Hiện nay, khẩu hiệu "dùng đức trị quốc" đã vang vọng khắp đất nước. Mọi người đều cho rằng khẩu hiệu này được đưa ra rất đúng đắn, kịp thời, vang dội và rõ ràng. Nhưng "đức" là gì? Theo quan sát của tôi, nói chung thì ai cũng hiểu gần như nhau. Nhưng nếu xét kỹ lại, thì e rằng mỗi người một ý.
Tôi mạo muội xin đưa ra một cách hiểu mới về chữ "đức".
Tuy nhiên, tôi không phải là nhà đạo đức học, cũng không mấy hứng thú với những phân tích, lý giải rườm rà, khiên cưỡng của các triết gia, nên chỉ có thể dùng phương pháp "Dã hồ tham thiền" quen thuộc của mình để bàn về vấn đề này. Đã gọi là dã hồ thì tất có chỗ thiếu sót, nhưng đồng thời cũng tất có chỗ ưu việt; nó không giáo điều, không khuôn mẫu, cứ như thiên mã hành không, thoải mái tung hoành, hứng đến đâu là linh khí tự sinh, nói năng trúng chỗ, gãi đúng chỗ ngứa, có lẽ cũng khó tránh khỏi. Sách vở về đạo đức học trên thị trường chắc là nhiều lắm, nhưng tôi không mua, cũng không mượn đọc, chỉ sợ sau khi đọc xong sẽ "ô nhiễm" quan điểm của chính mình.
Những năm gần đây, tôi vẫn luôn suy nghĩ về một vấn đề. Đời người, cần phải xử lý tốt ba mối quan hệ: Thứ nhất, quan hệ giữa con người với thiên nhiên, tức là quan hệ giữa trời và người; thứ hai, quan hệ giữa người với người, tức là quan hệ xã hội; thứ ba, quan hệ đúng sai trong thân, khẩu, ý của cá nhân, tức là vấn đề tu thân. Ba mối quan hệ này liên kết chặt chẽ, là nguyên nhân và kết quả của nhau, thiếu một không được. Những cách nói này có lẽ sẽ có người cho là quá trống rỗng, quá huyền diệu. Tôi thấy cần phải giải thích cụ thể từng cái một.
Trước hết hãy nói về quan hệ giữa con người với thiên nhiên. Trước khi con người trở thành con người, họ là một bộ phận không thể thiếu của thiên nhiên. Sau khi trở thành con người rồi, họ lại bắt đầu đòi độc lập với tự nhiên, tự đặt mình vào thế đối lập với tự nhiên. Hơn nữa, đặc biệt là ở phương Tây, kể từ sau cuộc cách mạng công nghiệp, thông qua những cái gọi là phát minh sáng tạo, con người đã nếm được chút "ngọt ngào" từ thiên nhiên, thế là tham lam không biết chán, cuối cùng đưa ra khẩu hiệu "chinh phục thiên nhiên". Họ quên mất một sự thật cơ bản, mọi tư liệu về ăn, mặc, ở, đi lại của con người đều phải lấy từ thiên nhiên. Thiên nhiên không biết nói, "Trời có nói gì đâu!", nhưng lại biết báo thù. Engels từng nói: "Chúng ta không thể quá đắm chìm trong những thắng lợi của chúng ta đối với giới tự nhiên, vì mỗi lần thắng lợi như thế, giới tự nhiên đều báo thù chúng ta."
Hơn một trăm năm trước, sự báo thù của thiên nhiên còn chưa rõ ràng lắm, vậy mà Engels đã có thể nói ra những lời chính xác không sai chạy và hàm ý sâu xa đến vậy, quả không hổ danh là một trong những nhà sáng lập vĩ đại của chủ nghĩa Marx! Đến ngày nay, sự báo thù của thiên nhiên đã vô cùng rõ ràng, vô cùng chấn động lòng người, ví như thủng tầng ozone, hiệu ứng nhà kính, nóng lên toàn cầu, thiếu nước ngọt, mất cân bằng sinh thái, tuyệt chủng loài, bùng nổ dân số, cạn kiệt tài nguyên, phát sinh bệnh dịch mới, ô nhiễm môi trường, v.v., đếm không xuể. Nếu không kiểm soát được bất kỳ vấn đề nào trong số đó, đều có thể ảnh hưởng đến tương lai sinh tồn của nhân loại. Đến bước đường cùng này, những người có tầm nhìn trên thế giới mới bừng tỉnh ngộ, mở vài cuộc họp, thực hiện vài biện pháp. Lãnh đạo một số nước trên thế giới cũng đã biết chú ý đến vấn đề bảo vệ môi trường, đây đều là chuyện tốt. Thế nhưng, theo quan điểm cá nhân của tôi, vẫn là chưa đủ. Chúng ta cần nỗ lực phát ra tiếng rống của sư tử (sư tử hống), để làm điếc tai những kẻ điếc, mở mắt cho người mù trên toàn thế giới.
Tiếp theo, tôi muốn nói về quan hệ giữa người với người. Từ khi con người trở thành người, dần dần hình thành nên một số tập thể, tức là tổ chức mà chúng ta gọi là xã hội hiện nay. Những tập thể này đa dạng, hình thức tổ chức khác nhau, nguyên tắc tổ chức cũng khác nhau. Nhưng chúng đều là tập thể. Giữa người với người, đôi khi lợi ích thống nhất, đôi khi cũng khó tránh khỏi phát sinh mâu thuẫn. Lấy một ví dụ cực kỳ đơn giản, ví dụ như nói về dân chủ, về tự do, không thể nói đều là thứ xấu, nhưng đều phải có sự hạn chế. Lấy chuyện giao thông ở các đô thị lớn mà nói, tự do tuyệt đối là không thể thực hiện được, bắt buộc phải có đèn xanh đèn đỏ, đây chính là sự hạn chế. Nếu không có hạn chế này, các đô thị lớn một ngày cũng không tồn tại nổi. Chỗ này đụng xe, chỗ kia đụng người, khiến ai nấy đều tự cảm thấy nguy hiểm, không dám ra đường, các hoạt động xã hội sẽ hoàn toàn đình trệ, vậy thì còn có thể coi là một xã hội sao? Đây chỉ là một ví dụ nhỏ, những ví dụ lớn nhỏ tương tự còn có thể liệt kê ra cả một đống. Vì vậy, chúng ta phải nhấn mạnh việc xử lý tốt các quan hệ xã hội.
Cuối cùng, tôi muốn nói về vấn đề tu thân của cá nhân. Một người, đối với thiên nhiên mà nói, là mặt đối lập của nó; đối với xã hội mà nói, là bộ phận cấu thành cơ bản nhất, là tế bào của nó. Vì vậy, trong vũ trụ, trong xã hội, vị trí của một người là vô cùng then chốt. Hướng đi đúng hay sai trong tư tưởng, ngôn ngữ và hành động của một người có ý nghĩa quan trọng. Tầm quan trọng của việc tu thân đối với một cá nhân cũng vì thế mà hiển nhiên.
Viết đến đây, có lẽ sẽ có người hỏi: Ông không phải đang bàn về vấn đề đạo đức luân lý sao, sao lại chạy lạc đề sang chuyện xử lý ba mối quan hệ kia? Tôi xin kính cẩn trả lời rằng: Tôi bàn về việc xử lý tốt ba mối quan hệ này, chính là đang bàn về vấn đề đạo đức luân lý. Bởi vì, ba mối quan hệ này xử lý tốt, nhân loại mới có thể phát triển thuận lợi, xã hội mới có thể tiến bước, đời sống cá nhân mới có thể vui vẻ hạnh phúc. Đây là đạo đức cao nhất, còn vô vàn giáo điều đạo đức rườm rà khác đều trực thuộc tiêu chuẩn đạo đức cao nhất này. Đạo lý này, dù chỉ nghĩ sơ qua cũng không khó để hiểu. Nếu ba mối quan hệ này xử lý không tốt, thì tùy theo mức độ "không tốt" mà định là thiếu đạo đức, vô đạo đức hoặc "khuyết đức", còn "không tốt" đến mức nghiêm trọng thì chính là phạm tội. Đạo lý này cũng dễ hiểu.
Cả thế giới đều thừa nhận, Trung Quốc là quốc gia có lý luận và thực tiễn về đạo đức luân lý phát triển nhất. Nền tảng đạo đức luân lý Trung Quốc được Nho gia thời Tiên Tần xây dựng, trong quá trình phát triển sau đó, lại pha trộn thêm một số tư tưởng Đạo gia và Phật gia, cuối cùng hình thành nên hệ thống luân lý như hiện nay, vẫn đang chi phối hành động xã hội của chúng ta. Hệ thống này trông có vẻ rõ ràng, nhưng thực chất là một hệ thống khá mơ hồ. Tín điều của ba tôn giáo (Tam giáo) có bạn trong tôi, có tôi trong bạn, tuyệt đối không phải là rạch ròi phân minh. Nhưng chắc chắn Nho gia vẫn đóng vai trò chủ đạo.
Hệ thống luân lý của Nho gia khi mới đặt nền móng thời Tiên Tần có thể lấy Khổng Tử và Mạnh Tử làm đại diện. Trung tâm học thuyết của Khổng Tử, cũng có thể nói là trung tâm tư tưởng luân lý, là chữ "Nhân". Cách nói này đã được giới học thuật chấp nhận tương đối phổ biến. Trung tâm học thuyết của Mạnh Tử, cũng có thể nói là trung tâm tư tưởng luân lý, là hai chữ "Nhân", "Nghĩa". Về điểm này, giới học thuật không có ý kiến khác biệt. Các học thuyết Nho gia khác thời Tiên Tần, chúng ta không liệt kê ra hết. Còn về tư tưởng đạo đức luân lý của các học giả Nho gia hàng ngàn năm sau thời Tiên Tần, tôi ở đây cũng không liệt kê hết. Tóm lại một câu, họ về cơ bản vẫn kế thừa học thuyết của Khổng - Mạnh, đôi khi có thêm thắt hoặc có những cách giải thích mới, đây là quy luật tất yếu của sự phát triển sự vật, không có gì lạ. Nếu không như vậy, ngược lại mới là điều không thể tưởng tượng nổi.
Bao nhiêu năm nay, cá nhân tôi có một suy nghĩ. Tôi thấy, trọng tâm học thuyết đạo đức luân lý Nho gia không nằm ở lý luận mà ở thực tiễn. Nho gia thời Tiên Tần đã sắp xếp sẵn: Cách vật, trí tri, thành ý, chính tâm, tu thân, tề gia, trị quốc, bình thiên hạ, là những điều mọi người đều quen thuộc. Sự sắp xếp như vậy cực kỳ có lớp lang, tốn bao tâm huyết, nhưng lại chẳng có chút sắc thái lý luận nào. Có lẽ sẽ có người nói, người ta ở đây vốn dĩ không muốn nói lý luận mà chỉ muốn nói thực tiễn. Dù chúng ta thừa nhận câu này đúng, nhưng "Nhân" là gì, "Nghĩa" là gì? Cái này về mặt lý luận ít nhất cũng nên có chút giải thích chứ, nhưng mà, những chỗ nhắc đến "Nhân", "Nghĩa" tuy nhiều, cũng chỉ có thể nói là ngôn ngữ mơ hồ, người đọc hoặc người nghe không thể có được một khái niệm rõ ràng nào.
Sau thời Tần, đến thời Đường, đại nho Hàn Dũ tự coi mình là người kế thừa đạo thống Nho gia, đối với vấn đề lý luận đạo đức luân lý cũng không nói rõ ràng. Bài văn nổi tiếng "Nguyên Đạo" của ông, ngay phần mở đầu đã viết: "Bác ái chi vị nhân, hành nhi nghi chi chi vị nghĩa, do thị nhi chi yên chi vị đạo, túc hồ kỷ vô đãi ư ngoại chi vị đức." Câu văn đọc lên nghe rất vang dội, nhưng ông ấy muốn nói gì? Ông ấy chỉ đưa ra định nghĩa "Bác ái" cho chữ "Nhân", mà định nghĩa này cũng cực kỳ không sâu sắc. Ngoài ra hầu như toàn là lời sáo rỗng. Chữ "Nghi" trong "hành nhi nghi chi" có nghĩa là "thích hợp", vậy thế nào là "thích hợp"? Cái này bằng như không nói. Chữ "Chi" trong "do thị nhi chi yên" có nghĩa là "đi". "Đạo" là con đường người ta đi, cái này lại bằng như nói suông. Còn chữ "Đức", cách giải thích lại dựa theo kiểu "Đức giả đắc dã" (đức là được) của Nho gia đời Hán. Nói xong vẫn làm người ta chẳng hiểu mô tê gì. Còn các học giả Nho gia đời khác, cách giải thích về nhân nghĩa đạo đức càng muôn hình vạn trạng, không ai chịu ai. Tôi không phải nhà đạo đức học, hiện tại cũng không phải đang viết lịch sử đạo đức luân lý Trung Quốc, xin thứ lỗi tôi không liệt kê thêm nữa.
Tôi đã nói một cách cực kỳ khái quát những quan điểm của Nho gia từ thời Tiên Tần cho đến thời Hàn Dũ về nhân nghĩa đạo đức. Bây giờ, tôi chợt nghĩ, mình phải làm một chút bổ sung cần thiết. Vì tôi cho rằng, xử lý tốt quan hệ thiên - nhân giữ vị trí hàng đầu trong phạm vi đạo đức, nên nhất định phải tìm hiểu xem, Trung Quốc cổ đại nhìn nhận vấn đề này như thế nào. Nói cách khác, tôi phải tìm hiểu xem các triết gia tiêu biểu thời Tiên Tần định nghĩa các khái niệm như trời, đất, tự nhiên như thế nào.
Trước hết nói về "Trời", một số nhà lịch sử triết học Trung Quốc cho rằng, một trong những vấn đề tranh luận chính của các triết gia cuối thời Xuân Thu là, "Trời" có phải là vị thần có nhân cách, có ý chí hay không? Các triết gia này đại khái có thể chia thành hai phe: Một phe chủ trương không phải, họ cho rằng Trời là vật chất, chính là bầu trời trên đầu chúng ta. Có thể lấy Lão Tử làm đại diện. Định nghĩa "Trời, điên dã (tột cùng), chí cao vô thượng" trong "Thuyết văn giải tự" đời Hán có thể xếp vào loại này. Một phe chủ trương là, họ cho rằng Trời chính là Thượng đế, có thể quyết định vận mệnh nhân loại, quyết định vận mệnh cá nhân. Có thể lấy Khổng Tử làm đại diện. Một số nhà lịch sử triết học Trung Quốc sử dụng phương pháp sao chép từ Liên Xô cũ, dán cho mỗi triết gia một cái nhãn, không phải duy tâm thì là duy vật, làm đơn giản hóa vấn đề tư tưởng cực kỳ phức tạp. Cách làm này tôi không tán thành.
Trong "Đạo Đức Kinh" của Lão Tử, có mấy chỗ đều nhắc đến trời, đất, tự nhiên... Ông nói: "Người bắt chước Đất, Đất bắt chước Trời, Trời bắt chước Đạo, Đạo bắt chước Tự nhiên." (Chương 25). Trong đoạn này, mấy khái niệm quan trọng trong triết học Lão Tử đều xuất hiện. Ông đầu tiên đưa ra khái niệm "Đạo", đóng vai trò quan trọng trong lịch sử triết học Trung Quốc sau ông. "Trời" ở đây rõ ràng không phải là Thượng đế có ý chí, mà là vật chất đối lập với "Đất". "Tự nhiên" ở đây là nguyên tắc cao nhất. Lão Tử chủ trương "vô vi", "tự nhiên" chẳng phải là "vô vi" sao? Ông lại nói: "Trời đất không nhân từ, xem vạn vật như chó rơm." (Chương 5). Nói rõ ràng rằng trời đất không có ý chí. Ông lại nói: "Đạo tôn, Đức quý, phu mạc chi mệnh nhi thường tự nhiên." (Chương 51). Đạo Đức không ra lệnh, mà để vạn vật tự do tự tại sinh trưởng. Tóm lại, Lão Tử cho rằng Trời không phải là thần, mà là vật chất.
Gần như có thể nói, người tạo thành thế đối lập với Lão Tử là Khổng Tử. Trong "Luận Ngữ" có nhiều chỗ nói về "Trời". Khổng Tử tuy nói "Tử bất ngữ quái lực loạn thần" (thầy không nói về chuyện quái dị, bạo lực, loạn thần); nhưng trong lòng ông thì có thần, chỉ là "kính quỷ thần nhi viễn chi" (kính trọng quỷ thần nhưng tránh xa) mà thôi. "Trời" trong mắt Khổng Tử cũng là vị thần có nhân cách, có ý chí. Tôi xin dẫn vài câu của Khổng Tử về "Trời": "Trời có nói gì đâu! Bốn mùa vận hành, vạn vật sinh sôi, Trời có nói gì đâu!", "Trời sắp làm mất văn hóa này, người chết sau không được dự vào văn hóa này; Trời chưa làm mất văn hóa này, người đất Khuông làm gì được ta!", "Trời sinh đức cho ta, Hoàn Đồi làm gì được ta!", v.v. Khổng Tử còn đề xướng "Thiên mệnh", tức là ý chí của Trời, mệnh lệnh của Trời. Mạnh Tử, người tự nhận là người kế thừa Khổng Tử, cách nhìn về "Trời" cũng gần giống Khổng Tử. Ông có một đoạn thường được dẫn lại: "Trời sắp giáng đại nhiệm cho người nào, tất phải khổ tâm chí, nhọc gân cốt, đói thân thể, trống rỗng thân mình, hành vi trái ngược với những gì họ làm. Vì vậy làm động tâm nhẫn tính, tăng thêm những gì họ không thể." Ở đây, "Trời" cũng là một vị chúa tể có ý chí.
Tuân Tử, cũng được coi là Nho gia, cách nhìn về "Trời" lại gần gũi với Lão Tử, mà khác biệt hoàn toàn với Khổng - Mạnh. Ông không thừa nhận Trời là chúa tể tối cao có nhân cách, có ý chí. Một số nhà sử học triết học nói, Tuân Tử trực tiếp giải thích "Trời" là giới tự nhiên. Cá nhân tôi cho rằng, đây là cách giải thích vô cùng quan trọng và vô cùng chính xác. Tuân Tử chủ yếu giải thích về "Trời" một cách duy vật trong "Thiên Luận", tôi không chép lại. Tôi muốn đặc biệt nêu ra thuyết "Thiên dưỡng": "Tài phi kỳ loại dĩ dưỡng kỳ loại, phu thị chi vị thiên dưỡng." (Của cải không phải loại mình để nuôi dưỡng loại mình, đó gọi là thiên dưỡng). Ý nghĩa là con người lợi dụng thiên nhiên để nuôi sống bản thân. Đây cũng là tư tưởng rất quan trọng. Nhiều năm trước tôi từng viết một bài luận "Tân giải 'Thiên nhân hợp nhất'", lúc đó tôi không chú ý đến cách giải thích về "Trời" của Tuân Tử, nên tự đặt tên là "tân giải", thực ra chẳng mới tí nào. Tuân Tử đã nói trước tôi hơn hai ngàn năm rồi. Đóng góp của tôi nằm ở chỗ kết hợp tình hình thế giới hiện nay, quy "Thiên nhân hợp nhất" vào tiêu chuẩn đạo đức cao nhất mà thôi. Điểm này tôi đã nói ở phần quan hệ thiên - nhân phía trên, xin độc giả tham khảo.
Tôi ở trên chỉ nói đến Lão Tử, Khổng Tử, Mạnh Tử và Tuân Tử. Cách nhìn về "Trời" của các bậc hiền triết khác cũng muôn hình vạn trạng. Vì không liên quan đến vấn đề tôi muốn bàn, nên tôi không liệt kê hết. Tôi chỉ nói một chút về Mặc Tử, ông cho rằng "Trời" có ý chí, điều này gần giống với Khổng - Mạnh của Nho gia. Cách giải thích bổ sung của tôi dừng ở đây.
Mặc dù nhận thức của Tuân Tử về "Trời" đã đạt đến trình độ rất cao, nhưng Nho gia chi phối giới tư tưởng Trung Quốc vẫn là bảo thủ. Tôi muốn quay lại phân tích 8 tầng thứ đã đề cập ở trên như cách vật, trí tri... Năm mục đầu đều liên quan đến tu thân, ba mục sau thì nói về quan hệ xã hội, không có mục nào là quan hệ thiên - nhân. Đây là nguyên nhân gì? Theo cách nhìn nông cạn của cá nhân tôi, Nho gia thời Tiên Tần, có lẽ cũng giống như những người dân thường, cảm thấy Trời xa rời con người, có chút hoang mang mơ hồ, không dễ nắm bắt, còn quan hệ giữa người với người thì bày ra ngay trước mắt, lúc nào cũng đụng phải, không chú ý giải quyết thì không được. Chúng ta là dân tộc Hán coi trọng thực tế. Cho nên mới dồn phần lớn sự chú ý vào việc giải quyết quan hệ xã hội và tu thân cá nhân.
Hàng ngàn năm nay, trong xã hội phong kiến Trung Quốc, có rất nhiều giáo điều đạo đức thành hệ thống, nào là Nhân, Nghĩa, Lễ, Trí, Tín, nào là Hiếu, Đễ, Trung, Tín, Liêm, Sỉ, vân vân, không sao kể xiết. Địa vị của mỗi người trong xã hội cũng được sắp xếp rành mạch, ví như kiểu Ngũ luân. Cách xưng hô giữa thân thuộc cũng có trật tự, như cô phụ, cữu phụ, biểu cô, biểu cữu..., trên thế giới này không có ngôn ngữ nào dịch nổi, ngay cả ở Trung Quốc hiện nay, ngoại trừ những người lớn tuổi ra, người trẻ cũng không tự nói rõ được nữa. Tam cương lục kỷ trong "Bạch Hổ Thông", tiên sinh Trần Dần Khác cho rằng là nơi gửi gắm tinh nghĩa của văn hóa Trung Quốc, có thể thấy được địa vị quan trọng của những chuẩn tắc xử lý quan hệ xã hội này trong lòng ông.
Trên đây là nói về vấn đề quan hệ xã hội và tu thân cá nhân. Còn về quan hệ thiên - nhân, ngoài những gì các hiền triết thời Tiên Tần đã nói, Trung Quốc các triều đại còn có một cách nói, đó là cái gọi là "Thiên tử", nói hoàng đế là con của Trời. Cách nói này đều có lợi cho cả hoàng đế và thần dân. Hoàng đế dùng cách này để hù dọa dân chúng, củng cố địa vị của mình. Bề tôi cũng có thể lợi dụng nó một cách thích hợp để gây một chút kiềm chế đối với hoàng đế, ví dụ như lợi dụng nhật thực, nguyệt thực, sao chổi xuất hiện v.v. những "thiên biến" này để can gián hoàng đế, yêu cầu ông ta chú ý tu đức, chú ý hành động của mình, điều này đối với nhân dân ít nhiều cũng có lợi.
Quy nạp những điều đã nói ở trên mà nhìn nhận, trong ba mối quan hệ mà bài viết này đề cập, quan hệ thứ hai là quan hệ xã hội và thứ ba là tu thân cá nhân, mọi người từ lâu đã chú ý đến, hơn nữa luôn luôn coi trọng. Còn quan hệ thiên - nhân, tuy cũng đã chú ý, nhưng chỉ nói phiến diện, mối quan hệ giữa chúng thì bị bỏ qua nhiều, đặc biệt là nhận thức rằng đại tự nhiên có thể báo thù thì hơi muộn, tình hình này cả Trung và Tây đều như vậy. Chỉ là sau khi phương Tây có cách mạng công nghiệp, khoa học kỹ thuật phương Tây phát triển mãnh liệt, con người quên hết mình, quá tin vào sức mạnh "nhân định thắng thiên", dẫn đến bị thiên nhiên báo thù, mới xuất hiện tình huống mà Engels đã nói. Đến ngày nay, những người có tầm nhìn trên thế giới, trong đó có lãnh đạo một số quốc gia, như tỉnh mộng, kinh hãi kêu lên "bảo vệ môi trường" không ngừng. Thế nhưng, nhìn từ phạm vi toàn thế giới, không phải ai cũng đủ tỉnh táo. Hành động ô nhiễm khí quyển, phá hoại cân bằng sinh thái vẫn có thể thấy ở khắp nơi. Quan điểm cá nhân của tôi là không thể lạc quan. Vì vậy tôi mới nâng việc xử lý tốt quan hệ thiên - nhân lên thành tiêu chuẩn cao của đạo đức luân lý để đánh giá.
Nhìn từ lịch sử phát triển tiến bộ của nhân loại, mặt đối lập của ba mối quan hệ không phải là cố định bất biến, mà là biến động không ngừng. Vì vậy những giáo điều đạo đức hạn chế các mối quan hệ này cũng không thể bất biến. Mỗi thời đại, mỗi dân tộc, mỗi quốc gia, tình hình khác nhau, yêu cầu khác nhau, chuẩn mực đạo đức cũng không thể thống nhất. Vì vậy, chúng ta phải nêu ra rằng, đối với chuẩn mực đạo đức trong quá khứ nhất định phải phê phán kế thừa. Cái phù hợp trong quá khứ, hôm nay chưa chắc phù hợp. Cái phù hợp hôm nay, tương lai chưa chắc phù hợp. Trong các giáo điều đạo đức, có cái thọ dài, có cái thọ ngắn. Có cái có thể phù hợp với toàn nhân loại, có cái chỉ có thể phù hợp với một số khu vực nào đó. Những giáo điều đạo đức phù hợp với mọi thời đại, mọi khu vực, vạn cổ trường thanh, e rằng là hiếm có vô cùng.
Bài viết đã viết rất dài, phải kết thúc rồi. Tôi xin nhấn mạnh thêm lần nữa, tôi không phải nhà đạo đức học, chưa từng nghiên cứu lịch sử đạo đức học. Tôi chỉ quen suy nghĩ lung tung. Tôi thường cảm thấy, các giáo điều đạo đức ở Trung Quốc cũng như trên thế giới nhiều như lông bò, như từng hạt trân châu, sáng lấp lánh. Nhưng đều có chút mạnh ai nấy làm, không liên kết với nhau. Tôi hiện tại không ngại mạo muội đưa ra một sợi dây xâu chuỗi các hạt châu lại. Có thích hợp hay không? Bản thân không dám nói. Xin các bậc phương gia không tiếc lời chỉ giáo.
Viết xong ngày 25 tháng 5 năm 2001.