Mùa xuân năm nay, tôi đã đăng một bài luận trên tạp chí mới phát hành "Truyền thống văn hóa và Hiện đại hóa" với tựa đề: "Thiên nhân hợp nhất tân giải" (dưới đây gọi tắt là "Tân giải"), trong đó trình bày một số suy nghĩ mới của tôi về quan hệ giữa văn hóa Đông và Tây, đại khái vẫn thuộc loại "dã hồ đàm thiền" (chuyện phiếm, bàn luận không chính thống). Không ngờ bài viết lại gây ra tiếng vang lớn (các ông Sài Kiếm Hồng, Hướng Vân Câu... đã báo tin cho tôi). Đồng thời, bản thân tôi cũng đọc thêm được một số sách. Tôi vốn không có ý định chuyên đi sưu tầm tài liệu về phương diện này, nhưng tài liệu dường như tự nhảy vào mắt tôi. Một khi đã thấy, mắt sáng lòng thông. Bản thân tôi cũng có chút kinh ngạc: hóa ra tài liệu lại nhiều đến thế! Những tài liệu này thúc giục tôi phải suy nghĩ sâu hơn về vấn đề này.
Tôi nghĩ, vấn đề quan hệ văn hóa Đông - Tây là một trong những chủ đề nóng hổi ở trong nước hiện nay, và nước ngoài cũng có khuynh hướng tương tự. Trong một hai năm gần đây, tôi đã nhiều lần tham gia các hội thảo học thuật trong và ngoài nước về nghiên cứu quan hệ văn hóa Đông - Tây. "Đồng thanh tương ứng, đồng khí tương cầu", tôi thấy khá nhiều người có quan điểm tương đồng, trong lòng cảm thấy được an ủi. Tuy nhiên, việc này là đại sự, tuyệt đối không phải là chuyện một hai người, trong một hai năm có thể đạt được giải pháp thỏa đáng. Vì vậy, tập hợp lại những kết quả tôi đã suy nghĩ sâu hơn cùng những tài liệu mới nhìn thấy để bổ sung cho "Tân giải" sẽ là việc làm có ích.
Đây chính là nguồn gốc ra đời của bài luận này.
Cách làm của tôi là, trước tiên bổ sung một số tài liệu, sau đó lần lượt giới thiệu một bài viết của ông Lý Thận Chi và một bài của bà Trịnh Mẫn. Cuối cùng sẽ nói một chút về tư tưởng triết học của dân tộc Nạp Tây.
Trong "Tân giải", tôi đã trích dẫn khá nhiều tài liệu Trung Quốc; nhưng đối với một nhân vật vô cùng quan trọng, Trương Tải thời Tống, tôi lại chỉ nhắc đến một câu, đây rõ ràng là một thiếu sót rất lớn. Trương Tải là đại biểu sâu sắc nhất và rõ ràng nhất trong việc tuyên dương tư tưởng Thiên nhân hợp nhất, tuyệt đối không thể di lậu (bỏ sót). Bây giờ tôi xin bổ sung một chút.
Trương Tải là một trong những đại sư về Lý học thời Tống. Trong lịch sử triết học Trung Quốc được viết theo khuôn mẫu đấu tranh giữa chủ nghĩa duy vật và chủ nghĩa duy tâm, ông luôn được coi là nhà duy vật. Tôi không dám tán đồng với cách dán nhãn cứng nhắc, làm đơn giản hóa quá mức các hiện tượng triết học này. Chuyện đó tạm không bàn tới. Bây giờ tôi trích dẫn vài câu nói của ông để bù đắp những thiếu sót của "Tân giải".
Tư tưởng Thiên nhân hợp nhất trong các tác phẩm của Trương Tải biểu hiện ở khắp nơi. Ví dụ trong "Chính mông", ông nói: "Ái tất kiêm ái" (Yêu thì phải yêu bao trùm tất cả). Ông lại nói: "Vật vô cô lập chi lý" (Sự vật không có lý lẽ cô lập), ý nghĩa là, mọi sự mọi vật đều có liên hệ với nhau. Điều này cũng cùng một ý với đặc điểm của văn hóa phương Đông mà tôi đã nhắc đến nhiều lần: khái niệm chỉnh thể, liên hệ phổ biến. Ví dụ biểu hiện tư tưởng Thiên nhân hợp nhất rõ ràng nhất, sâu sắc nhất, chính là "Tây minh" nổi tiếng của Trương Tải (sau này được đưa vào "Chính mông"). "Tây minh" cực kỳ ngắn, tôi xin chép lại toàn văn:
Càn xưng phụ, Khôn xưng mẫu; dư tư miểu yên, nãi hỗn nhiên trung xứ. Cố thiên địa chi tắc, ngô kỳ thể; thiên địa chi soái, ngô kỳ tính. Dân ngô đồng bào, vật ngô dữ dã. Đại quân giả, ngô phụ mẫu tông tử; kỳ đại thần, tông tử chi gia tướng dã. Tôn cao niên, sở dĩ trường kỳ trưởng; từ cô nhược, sở dĩ ấu kỳ (ngô) ấu. Thánh kỳ hợp đức, hiền kỳ tú dã. Phàm thiên hạ bì lung tàn tật, quỳnh độc quả, giai ngô huynh đệ chi điên liên nhi vô cáo giả dã. Vu thời bảo chi, tử chi dực dã; lạc thả bất ưu, thuần hồ hiếu giả dã.
(Tạm dịch nghĩa: Càn xưng là cha, Khôn xưng là mẹ; ta đây nhỏ bé, mà lại hỗn nhiên ở trong đó. Cho nên khí đầy tràn trời đất, chính là thể của ta; sự dẫn dắt của trời đất, chính là tính của ta. Dân là đồng bào của ta, vạn vật là bạn của ta. Đại quân là tông tử (con trưởng của dòng họ) của cha mẹ ta; các đại thần là gia tướng của tông tử. Kính trọng người già, là để cho người lớn tuổi của ta được sống lâu; thương xót người cô đơn yếu đuối, là để cho người nhỏ tuổi của ta được bảo bọc. Thánh nhân là sự hợp đức, hiền nhân là vẻ đẹp của sự tinh túy. Phàm là người tàn tật, khốn khổ, cô độc, góa bụa trong thiên hạ, đều là những người anh em của ta đang gặp hoạn nạn không nơi nương tựa. Khi đó bảo vệ họ, chính là sự giúp đỡ của con cái; vui vẻ mà không lo âu, đó mới là thuần túy của hiếu vậy.)
Về Trương Tải, tôi xin bổ sung đến đây là đủ. Vào thời đó, ý kiến của Trương Tải khác với phái lý học Trình - Chu, thậm chí là mâu thuẫn. Nhưng đối với tư tưởng Thiên nhân hợp nhất rõ ràng này của Trương Tải, Trình - Chu cũng tán thưởng. Có thể thấy tư tưởng này đã ăn sâu vào lòng người trong lịch sử triết học Trung Quốc.
Bây giờ tôi muốn bổ sung một chút tài liệu về Nhật Bản. Nhật Bản chịu ảnh hưởng sâu sắc của Lý học Tống - Minh Trung Quốc, nên không hề xa lạ với tư tưởng Thiên nhân hợp nhất. Điểm này trong các cuốn sách viết về lịch sử tư tưởng Nhật Bản, trong tác phẩm của nhiều học giả Trung Quốc, rất dễ tìm thấy, không cần tôi phải trình bày chi tiết thêm. Cách đây không lâu, tôi nhận được cuốn sách mới "Đông Dương và Tây Dương" (Toyo to Seiyo) của Tiến sĩ Thương Trạch Hành Dương, giáo sư Đại học Kobe, Nhật Bản, một chuyên gia về triết học và Nhật Bản học, trong đó có những chỗ nhắc đến Thiên nhân hợp nhất: Chương một, "Thế giới quan Đông - Tây", 13 chúng sinh vốn là Phật; 14 Vạn vật và ta là một. Tôi nhờ người dịch 14 "Vạn vật và ta là một" sang Hán văn, đính kèm ở đây để tham khảo:
Như vậy, trong Phật giáo cho rằng con người và vạn vật không có sự khác biệt, cùng là Phật, thực chất cùng là một vật. Tất nhiên, chúng ta dù không lấy Phật làm căn cứ, ở nhiều nơi khác cũng có thể phát hiện ra con người và vạn vật về bản chất hoàn toàn giống nhau.
Ví dụ, ở Ấn Độ có một loại triết học cổ xưa, gọi là "Áo nghĩa thư" (Upanishad). Triết học này xuất hiện khi Phật giáo chưa hình thành. Ý niệm cốt lõi, tư tưởng cơ bản của triết học Áo nghĩa thư chính là Atman và Brahman đồng nhất. Atman chính là bản chất của tự ngã, là thực thể của tôi. Brahman chính là nguyên lý của vũ trụ, dịch là "Phạn". Đây chính là nói về cái tôi và Phạn, bản thể của tự ngã và nguyên lý của vũ trụ là cùng một vật. Một học giả thời Minh Trị Nhật Bản gọi nó là "Phạn ngã nhất như". Tư tưởng Áo nghĩa thư nằm ở chỗ "Phạn ngã nhất như". Đây là một cách biểu đạt vô cùng xuất sắc. "Phạn ngã nhất như" cũng là một cách nói khác của việc tôi, con người và vạn vật bên ngoài con người hoàn toàn giống nhau.
Ngoài ra, còn có một cách nói vô cùng ngắn gọn, vô cùng rõ ràng, đó là "Thiên địa dữ ngã đồng căn, vạn vật dữ ngã nhất thể" (Trời đất và ta cùng một gốc, vạn vật và ta là một). Câu này xuất phát từ một cuốn cổ thư Trung Quốc là "Bích nham lục". Ý nghĩa câu này, tôi nghĩ không cần nói cũng tự rõ.
Rất tương tự với câu này còn có một câu trong "Trang Tử": "Thiên địa dữ ngã tịnh sinh, nhi vạn vật dữ ngã vi nhất" (Trời đất và ta cùng sinh ra, vạn vật và ta là một).
Trong "Trang Tử" còn có câu: "Vạn vật giai nhất, vạn vật nhất tề" (Vạn vật đều là một, vạn vật đồng đều). Vạn vật ở đây bao gồm cả loài người. Vạn vật bao gồm cả con người khi nhìn từ bản chất thì đều giống nhau. "Nhất tề" trong "Vạn vật nhất tề" chính là ý nghĩa giống nhau, bằng nhau, cho nên cũng bằng với việc nói vạn vật không ngoại lệ đều bình đẳng.
Những ví dụ loại này không đếm xuể.
Bây giờ xin bổ sung một chút tài liệu về Triều Tiên.
Triều Tiên có lịch sử phát triển triết học khá lâu đời, một mặt có tư tưởng triết học bản địa của riêng mình, mặt khác lại chịu ảnh hưởng của tư tưởng triết học nước láng giềng Trung Quốc. Tư tưởng Nho gia Trung Quốc đã truyền vào Triều Tiên từ thời Tam Quốc, quan niệm Thiên mệnh của Nho gia đã ảnh hưởng đến tư tưởng Triều Tiên. Đến cuối thời Cao Ly đầu thời Lý, học thuyết Trình - Chu thời Tống truyền vào. Tư tưởng Thiên nhân hợp nhất, vốn là nền tảng của Lý học Tống, cũng chiếm ưu thế ở Triều Tiên. Trong thời kỳ này xuất hiện một loạt nhân vật tiêu biểu của Lý học Trình - Chu, ví dụ như Lý Sắc (1328~1396), Trịnh Mộng Chu (1337~1392), Trịnh Đạo Truyền (1337~1398), v.v., trong học thuyết của họ đều có những luận thuật về lý của trời đất vạn vật; nhưng người nêu rõ tư tưởng Thiên nhân hợp nhất là Quyền Cận (1352~1409). Ông dùng biểu đồ để giải thích tư tưởng triết học, trong đó quan trọng nhất là "Thiên nhân tâm tính hợp nhất chi đồ", ông đặt bức đồ này ở vị trí đầu tiên của tất cả các đồ, để biểu thị tầm quan trọng của nó. Ông phản đối thuyết Thiên nhân tương thắng. Ông nói:
Xét về tâm tính con người, để làm rõ sự khác biệt giữa lý khí thiện ác, nhằm chỉ dạy cho học giả... Con người, thú, cỏ, cây, ngàn hình vạn trạng, mỗi thứ đều có tính mệnh riêng, đều chảy ra từ một Thái Cực. Vì vậy vạn vật mỗi vật đều có một lý, vạn lý cùng xuất phát từ một nguồn, một cỏ một cây mỗi thứ một Thái Cực, mà thiên hạ không có vật nào nằm ngoài tính, cho nên "Trung Dung" nói, có thể tận dụng tính của mình, thì có thể tận dụng tính của người... có thể tận dụng tính của vật, mà có thể giúp vào sự hóa dục của trời đất, than ôi, chí tại!
Quyền Cận lại đưa ra học thuyết Thiên nhân tương loại tương thông, ông nói:
Bởi trời đất vạn vật, vốn cùng một thể, nên tâm con người ngay thẳng, thì tâm trời đất cũng ngay thẳng; khí con người thuận, thì khí trời đất cũng thuận. Đó là việc trời đất có tai ương điềm lành, thực do việc nhân sự có được có mất vậy. Nhân sự được, thì tai ương điềm lành thuận theo lẽ thường; nhân sự mất, thì tai ương điềm lành trái với lẽ chính.
Ông còn nói:
Người nhiều thì thắng trời, trời định cũng có thể thắng người. Giữa trời và người, tuy có lúc qua lại thắng lẫn nhau, nhưng người thắng trời, có thể tạm thời mà không thể thường xuyên; trời thắng người, càng lâu càng định. Cho nên kẻ dâm loạn tất không thể bảo toàn đến cuối cùng, mà người thiện tất có phúc về sau vậy.
Tư tưởng triết học nửa đầu thời Lý, cũng như tư tưởng triết học sau đó, vẫn ít nhiều thể hiện màu sắc Thiên nhân hợp nhất. Vì vậy chúng ta có thể nói, tư tưởng Thiên nhân hợp nhất đặc thù của phương Đông này, trong lịch sử triết học Triều Tiên cũng tương đối rõ ràng.
Tài liệu bổ sung chỉ đến đây.
Trong "Tân giải", tôi đã luận bàn về tư tưởng Thiên nhân hợp nhất của Trung Quốc và Ấn Độ. Bây giờ, tôi đã bổ sung tư tưởng Thiên nhân hợp nhất của Nhật Bản và Triều Tiên (Hàn Quốc). Vài quốc gia tiêu biểu của phương Đông, tôi đều đã nhắc tới. Vì vậy, tôi nói, tư tưởng Thiên nhân hợp nhất là tư tưởng chủ đạo của văn minh phương Đông, phải nói là có căn cứ vững chắc đáng tin cậy.
Dưới đây tôi xin giới thiệu hai bài viết, bài thứ nhất là "Tinh thần triết học Trung Quốc" của giáo sư Lý Thận Chi.
Trước khi vào nội dung chính, tôi muốn kể một chút chuyện vặt, cũng có thể coi là "chuyện bên lề".
Ban đầu tôi không quen ông Lý Thận Chi. Chỉ gặp vài lần trong các kỳ họp Hội đồng quản trị của Hiệp hội Giao lưu Quốc tế Trung Quốc. Tôi cho rằng ông ấy chẳng qua chỉ là một nhà ngoại giao, một chuyên gia làm công tác quốc tế, không để lại ấn tượng gì quá sâu sắc cho tôi. Vài năm trước, Tinh Vân đại sư của Đài Loan dẫn đầu đoàn đại biểu tăng ni đông đảo sang thăm nội địa. Triệu Phác Lão mở tiệc chay tại Đại lễ đường Nhân dân để tiếp đãi. Sắp xếp chỗ ngồi, tôi tình cờ ngồi cạnh ông. Đã ngồi cạnh thì tất phải trò chuyện. Trò chuyện chưa được mấy câu, trong lòng tôi đã giật mình kinh ngạc, tôi kinh ngạc vì sự uyên bác, kinh ngạc vì sự thông thái của ông, tôi thầm nghĩ: "Người này xem ra phải nhìn bằng con mắt khác."
Cuốn sách "Ngô Mật và Trần Dần Khác" xuất bản, trong giới am hiểu đã gây ra một chút chấn động. Trên báo chí tạp chí đăng vài bài viết, từ các góc độ khác nhau tìm tòi, khám phá về tư tưởng, học thuật và tình bạn của hai bậc thầy Trần - Ngô, rất có kiến giải, khá sâu sắc, làm sáng tỏ những đức tính tiềm ẩn, khiến chân tướng của hai vị dần dần sáng tỏ dưới ánh mặt trời, trong lòng tôi thầm cảm thấy an ủi.
Một ngày nọ, gặp ông Lý. Ông bảo tôi rằng ông đã thấy tôi đề tựa cho bìa cuốn sách đó, ngoài tên sách ra tôi còn viết "Đệ tử Quý Tiện Lâm kính đề". Đây vốn là một việc nhỏ nhặt không đáng kể, ông lại vô cùng cảm khái. Hồi nhỏ tôi từng luyện viết chữ Hán bằng bút lông, sau đó ở nước ngoài lâu ngày, mười mấy năm trời không đụng đến bút lông. Tôi cũng có chút tự biết mình, biết thư pháp của mình tầm thường, chưa bao giờ dám xưng là nhà thư pháp. Không ngờ mấy năm gần đây, lại cứ liên tục có người tìm tôi viết cái này cái kia. Ban đầu rất hoảng hốt, cố gắng từ chối. Người ta gọi là khiêm tốn, tôi thực sự thấy hổ thẹn. Thế là tôi hạ quyết tâm: "Anh không chê xấu thì tôi không đỏ mặt!" Từ đó ai nhờ cũng nhận, viết tới tấp. Nhưng, cuốn "Ngô Mật và Trần Dần Khác" thì không thuộc phạm trù này. Viết đề tên sách cho hai vị ân sư là vinh dự cực lớn. Viết thêm hai chữ "Đệ tử" là để gửi gắm chút lòng thành "kết cỏ ngậm vành". Tất cả những điều này đều diễn ra trong ý thức và vô thức. Vậy mà Thận Chi lại cảm nhận được trong đó những ý nghĩa sâu xa, than thở cho thế thái nhân tình lạnh nhạt ngày nay, đạo thầy không được tôn trọng, trong thời kỳ mười năm náo loạn, học sinh coi đánh thầy là vinh quang, mà nay lại có kẻ ngốc, kẻ đần như tôi, cái đầu óc già nua như đá hoa cương, vẫn tuân theo đạo cũ, tự xưng là "đệ tử". Trong lúc cảm khái, ông cầm bút viết một bài về cuốn sách "Ngô Mật và Trần Dần Khác" rồi gửi cho tôi. Không biết vì lý do gì, tôi không nhận được. Ông lại chép một bản nữa, gửi lại qua đường bưu điện, kèm theo một bức thư ngắn. Tên bài viết là "Thủ tử thiện đạo cường tai kiệu", tiêu đề phụ là "— Đọc 'Ngô Mật và Trần Dần Khác'". Cả thư và bài viết đều là hạng nhất. Bây giờ tôi xin chép bức thư ở dưới đây:
Tiên sinh Quý:
Bài viết thô thiển sau khi viết xong vào cuối tháng sáu đã gửi đi mong được chỉ giáo. Vì không nhận được, nên nay xin gửi lại bằng thư bảo đảm.
Trong thư trước, tôi có viết một vài lời bày tỏ lòng ngưỡng mộ đối với hai vị tiên sinh Trần và Ngô, và hy vọng khí tiết của hai vị tiên sinh có thể lập nên một tiêu chuẩn cho tư cách của trí thức Trung Quốc. Lần này không nói lại nữa. Chỉ là vẫn cảm thấy tài sức bản thân mỏng manh, không đủ để làm sáng tỏ đức tính tiềm ẩn của hai vị tiên sinh, lấy làm hổ thẹn.
Chỉ xin chúc
Thu an
Lý Thận Chi 92.
Đêm Trung thu
Đọc xong bức thư này, tôi tin rằng độc giả sẽ cho rằng việc tôi chép lại nó là điều nên làm. Còn về bài viết kia, tôi ra sức khuyên ông đăng báo, hiện đã đăng trên tạp chí "Liệu vọng" số 42 năm 1992. Tôi khuyên những ai có ý định tìm hiểu nghiên cứu về hai thầy Trần - Ngô nhất định phải đọc qua. Tôi cho rằng đây là một bài viết hay hiếm có, có kiến giải, có khí thế, có tình cảm, có nhận thức; đối với việc cả đời hai vị tiên sinh trung thành với niềm tin của mình, không làm nhục mình vì miếng ăn, không vì học vấn mà phụ họa với đời, đã đưa ra sự đánh giá cao nhất; đối với tình bạn sống chết có nhau trọn đời không đổi của hai vị tiên sinh đã dành tặng sự ca ngợi cao nhất. Bài viết nói: "Bi kịch của tiên sinh Trần không nằm ở việc ông thủ cựu mà chính là ở việc ông vượt thời đại, đây gọi là 'tiên giác hữu thường hình' (người thức tỉnh trước thường chịu hình phạt)." Thực sự có thể ném xuống đất mà vang lên tiếng vàng ngọc!
Đây chính là quá trình tôi quen biết Lý Thận Chi, đây chính là Lý Thận Chi mà tôi biết.
"Chuyện bên lề" này thực sự hơi dài. Nhưng, tôi tin rằng, độc giả sau khi đọc xong, có lẽ vẫn có người cho rằng nó nên dài thêm chút nữa.
Bây giờ đến phần giới thiệu "Tinh thần triết học Trung Quốc".
Theo cách làm thông thường, tôi nên tóm tắt bài viết này trước, sau đó chọn ra một vài điểm để bình luận chi tiết, hoặc tán đồng, hoặc phủ định, hoặc khen, hoặc chê, quan điểm cá nhân đương nhiên cũng phải nhắc đến. Thế là một bài văn hoàn thành viên mãn. Bây giờ tôi không muốn làm như vậy. Tôi cảm thấy, làm như vậy tuy hợp quy luật của loại "bát cổ mới", nhưng lại là "đáng thương không giúp ích gì mà phí tinh thần". Mọi người không phải thường nói "cầu đồng tồn dị" (tìm điểm giống, giữ điểm khác) sao? Tôi muốn đi ngược lại, làm một kiểu "cầu dị tồn đồng" (tìm điểm khác, giữ điểm giống), không phải muốn chơi trội, mà thực sự không thể không làm như vậy.
Nói đến "cầu dị tồn đồng", tôi lại phải lải nhải vài câu. Ông Lý Thận Chi trong bài viết "Thủ tử thiện đạo cường tai kiệu" đã trích dẫn lời người xưa: "Bạn bè là những người hợp lại với nhau bởi đạo nghĩa." Tôi cho rằng, đây là một câu đầy hàm ý sâu xa. Nhưng, thế nào là "nghĩa"? Hàn Văn Công nói: "Hành nhi nghi chi chi vị nghĩa" (Làm việc hợp lẽ gọi là nghĩa). Đây vẫn là lối mòn lấy "thê giả, tề giả" (vợ là ngang hàng) để giải thích đồng âm. Cá nhân tôi cảm thấy, "nghĩa" ít nhất bao hàm một lớp nghĩa là đối xử chân thành với nhau, tức là, bạn bè giữa chừng không nói lời giả dối, phải nói lời chân thật. Thận Chi đã làm được điều này, bây giờ tôi đang nỗ lực bước theo chân ông.
Dưới sự chỉ đạo của tư tưởng này, tôi giới thiệu bài "Tinh thần triết học Trung Quốc", không bàn về bài viết, chỉ bàn về "Lời bạt". Thận Chi nói: "Tôi trước đây đọc những bài luận ngắn của tiên sinh Quý về văn hóa Đông Tây, luôn cho rằng tư tưởng của ông hoàn toàn khác biệt với tôi. Lần này đọc những luận thuật dài của ông, mới phát hiện quan điểm của chúng ta hóa ra lại thống nhất cao độ." Điều này đối với tôi không nghi ngờ gì là một sự khích lệ to lớn, đem lại cho tôi sự an ủi vô cùng lớn. Về chỗ "thống nhất cao độ", tôi sẽ không bàn nữa. Bây giờ tôi chỉ chuyên bàn về những chỗ "hoàn toàn không thống nhất".
Những chỗ như vậy tôi quy nạp thành ba điểm sau đây, lần lượt trình bày ý kiến của mình.
(1) Vấn đề tác dụng phụ của khoa học kỹ thuật phương Tây
Ông Lý Thận Chi nói: "Tiên sinh Quý dường như nhìn tác dụng phụ của khoa học kỹ thuật phương Tây hơi nhiều một chút." Nhưng bản thân tôi lại cảm thấy, tôi nhìn không phải là quá nhiều, mà là quá ít. Về vấn đề này, tôi không phải là người tiên tri tiên giác. Những người có hiểu biết ở phương Tây đã sớm nhìn thấy và đưa ra cảnh báo. Không những hôm nay là như vậy, mà từ hơn một trăm năm trước đã có người đề xuất rồi. Dưới đây khi giới thiệu bài viết của giáo sư Trịnh Mẫn, tôi còn sẽ thảo luận về vấn đề này. Ở đây xin tạm không bàn.
Mấy ngày trước, tại "Hội thảo quốc tế về đạo đức luân lý phương Đông và giáo dục thanh thiếu niên" tổ chức ở Hương Sơn, tôi nghe thấy một vị nữ sĩ nói, bà gần đây đọc một cuốn sách của một chuyên gia nước ngoài, trong sách liệt kê một lượng lớn các tác hại do khoa học kỹ thuật phương Tây tạo ra giống như tôi đã chỉ ra trong "Tân giải", có giải thích, có lý luận, kết luận cuối cùng của ông ta là: đến cuối thế kỷ 21, nhân loại sẽ đến "ngày tận thế", thực sự làm người ta kinh tâm động phách. Tôi vẫn chưa bi quan đến mức đó, nguyên nhân có lẽ vì tôi không phải là chuyên gia kỹ thuật, cũng không phải nhà xã hội học. Những tác hại mà tôi có thể nhìn thấy và liệt kê ra, không hề toàn diện. Mặc dù khi liệt kê tác hại, tôi thường thêm vào cuối câu chữ "vân vân", thậm chí hai chữ "vân vân", có vẻ như đã tính trước trong lòng, các loại tác hại liệt kê trong lòng, lấy ra dễ dàng. Thực tế là "anh hùng khi người", là một thủ pháp tôi giở ra. Năng lực tôi có hạn, không thể liệt kê thêm nhiều bằng chứng cụ thể và mạnh mẽ hơn nữa.
Tuy nhiên, cứ lấy những tác hại mà tôi có thể liệt kê ra để nói, những điều này đều là những thứ xác thực đang tồn tại, hơn nữa còn ngày càng phát triển lan rộng, đây tuyệt đối không phải là ảo tưởng cá nhân của tôi, mà là điều ai cũng có thể thấy rõ. Đáng thương thay những nhân vật lớn có quyền thế trên thế giới hiện nay có thể làm nên chuyện trong phương diện này, lại làm ngơ trước những vấn đề này, ngơ ngác, mông lung, như đang trong mộng, vẫn tranh danh nơi triều đình, tranh lợi ngoài chợ, tự cảm thấy cực kỳ tốt đẹp đấy.
(2) Vấn đề hòa hợp văn hóa Đông Tây
Ông Lý Thận Chi nói: "Trên thực tế, nhân loại đã đến thời đại toàn cầu hóa, sự hòa hợp của các loại văn hóa đã bắt đầu rồi."
Nói một cách khái quát, tôi đồng ý với cách nhìn này. Bởi vì, văn hóa một khi đã nảy sinh và phát triển đến một trình độ nhất định, sẽ hòa hợp; mà chỉ có sự hòa hợp của các văn hóa khác nhau mới có thể tạo ra văn hóa tầng cao hơn. Sự thật lịch sử chính là như vậy.
Ở đây, vấn đề mấu chốt là "hòa hợp như thế nào"? Tức là vấn đề "làm thế nào" (how) mà Thận Chi nói. Đây cũng là nơi phân kỳ giữa tôi và ông ấy. Luận điểm của ông ấy nhìn có vẻ như là sự hòa hợp ngang hàng của văn hóa Đông Tây, không phân cao thấp, không phân chính phụ, giống như rượu hòa hợp với nước, trong anh có tôi, trong tôi có anh, ngồi ngang hàng, không phân biệt ai với ai. Đây đương nhiên là rất lý tưởng, rất mỹ miều.
Nhưng, tôi lại cho rằng, sự hòa hợp như vậy không thể giải quyết được vấn đề, không phải vì chúng ta muốn tranh giành một hơi thở. Hòa hợp nhất định phải là không ngang hàng, nhất định phải lấy văn hóa phương Đông làm chủ.
Điều này có phải hơi quá bá đạo, quá không lý lẽ rồi không? Để giải thích vấn đề này, câu chuyện phải kể xa hơn một chút.
Sử gia người Anh Toynbee trong cuốn sách khổng lồ "Nghiên cứu lịch sử" (Historical Studies) của ông, đã quy nạp các nền văn minh mà nhân loại tạo ra trong lịch sử hàng ngàn năm thành 23 hoặc 26 loại. Ý nghĩa là nói, bất cứ văn minh nào cũng không thể vạn tuế thiên thu, tồn tại bất hủ. Quan điểm này phù hợp với tình hình phát triển lịch sử nhân loại. Tôi đã quy nạp lại, cho rằng văn minh hoặc văn hóa nhân loại đại khái có năm giai đoạn: sinh ra, trưởng thành, phồn vinh, suy kiệt, tiêu vong. Sự tiêu vong này không phải là biến mất không để lại dấu vết gì, mà là có để lại dấu vết, dấu vết tồn tại trong văn hóa tiếp nối nó. Đây thực ra cũng là một loại hòa hợp văn hóa, nhưng lại không phải là ngang hàng, mà là có chủ có phụ.
Văn hóa phương Tây mà chúng ta nói hiện nay, là chỉ văn hóa Âu Mỹ phát triển từ sự hội tụ của văn hóa Hy Lạp cổ đại và văn hóa Do Thái. Nền tảng tư tưởng là mô hình tư duy phân tích. Thời kỳ phồn vinh của nó là sau Cách mạng Công nghiệp, có liên hệ mật thiết với sự ra đời của chủ nghĩa tư bản. Văn hóa này đẩy sự phát triển của văn hóa nhân loại lên một tầm cao chưa từng có, tài sản vật chất tạo ra khiến toàn nhân loại đều được hưởng lợi, không xa không gần. Điểm này dù thế nào cũng phải nhấn mạnh. Tuy nhiên, một số ít người có hiểu biết ở cả trong và ngoài nước, đã cảm thấy, đến ngày nay, văn hóa này đã tỏ ra thế "nỏ mạnh không thể xuyên thủng áo giáp mỏng" (đã đến lúc suy tàn). Đặc điểm phân tích của nó đã gặp phải khó khăn, một số nhà vật lý phương Tây đã đưa ra lý thuyết "giam hãm quark". Tôi về phương diện này là một người hoàn toàn ngoại đạo, không dám bình luận gì. Cho dù còn có thể phân tích tiếp, cũng tuyệt đối không thể nói là mãi mãi có thể phân tích tiếp. Cái tư tưởng "vạn thế bất kiệt" đó, sợ rằng chỉ là một ảo tưởng. Dù sao thì các nhà khoa học tự nhiên luôn tự cho rằng đã nắm được chân lý, không gì không thích hợp, không gì không thể, cũng không thể giải quyết hoặc giải thích được mọi vấn đề trong thế giới tự nhiên và trên cơ thể con người, điều này đã là điều ai cũng thấy rõ.
Văn hóa phương Tây suy kiệt rồi thì sao? Quan điểm của tôi là: Đã có văn hóa phương Đông ở đó.
Thế nhưng, ông Lý Thận Chi ở đây lại đưa ra vấn đề. Ông ấy trong bài phát biểu "Biện đồng dị hợp Đông Tây" nói: "Trước hết là, cái gọi là văn hóa phương Đông và phương Tây rốt cuộc chỉ cái gì, thì rất khó làm cho rõ ràng." Câu này vốn có lý lẽ của nó. Cho đến tận ngày nay, những người chủ trương văn hóa Đông Tây có sự khác biệt vẫn chưa có ai có thể phân tích rạch ròi, tường tận mà lại xác thực, khiến người ta hoàn toàn tâm phục khẩu phục mà nói ra được một đạo lý. Điều này còn chờ chúng ta suy nghĩ và nghiên cứu sâu hơn. Nhưng tuyệt đối không thể vì nghẹn mà không ăn, liền nói văn hóa Đông Tây không phân biệt được. Trên thế giới vạn sự vạn vật, không có cái nào là tuyệt đối thuần túy. Ngay cả "chân không" cũng không phải là "chân" một trăm phần trăm. Xét từ cái lớn mà nói, văn hóa Đông Tây thực sự có sự khác biệt, và sự khác biệt vô cùng rõ ràng, điểm này không thể phủ nhận. Văn hóa mà nhân loại tạo ra rất nhiều, nhưng nhìn từ tổng thể, có thể chia thành hai hệ thống văn hóa lớn Đông và Tây. Mô hình tư duy của nhân loại, mặc dù tên gọi nhiều vô kể, nhưng nhìn từ tổng thể cũng chỉ có thể chia thành hai hệ thống lớn: mô hình tư duy tổng hợp và mô hình tư duy phân tích. Điều này tương ứng với hai hệ thống văn hóa lớn Đông và Tây. Tôi đã bàn ở trên, văn hóa phương Tây tuyệt đối không thể vạn tuế thiên thu, khoa học kỹ thuật phương Tây cũng tuyệt đối không phải là vạn năng. Nhiều hiện tượng trong thế giới tự nhiên và trong cơ thể người, khoa học kỹ thuật phương Tây không thể giải thích...
Làm thế nào để giải thích những hiện tượng này? Khoa học kỹ thuật phương Tây đã bó tay, tức là cách khám phá vấn đề lấy mô hình tư duy phân tích làm chủ đạo của phương Tây đã bó tay. Thử đổi một cách khác xem sao? Ở đây, alternative (lựa chọn thay thế) chỉ có văn hóa phương Đông, chỉ có cách khám phá vấn đề của phương Đông lấy mô hình tư duy tổng hợp làm chủ đạo. Sự thực bức bách ở đó, không thể không như vậy. Sở thích cá nhân của một người ở đây hoàn toàn bất lực.
Sự khác biệt giữa văn hóa Đông và Tây biểu hiện ở vô số nơi. Ban đầu tôi tưởng chỉ ở phương diện khoa học xã hội và khoa học nhân văn là như vậy. Sau đó tôi đọc thêm một số sách và bài viết, mới biết sự khác biệt không giới hạn ở hai loại khoa học trên, ngay cả khoa học tự nhiên cũng không ngoại lệ. Điều truyền cảm hứng lớn nhất cho tôi là hai bài viết. Một là "Về lịch sử và hiện trạng nghiên cứu toán học ở Trung Quốc" của giáo sư Ngô Văn Tuấn, tiêu đề phụ là "Lời tựa nghiên cứu về tác phẩm kinh điển toán học phương Đông 'Cửu chương toán thuật' và chú giải của Lưu Huy", bài thứ hai là "Biện chứng pháp lịch sử khoa học và quan điểm lịch sử của chủ nghĩa duy vật biện chứng" của ông Quan Sĩ Tục, tiêu đề phụ là "Suy nghĩ và thảo luận nảy sinh từ một lời tựa của giáo sư Ngô Văn Tuấn". Cả hai tác giả đều hoàn toàn không thảo luận về vấn đề văn hóa Đông Tây, tuy nhiên đối với việc khám phá sự khác biệt giữa hai loại văn hóa này lại có ý nghĩa gợi mở vô cùng sâu sắc. Tôi trân trọng giới thiệu đến các đồng nghiệp quan tâm đến vấn đề này hãy đọc qua.
Câu chuyện kể hơi xa quá rồi, đã đến lúc thu lại. Câu chuyện mặc dù nhiều, nhưng tôi tin chắc không phải là lời nói vô ích. Sau khi đọc những lời này, độc giả tự nhiên có thể hiểu, sự hòa hợp văn hóa Đông Tây mà tôi hiểu khác hẳn với sự hiểu của Thận Chi. Điều tôi hiểu không phải là sự hòa hợp ngang hàng, mà là sự hòa hợp nối tiếp trước sau của các giai đoạn phát triển văn hóa, mà là sự hòa hợp nhất định phải lấy một bên làm chủ, chính là "gió Đông thổi bạt gió Tây" vậy. Thử hỏi một nền văn hóa lấy tư duy tổng hợp làm cơ sở làm sao có thể hòa hợp ngang hàng với một nền văn hóa lấy tư duy phân tích làm cơ sở? Thứ văn hóa tạo ra từ đó rốt cuộc sẽ là loại văn hóa gì?
Ở đây có một vấn đề vô cùng mấu chốt, nhất định phải giải quyết, nếu không thì, những luận chứng trên của tôi đều trở thành bong bóng xà phòng, thổi là vỡ. Đó chính là: Văn hóa Trung Quốc, hoặc nói rộng ra là văn hóa phương Đông, cũng đã có lịch sử hàng ngàn năm, chẳng lẽ nền văn hóa này lại không chịu sự khống chế của năm giai đoạn phát triển văn hóa mà tôi đề xuất ở trên sao? Chẳng lẽ ở đây nhất định phải cho văn hóa phương Đông "đặc quyền" sao? Không, không, văn hóa phương Đông cũng nhất định phải chịu sự khống chế của năm giai đoạn đó. Trước quy luật, mọi phía đều bình đẳng. Tôi lấy văn hóa Trung Quốc làm một ví dụ để giải thích vấn đề này. Toynbee trong cuốn sách của mình đã từng chia văn hóa Trung Quốc thành mấy nền văn minh. Thuyết của ông ấy có thành lập hay không, xin tạm gác lại. Nhưng văn hóa Trung Quốc với tư cách là một chỉnh thể, trong quá trình phát triển hàng ngàn năm, đã có vài lần quá trình "truyền dịch" hoặc thậm chí là "thay máu". Tư tưởng Phật giáo Ấn Độ truyền vào Trung Quốc, là lần "truyền dịch" thứ nhất. Tư tưởng phương Tây truyền vào vào thời Minh Thanh, là lần "truyền dịch" thứ hai. Phong trào Ngũ Tứ có thể coi là lần "truyền dịch" thứ ba. Có mấy lần quá trình "truyền dịch" như vậy, văn hóa Trung Quốc mới có thể giữ được tuổi thanh xuân. Quá trình "truyền dịch" như vậy văn hóa phương Tây không rõ rệt. Giai đoạn phồn vinh sau Cách mạng Công nghiệp, lại càng hoàn toàn không có. Đây là một trong những khác biệt rõ rệt nhất giữa văn hóa Đông và Tây.
Dựa trên lý do kể trên, tôi không thể đồng ý với ý kiến của Thận Chi.
(3) Vấn đề "Ba mươi năm hà Đông, ba mươi năm hà Tây"
Vấn đề này thực tế đã giải quyết ở (2) phía trên. Nhưng, Thận Chi trong "Lời bạt" nhấn mạnh rất nhiều rằng: "Luận điểm 'Ba mươi năm hà Đông, ba mươi năm hà Tây' do tiên sinh Quý đưa ra, là điều tôi không thể đồng ý nhất." Vì vậy, tôi cảm thấy còn cần phải lải nhải thêm vài câu nữa.
Vấn đề này, nói là một lý thuyết ("luận" của Thận Chi), chi bằng nói nó là một sự thật lịch sử. Đã đành trong lịch sử nhân loại từng có rất nhiều văn hóa hoặc văn minh, sinh ra rồi diệt, biến động không ngừng, xét từ nghĩa rộng mà nói, đây chính là "Ba mươi năm hà Đông, ba mươi năm hà Tây". Thu hẹp phạm vi một chút, thu hẹp thành hai hệ thống văn hóa lớn Đông và Tây, tình hình hơi khác một chút. Ở đây, trong lịch sử từng có "Ba mươi năm hà Đông", hiện nay chính là "Ba mươi năm hà Tây", liệu có thể có thêm một "Ba mươi năm hà Đông" nữa không, điều này thì hơi có mùi lý thuyết, vì lịch sử vẫn chưa chứng minh được "phải" hay "không". Tôi cho rằng là "phải", lý do đã trình bày ở (2) phía trên rồi. Còn rốt cuộc thế nào, thì còn chờ lịch sử chứng minh. Hegel dùng công thức chính - phản - hợp để giải thích quy luật phát triển sự vật. Tôi cảm thấy, trong quan hệ văn hóa Đông Tây nên là chính - phản - chính. Nhưng tôi không phải là người am hiểu lý thuyết, đưa ra để cầu giáo người thông tuệ.
Viết đến đây, tôi nhớ đến một câu chuyện cười cổ, là về hai người cận thị nhìn bảng, nội dung mọi người đều biết. Vấn đề tôi thảo luận với Thận Chi và các vị khác, tương đương với tấm bảng chưa được lấy ra kia. Những vấn đề như vậy chỉ có sự phát triển của lịch sử mới có thể giải quyết cuối cùng, lý thuyết dù hoàn mỹ đến đâu, kỳ diệu đến đâu, khi chưa được sự thật chứng minh, đều chỉ có thể nói là ảo tưởng. Vì vậy, suy nghĩ của tôi về vấn đề này đến đây là kết thúc, sau này không muốn viết thêm "Khúc ca lạc quan" cho thế kỷ 21 nữa. Vấn đề này để cho nhà văn, để cho nhà thơ xử lý đi.
Dưới đây giới thiệu bài viết thứ hai: "Thơ ca và khoa học: Sự chấn động và bối rối khi đọc lại 'Biện minh cho thơ' của Shelley vào cuối thế kỷ" của giáo sư Trịnh Mẫn. Bài viết này của Shelley (1792~1822) là một bài viết vô cùng quan trọng, thực sự tỏa sáng "tia lửa thiên tài". Người phương Tây có câu: "Nhà thơ là nhà tiên tri", câu này rất có kiến giải. Nhà thơ có lẽ cao minh hơn rất nhiều so với người cận thị nhìn (đoán) bảng mà tôi nhắc đến ở trên. Giáo sư Trịnh Mẫn lại bằng sự nhạy cảm của nhà thơ viết ra sự chấn động và bối rối khi đọc lại bài viết này, cực kỳ có tính gợi mở, điều này gần như hoàn toàn phù hợp với quan điểm tôi đưa ra trong "Tân giải". Tôi không khỏi có chút đắc ý.
Tôi xin đưa ra vài ý kiến về bài viết của giáo sư Trịnh Mẫn dưới đây.
(1) Shelley tiên đoán hậu quả xấu của sự phát triển công nghiệp
Nhà thơ lãng mạn người Anh Shelley bằng sự nhạy cảm đáng kinh ngạc của nhà thơ, vào lúc sự phát triển công nghiệp phương Tây đang bùng nổ, đã nhìn thấy trước những hậu quả xấu mà nó có thể mang lại. Vì bản thân tôi chưa đọc "Biện minh cho thơ", tôi chỉ có thể dựa vào sự giới thiệu của giáo sư Trịnh Mẫn. Tôi xin chép lại một chút bài viết của bà ấy:
Trong cảm nhận của ông, văn hóa và tâm thái của người dân Anh nửa đầu thế kỷ 19 có thể nói là bệnh nhập cao hoang (bệnh nặng không thể chữa). Mọi người say mê sử dụng khoa học mới nổi để chiếm đoạt tài sản, một mực buông thả tài năng mưu cầu lợi ích, mà xem nhẹ sự bồi dưỡng tâm hồn. Mọi người dùng sự sản xuất cơ giới áp chế sự sáng tạo thực sự, mà chỉ có sáng tạo mới là nguồn gốc của tri thức thực sự. Trong "Biện minh cho thơ", Shelley buộc tội Cách mạng Công nghiệp đã dẫn dắt con người lên con đường tham tiền, ích kỷ, ngu muội.
Giáo sư Trịnh Mẫn viết tiếp phía dưới:
Từ thế kỷ 17 đến thế kỷ 19, văn minh phương Tây lao nhanh trên con đường mạnh mẽ giàu có, giá trị quan chịu đựng sự va chạm mạnh mẽ, thành tựu kinh ngạc của khoa học kỹ thuật khiến khoa học nhân văn trở nên ảm đạm. Tri thức và hoạt động lý tính cần thiết để tích lũy tài sản trở thành thứ được giới văn giáo xem trọng, còn thơ ca và trí tưởng tượng do không giúp ích gì cho việc đổi lấy ưu thế trực tiếp trên thị trường nên bị xem nhẹ, cái trước Shelley gọi là bản lĩnh mưu cầu, nhà thơ nhận thức được vật chất phong phú không tất yếu thúc đẩy văn minh phát triển từ thấp đến cao.
Những lời này đối với Trung Quốc hôm nay vẫn còn có ý nghĩa tham khảo. Tôi không chủ trương, tất cả sự tích lũy tài sản đều phải phản đối. Đó là tín điều của một số giáo phái tôn giáo, tôi không chấp nhận. Nhưng trong khi tích lũy tài sản chẳng lẽ không nên tiến hành chút giáo dục về văn minh tinh thần sao?
Tiếp theo, giáo sư Trịnh Mẫn dựa theo tiên đoán của Shelley liệt kê một số "tội ác" nảy sinh cùng với sự phát triển của công nghệ cao trong thế kỷ 20: bom nguyên tử, AIDS, khói lửa hận thù dân tộc, rừng bị phá hủy, đại dương bị ô nhiễm, các loài động vật không ngừng giảm bớt, tầng ozone bị phá hủy, sự lan tràn của ma túy, hoạt động buôn bán ma túy quốc tế hung hăng, hoạt động bạo lực của Mafia, thảm họa diệt chủng của Đức Quốc xã, sự mất tích đáng sợ trong đêm, sự đen tối của bệnh viện tâm thần, v.v. Điều này đại đồng tiểu dị với những "tệ hại" mà tôi liệt kê trong một số bài viết. Thực sự kinh tâm động phách, khiến người ta rùng mình.
(2) Phương thuốc Shelley đưa ra
Những hiện tượng liệt kê ở trên, dù gọi là gì, dù sao cũng đều là những điều xác thực tồn tại, nhất định phải có cách cứu vãn, nhất định phải có phương thuốc chữa những căn bệnh này.
Dựa theo sự giới thiệu của giáo sư Trịnh, phương thuốc Shelley đưa ra là thơ ca và trí tưởng tượng, cộng thêm một chữ yêu.
Dựa theo sự giải thích của giáo sư Trịnh, "thơ", trong rất nhiều trường hợp là chỉ chức năng của thơ. Shelley cho rằng, thơ là thần thánh, nó có một loại uy lực đạo đức, nó có thể vượt qua cái ác. "Trí tưởng tượng", Shelley trong "Biện minh cho thơ" đã đưa ra nó như một thuốc giải độc chống lại sự sùng bái vật chất và chuyên chế tiền bạc. Thành phần của trí tưởng tượng này có lý niệm của Plato, tiên nghiệm luận của Kant, cũng như một lượng lớn chủ nghĩa nhân văn mang màu sắc phi lý tính (không phải phản lý tính). Trong cái nhìn của "Biện minh cho thơ", cái khâu bị thất lạc giữa giàu sang và cao thượng, chính là trí tưởng tượng và thơ.
Một phương thuốc hay khác của Shelley để chữa trị vết thương cho nhân loại chính là "yêu". Trong "Prometheus được giải phóng", hung thần dưới đất Demogorgon nói tình yêu là đôi cánh có chức năng chữa bệnh ôm ấp thế giới đầy rẫy vết thương.
Tóm lại, chủ nghĩa lãng mạn của Shelley muốn dùng tình yêu để chữa trị vết thương của con người, dùng trí tưởng tượng để khai mở sự cao thượng của con người, dùng thơ để tưới mát mảnh đất hạn hán lâu ngày. Những suy nghĩ này của ông ấy, chúng ta chưa chắc đã có thể chấp nhận tất cả. Nhưng, điều này đối với chúng ta có sự gợi mở rất lớn, thì phải khẳng định.
(3) Quan hệ giữa con người và đại tự nhiên
Vừa nói đến yêu, liền liên quan đến quan hệ giữa con người và đại tự nhiên. Về vấn đề này, giáo sư Trịnh Mẫn có những luận thuật rất xác đáng. Tôi xin chép lại một đoạn lời của bà ấy ở dưới đây:
Ví dụ như khi một bộ phận người vì làm giàu mà điên cuồng phá hoại tự nhiên, tâm thơ khiến một số người kháng nghị việc giết hại bừa bãi động vật hoang dã, phá hoại rừng nguyên sinh, phá hoại tầng ozone. Ngày càng nhiều người bước ra khỏi quan niệm vũ trụ hẹp hòi, ngu muội lấy "con người" làm trung tâm, nhận thức được tự nhiên không phải tồn tại vì con người, ngược lại, con người nếu muốn tồn tại tiếp, phải hiểu tự nhiên, bảo vệ tự nhiên. Phá hoại mù quáng môi trường tự nhiên, cuối cùng là phải chịu sự trừng phạt của tự nhiên. Trong thời kỳ đầu của công nghiệp, nhân loại phấn khích với một số phát minh khoa học kỹ thuật mà cho rằng nhân loại vạn năng, tự mình bành trướng. ... khiến nhân loại trong quá trình mưu cầu lợi ích ngu ngốc đã làm tổn thương rất lớn đến tự nhiên, hôm nay chúng ta đã thấy quan hệ văn bản giữa con người và tự nhiên, sự tồn tại của con người vì tự nhiên bị tổn thương cũng đang đối mặt với khủng hoảng.
Những ý kiến này hoàn toàn nhất trí với ý kiến của tôi trong "Tân giải" và các bài viết khác. Chúng ta nhất định phải thừa nhận sự đúng đắn của những ý kiến này. Tư tưởng Thiên nhân hợp nhất của Trung Quốc và một số quốc gia phương Đông từ xưa đến nay, biểu đạt chính là tư tưởng và tình cảm này. Đan dược linh nghiệm để cứu vãn sự diệt vong của toàn nhân loại, cái Shelley đưa ra là trí tưởng tượng, thơ ca và tình yêu, cái người phương Đông chúng ta đưa ra là tư tưởng Thiên nhân hợp nhất, "thù đồ đồng quy" (đường khác nhau nhưng cùng về một đích), không cần phải cứng nhắc phân cao thấp.
(4) Phương Tây học tập phương Đông
Viết đến đây, đã gần đến vấn đề phương Tây nhất định phải học tập phương Đông.
Về vấn đề này, giáo sư Trịnh Mẫn giới thiệu một số tình hình. Bà nói, cùng với việc xã hội phương Tây tiến tới thời đại hậu công nghiệp, trong trào lưu tư tưởng phương Tây đã phát triển một dòng chảy ngầm tìm kiếm phương thuốc hay thanh nhiệt giải độc từ văn hóa phương Đông. Bà nêu ra một số ví dụ, ví dụ như sự quan tâm đến chữ Hán và văn học cổ điển Trung Quốc của Fenollosa và Ezra Pound vào đầu thế kỷ 20. "Phái học này tìm kiếm sự sống từ văn minh phương Đông mặc dù đã bắt đầu trước thế kỷ 20, nhưng trong thế kỷ 19 và thế kỷ 20 đã phát triển thành một dòng tiểu văn hóa có ảnh hưởng khá lớn trong văn hóa phương Tây. Từ ảnh hưởng của Đạo gia, Nho gia, Phật giáo Ấn Độ trong văn hóa phương Tây gần đây mà nói, có thể thấy các nhà tư tưởng phương Tây hy vọng biến văn hóa phương Đông thành một loại thuốc hay để khơi thông sự tắc nghẽn của cặn bã vật chất trong mạch máu văn hóa phương Tây như thế nào." Ở đây, giáo sư Trịnh Mẫn đã nêu ra F. Capra và Heidegger, còn có học giả Nhật Bản Tezuka, và cuộc thảo luận về ngôn ngữ của Derrida.
Tóm lại, việc phương Tây học tập phương Đông đã có từ xưa, ngày nay càng mãnh liệt. Bản thân tôi cho rằng đây là điều không thể tránh khỏi, hơn nữa là một việc vô cùng tốt đẹp. Đặc biệt đáng suy ngẫm là sự thật sau đây: Phương Tây sau Chiến tranh thế giới thứ nhất và Chiến tranh thế giới thứ hai, đều từng dấy lên cao trào học tập phương Đông. Nguyên nhân trong đó thực sự đáng để chúng ta suy ngẫm một cách nghiêm túc.
(5) Hai cách thức tư duy
Cuối cùng tôi muốn nhấn mạnh bàn về vấn đề hai cách thức hoặc mô hình tư duy Đông Tây.
Vài năm trước, tôi đã đề xuất ý tưởng về hai mô hình tư duy lớn trên thế giới, mô hình tư duy tổng hợp của phương Đông và mô hình tư duy phân tích của phương Tây. Tôi trong bài viết này, ở phía trên, cũng đã nhắc đến ý tưởng này. Tôi có chút tự biết mình, bản thân tuyệt đối không phải là nhà triết học gì cả, cùng lắm chỉ là hồ đồ suy nghĩ lung tung mà thôi. Thế nhưng đối với kiểu suy nghĩ lung tung này lại có chút đắc ý. Đây có lẽ là một trong những điểm yếu của nhân loại chăng, tôi cũng không thể tránh khỏi tục lệ đó. Mặc dù đối với phản ứng đồng ý hay không đồng ý của độc giả tôi không để ý lắm, nhưng nhìn thấy ý kiến tán thành, trong lòng luôn cảm thấy dễ chịu hơn một chút. Đây có lẽ là một điểm yếu khác của nhân loại chăng.
Trong bài viết này của giáo sư Trịnh Mẫn, tôi vô tình tìm thấy những luận thuật gần như hoàn toàn giống với quan điểm của tôi, thầm cảm thấy an ủi. Tôi xin chép những chỗ liên quan ở dưới đây:
Nửa cuối thế kỷ 20, chủ nghĩa cấu trúc và tư duy giải cấu trúc của phương Tây đều lấy ngôn ngữ làm điểm đột phá, giải thích các mặt của văn hóa nhân loại, cuối cùng quy về hai loại mô hình tư duy, chủ nghĩa cấu trúc mang theo khuynh hướng sùng bái tính khách quan của khoa học đậm đặc, mưu toan đưa chữ viết, ngôn ngữ và các mặt của văn hóa vào thế giới hệ thống ký hiệu cấu trúc tồn tại độc lập thoát ly nhân tính và trí tưởng tượng chủ quan. Tư duy giải cấu trúc thì phản kháng lại sự độc quyền của các hoạt động trí tuệ lấy phân tích logic làm trung tâm và lấy đó làm chủ này.
Tiếp xuống dưới, giáo sư Trịnh Mẫn lại từ phương diện khuynh hướng trí năng của nhân loại chia trí năng thành hai loại lớn:
Phân tích, trọng thực và tổng hợp, trọng xuyên thấu và siêu việt. Shelley cho rằng khoa học kỹ thuật thuộc loại thứ nhất, còn trí tưởng tượng của thơ thuộc loại thứ hai.
Điều này hoàn toàn tương đương với hai loại mô hình tư duy của nhân loại đã nói ở trên. Dựa theo sự luận thuật của giáo sư Trịnh, hai loại mô hình này biểu hiện ở rất nhiều mặt, tôi xin quy nạp lại trước, liệt kê ra một bảng ngắn gọn, súc tích, sau đó giải thích từng mục một chút:
Phân tích: Tri thức (lý tính), lực phân tích, chủ nghĩa cấu trúc
Tổng hợp: Ngộ tính, trí tưởng tượng, tư duy giải cấu trúc
Để đảm bảo sự chân thực và chính xác, khi giải thích tôi dùng ít lời của mình, mà dùng nhiều lời gốc trong bài viết của Trịnh.
Trước hết bàn về phân tích và tổng hợp. "Từ thế kỷ 18 đến nay, do khoa học kỹ thuật tiến bộ vượt bậc, mọi người càng coi trọng tư duy logic phân tích, mà xem nhẹ tính sáng tạo mênh mông của trí tưởng tượng." "Nhưng hiện nay loại hoạt động phân tích này đang thử dùng để áp đảo chức năng sáng tạo phát minh (chỉ trí tưởng tượng — lời người viết)." "Tổng hợp", trong trích dẫn ở trên đã có, không lặp lại nữa.
Bàn về tri thức và ngộ tính. "Quên mất trí tưởng tượng, ngộ tính là một bản tính bảo vệ tinh thần cao thượng và năng lực sáng tạo của nhân loại." "Nhưng ông tin chắc tất cả những điều này nhất định phải đặt dưới ngộ tính (không phải lý tính hẹp hòi) của chức năng thơ và trí tưởng tượng." Trang 48b có từ "hoạt động tri thức". "Việc vận dụng lý tính nhấn mạnh phân tích, tri thức và thực chứng, mà xem nhẹ ngộ tính, mặc dù ngộ tính là một loại tính siêu việt xuyên thấu đứng trên sự thật."
Bàn về lực phân tích và trí tưởng tượng. Trích dẫn trên đã liên quan đến phương diện này. Bây giờ xin trích thêm vài câu. "Sự tập trung của trí tưởng tượng biểu hiện là thơ và triết học, sự tập trung của lực phân tích biểu hiện là khoa học kỹ thuật (khác với lý thuyết khoa học); hướng phát triển của trí tưởng tượng là siêu việt thế giới vật chất, hướng tới thế giới tinh thần không bị trói buộc, không biên giới, còn sự phát triển của hoạt động phân tích sản sinh ra dục vọng mãnh liệt của con người muốn chinh phục tự nhiên." Tôi đã từng nói ở chỗ khác, "chinh phục tự nhiên" là đặc điểm quan trọng phân biệt văn hóa phương Tây với văn hóa phương Đông. Bài viết của Trịnh còn nhắc đến, "Biện minh cho thơ" của Shelley chủ trương dùng chức năng thơ và trí tưởng tượng để đối kháng với chủ nghĩa công lợi và chủ nghĩa thực dụng mang tính phân tích.
Chủ nghĩa cấu trúc và tư duy giải cấu trúc, ở trên đã trích rồi. Bây giờ tôi xin bổ sung thêm một dòng: "Tư duy giải cấu trúc phản đối hệ thống và sự trừu tượng cứng nhắc, đóng khuôn, vì vậy đã hấp thụ các tư tưởng 'Đạo', 'Vô thường đạo', 'Vô danh thiên địa thủy', 'Thường vô quan kỳ diệu' (Quý Tiện Lâm chú: nguyên văn như vậy), 'Huyền giả vô hình' v.v. nhấn mạnh 'Vô' của triết học phương Đông." Như vậy tư duy giải cấu trúc liền liên hệ với văn hóa phương Đông.
Bài luận của giáo sư Trịnh Mẫn xin giới thiệu đến đây là hết.
"Biện minh cho thơ" của Shelley và bài viết của giáo sư Trịnh, đều là những bài viết hay. Nhưng, liệu tôi có hoàn toàn đồng ý không dám bàn gì thêm nữa không? Cũng không phải. Bây giờ tôi xin dựa theo sự hiểu biết của bản thân làm một chút bổ sung, và bàn một chút ý kiến của mình.
Cái gọi là "thơ" của Shelley, không thể chỉ tất cả các bài thơ trên thế giới. Trong vài ngàn năm qua, nhân dân các nước đã tạo ra không ít các loại thơ đa dạng, nội dung và hình thức khác nhau, chức năng của thơ cũng muôn hình muôn vẻ, có những bài thơ rõ ràng không sở hữu cái "chức năng của thơ" mà Shelley nói. Tôi đoán, bài thơ trong tâm trí Shelley chính là thơ "chủ nghĩa lãng mạn".
Tiếp theo, trong bài của Trịnh có bàn đến tư duy tổng hợp và tư duy phân tích, nhưng không chỉ ra, liệu hai thứ này có sự phân biệt trên trái đất hay không. Tôi đã chỉ ra ở trên, trên thế giới không có thứ gì tuyệt đối thuần túy, Đông Tây đều có tư duy tổng hợp, cũng có tư duy phân tích. Nhưng, xét từ góc độ vĩ mô, xét từ tổng thể, hai mô hình tư duy này vẫn có sự khác biệt về địa lý: phương Đông lấy mô hình tư duy tổng hợp làm chủ đạo, phương Tây là mô hình tư duy phân tích. Sự khác biệt này biểu hiện ở khắp các phương diện. Tư tưởng Thiên nhân hợp nhất đặc điểm của tư tưởng triết học phương Đông, chính là lấy tư duy tổng hợp làm cơ sở.
Cuối cùng, tôi còn muốn nói vài câu về việc nhà thơ nguyền rủa tiền bạc. Tôi cảm thấy, bản thân tiền bạc không có gì là thiện hay ác. Thiện và ác quyết định bởi: tiền bạc có được như thế nào? Tiền bạc lại được sử dụng như thế nào? Con đường đến quang minh chính đại, cách sử dụng lại hợp tình hợp lý, có thể tạo phúc cho nhân loại, đây chính là thiện, nếu không chính là ác. Thường thức này, rất nhiều người đều có.
Trước khi kết thúc bài viết này, tôi xin bổ sung một chút về tư tưởng triết học tương tự tư tưởng Thiên nhân hợp nhất của người Hán ở dân tộc thiểu số Nạp Tây.
Tư tưởng con người hợp nhất với tự nhiên mà tôi đã nói trong "Tân giải" và cả bài viết này, đều là tư tưởng của người Hán. Đối với tư tưởng triết học của các dân tộc thiểu số, tôi ít khi tìm hiểu nên không dám nói bừa. Cách đây không lâu, tôi nhận được cuốn "Văn hóa Đông Ba và triết học Nạp Tây" do những người bạn ở Vân Nam tặng, người tặng chính là tác giả của cuốn sách này, ông Lý Quốc Văn. Đọc xong tôi thực sự mở mang tầm mắt. Điều khiến tôi hứng thú nhất trong sách là chương "Ba, Quan niệm vũ trụ cổ xưa". Trong chương này, tác giả đã trình bày "Thuyết liên hệ chỉnh thể huyết nhục thế giới kiểu tôn giáo động vật". Ở đây nói về ba loại động vật: hổ, bò, ếch. Về sự liên hệ chỉnh thể huyết nhục thế giới của ba loài động vật này, cuốn sách có những mô tả rất cô đọng và súc tích, độc giả vui lòng tham khảo nguyên tác, tôi sẽ không trích dẫn thêm. Để mang lại ấn tượng cụ thể cho độc giả, tôi xin trích một đoạn trong kinh Đông Ba "Lai lịch của hổ":
...Hổ tốt trên mặt đất, đầu hổ là do trời ban cho. Da hổ là do mặt đất ban cho. Xương hổ là do đá ban cho. Thịt hổ là do đất ban cho. Mắt hổ là do tinh tú ban cho. Bụng hổ là do mặt trăng ban cho. Phổi hổ là do mặt trời ban cho. Tim hổ là do sắt ban cho. Máu hổ là do nước ban cho. Khí hổ là do gió ban cho. Tiếng hổ là do Thanh Long ban cho. Móng hổ là do đại bàng ban cho. Mật hổ là do thần thắng lợi và bò tót trắng ban cho. Tai hổ là do chó sói ban cho.
Không cần thêm bất kỳ lời giải thích nào, tinh thần thiên địa vạn vật là một thể đã hiện rõ trên trang giấy.
Tinh thần thiên nhân hợp nhất này, ở các dân tộc thiểu số khác chắc chắn vẫn còn. Hiện tại tôi tạm thời chưa đi tìm hiểu thêm.
Bài viết thô thiển dài tới một vạn năm nghìn chữ này của tôi xin dừng lại tại đây. Nó nhìn có vẻ lộn xộn, nhưng thực ra có một tư tưởng chủ đạo xuyên suốt bên trong. Người tinh ý tự khắc sẽ nhìn ra, tôi không dài dòng thêm nữa.
Viết xong ngày 6 tháng 6 năm 1993