi xích được tạo thành từ nhiều mắt xích, nhìn riêng từng mắt xích thì chẳng qua chỉ là một thứ bé nhỏ không đáng kể; nhưng nếu thiếu đi nó, sợi xích sẽ không thể hình thành. Trong dòng chảy dài của sự phát triển xã hội loài người, mỗi thế hệ chúng ta đều có nhiệm vụ riêng của mình, và tuyệt đối không phải là thứ có cũng được mà không có cũng chẳng sao. Nếu nói cuộc đời có ý nghĩa và giá trị, thì ý nghĩa và giá trị của nó chính là nằm ở đây.
Tuy nhiên, đạo lý này trong xã hội loài người chỉ có thiểu số những người có thức mới có thể thấu hiểu. Điều mà Lỗ Tấn tiên sinh gọi là "xương sống của Trung Quốc", chính là chỉ loại người này. Đối với những kẻ bụng no đầy KFC, McDonald's, Pizza, mà rốt cuộc cũng chỉ sống đời hôn hôn trầm trầm, mơ mơ màng màng, thì chẳng khác nào sâu mùa hè không thể nói chuyện về băng giá, những đạo lý này không cách nào bàn luận được. Họ không thể hiểu được trách nhiệm mà mình cần phải gánh vác đối với sự phát triển của nhân loại.
Nói đến đây, tôi muốn tóm tắt ngắn gọn ý tứ vừa nêu trên: nếu cuộc đời thực sự có ý nghĩa và giá trị, thì ý nghĩa và giá trị đó nằm ở tinh thần trách nhiệm đối với sự phát triển của nhân loại, là sự tiếp nối quá khứ và mở lối cho tương lai.
Ngày 2 tháng 3 năm 1995