Những tác phẩm tôi giới thiệu dưới đây chỉ giới hạn trong văn học Trung Quốc, không bao gồm các tác phẩm văn học nước ngoài. Những sách chuyên môn của tôi cũng không có trong danh sách này vì chúng quá chuyên biệt.
Một: "Sử ký" của Tư Mã Thiên
"Sử ký" là bộ sách mà rất nhiều người cho rằng vừa là một bộ sử liệu vĩ đại, vừa là một tác phẩm văn học vĩ đại. Bản thân tôi cũng đồng tình với quan điểm này. Trong số "Nhị thập tứ sử" thường được nhắc đến, mặc dù chất lượng không đồng đều, nhưng không một bộ nào có thể sánh kịp "Sử ký".
Sở dĩ "Sử ký" đạt được trình độ này, thiên tài của Tư Mã Thiên tất nhiên là nguyên nhân quan trọng; nhưng dường như cảnh ngộ của ông lại đóng vai trò lớn hơn. Ông chịu hình phạt cung hình một cách vô cớ, khiến nỗi uất ức phẫn nộ tràn đầy trong lòng, phát tiết thành văn, câu nào cũng đẫm nỗi bi phẫn. Ông đã bộc lộ đầy đủ điều này trong "Báo Nhậm Thiếu Khanh thư".
Hai: "Thế thuyết tân ngữ"
Đây không phải là một bộ sử, cũng không phải tuyển tập của một nhà văn hay nhà thơ nào, mà chỉ là một cuốn kỳ thư được biên soạn từ rất nhiều mẩu chuyện ngắn. Có những thiên chỉ vỏn vẹn vài câu, còn chẳng thể tính là một câu chuyện nhỏ. Hầu như mỗi thiên đều có vài câu hoặc một câu danh ngôn, bề ngoài đơn giản mộc mạc nhưng nội dung lại thâm sâu vô cùng, khiến người đọc dư vị mãi không thôi. Trong thời kỳ Lục triều và giai đoạn trước đó một chút, xã hội loạn lạc, xuất hiện nhiều nhân vật có tính cách xem chừng rất kỳ quái, ngoài mặt thì phóng đãng nhưng bên trong lại đầy rẫy nỗi lo âu. Hành động của họ khác người thường. Cuốn sách này ghi lại lời nói và hành động của họ, chỉ vài câu ngắn ngủi mà sống động như thật, khiến người ta khó lòng quên được.
Ba: Thơ của Đào Uyên Minh
Có người gọi Đào Uyên Minh là "Điền viên thi nhân". Nói một cách khái quát thì danh hiệu này rất thỏa đáng. Thơ của ông quả thực liên quan đến điền viên. "Thái cúc đông ly hạ, du nhiên kiến Nam sơn" (Hái cúc dưới giậu đông, thong dong nhìn núi Nam). Những câu danh cú như vậy hầu như nhà nhà đều biết. Xét về nội dung tư tưởng, Đào Uyên Minh khá gần gũi với Đạo gia, lấy "thuần nhậm tự nhiên" làm cốt lõi. Xét về văn thể, thơ của ông giản dị mộc mạc, không chút chạm trổ, khác hẳn với lối biền văn dát vàng nạm ngọc thịnh hành lúc bấy giờ. Vì vậy, vào thời điểm đó và một khoảng thời gian sau đó, thơ của ông không được đánh giá cao, trong "Thi phẩm" chỉ được xếp vào hạng trung. Thế nhưng, thời gian càng lùi xa, đánh giá dành cho ông càng cao, cuối cùng trở thành một trong những nhà thơ vĩ đại nhất Trung Quốc.
Bốn: Thơ của Lý Bạch
Lý Bạch là một trong những thiên tài vĩ đại nhất trong lịch sử văn học Trung Quốc, điều này ai cũng thừa nhận. Đỗ Phủ đã dành cho thơ ông sự đánh giá cao nhất: "Bạch dã thi vô địch, phiêu nhiên tư bất quần. Thanh tân Dữu Khai Phủ, tuấn dật Bào Tham Quân" (Bạch thơ ca vô địch, phiêu dật ý khác thường. Thanh tân như Dữu Khai Phủ, tuấn dật tựa Bào Tham Quân). Phong cách thơ Lý Bạch phiêu dật hào phóng. Theo cảm nhận cá nhân của tôi, đọc thơ ông, chỉ cần bắt đầu là khó lòng dừng lại, buộc phải đọc tiếp. Tôi cho rằng lý do là thơ Lý Bạch như một luồng khí lưu chuyển, luồng "khí" này không thể cưỡng lại, khiến bạn không thể không đọc hết bài thơ. Đây là hiện tượng rất hiếm gặp ở tác phẩm của các nhà thơ khác. Trong đời Đường và hơn một ngàn năm sau đó, thơ Lý Bạch hầu như chỉ nhận được sự tán dương chứ không có phê bình.
Năm: Thơ của Đỗ Phủ
Đỗ Phủ cũng là một nhà thơ vĩ đại, hơn một ngàn năm qua, Lý và Đỗ luôn được nhắc song hành. Thế nhưng, phong cách sáng tác của hai người lại khác xa nhau: Lý thì phiêu dật hào phóng, còn Đỗ thì trầm uất đốn tỏa. Xét về cách sử dụng luật thơ, cũng có thể thấy sự khác biệt giữa hai người. Thể thất luật (thất ngôn luật thi) khá ít gặp trong tập thơ của Lý Bạch, nhưng lại xuất hiện rất nhiều trong tập thơ của Đỗ Phủ. Thoát khỏi sự ràng buộc của thất luật, Lý Bạch là đang nhảy múa mà không có gông cùm; còn Đỗ Phủ giỏi sử dụng thất luật, là đang nhảy múa trên gông cùm, điệu múa của cả hai đều đạt đến trình độ cực cao. Trong lịch sử phê bình văn học, Đỗ Phủ khá nhiều lần bị người ta chỉ trích, trong khi với Lý Bạch thì hầu như chưa từng có.
Sáu: Từ của Nam Đường Hậu chủ Lý Dục
Từ của Hậu chủ truyền lại chỉ có hơn ba mươi bài, có thể chia làm hai thời kỳ trước sau: thời kỳ đầu còn làm tiểu hoàng đế ở Giang Nam, thời kỳ sau thì đã đầu hàng nhà Tống. Từ thời kỳ sau không nhiều, nhưng bài nào cũng là kiệt tác, dùng hoàn toàn lối bạch tả (miêu tả chân thực), không hề chạm trổ, không dùng một điển cố nào, lời lẽ hầu như đều là lời ăn tiếng nói thông thường, bà già cũng hiểu được; thế nhưng ý cảnh lại ai oán thê lương, hàng ngàn năm qua đã lay động trái tim của hàng triệu triệu người. Trong lịch sử từ, ông đã trở thành một đại gia, nhận được sự tán thưởng của các nhà phê bình văn nghệ. Tuy nhiên, việc Vương Quốc Duy trong "Nhân gian từ thoại" ca ngợi Hậu chủ có tấm lòng của Phật tổ, đến nay tôi vẫn chưa thể hiểu nổi.
Bảy: Thơ, văn, từ của Tô Thức
Trong cổ đại Trung Quốc có thuyết "Tam tuyệt" để tán dương văn nhân. Tam tuyệt nghĩa là cả ba phương diện thơ, thư, họa đều đạt đến trình độ cực cao. Tô Thức ít nhất có thể nói là đã đạt đến "Ngũ tuyệt": thơ, thư, họa, văn, từ. Vì vậy, chúng ta có thể nói, Tô Thức là thiên tài vĩ đại toàn diện nhất trong lịch sử văn học và lịch sử nghệ thuật Trung Quốc. Nói về thơ, ông là một đại gia thời Tống. Nói về văn, ông là một trong tám đại gia Đường Tống. Bút mực ngưng trọng, khí thế bàng bạc. Nói về thư pháp, ông đứng đầu trong bốn đại gia Tô, Hoàng, Mễ, Thái thời Tống. Nói về từ, ông thoát khỏi truyền thống của phái Uyển ước, sáng lập ra phái Hào phóng, được nhắc đến cùng với Tân Khí Tật.
Tám: Từ của Nạp Lan Tính Đức
Sau đời Tống, sáng tác từ ở Trung Quốc đến đời Thanh lại dấy lên một cao trào mới. Danh gia xuất hiện lớp lớp, phong cách khác nhau mà đều có thể đạt đến cái diệu kỳ riêng, thật sự rất đáng quý. Trong số những nhà từ này lấp lánh như sao trời, tôi chỉ yêu thích mỗi Nạp Lan Tính Đức. Ông là con trai của Đại học sĩ Minh Châu, lớn lên trong nhung lụa vinh hoa, vậy mà trong lòng lại mang nỗi sầu tư, chảy tràn trên mặt giấy. Điều này đến nay tôi vẫn khó lòng tìm được lời giải thích thỏa đáng. Xét về phương diện nghệ thuật, từ của ông có thể nói là đã đạt đến cảnh giới hoàn mỹ.
"Nho lâm ngoại sử" của Ngô Kính Tử
Tiên sinh Hồ Thích đã dành cho "Nho lâm ngoại sử" sự đánh giá cực kỳ cao. Nhà thơ Phùng Chí cũng cực kỳ yêu thích cuốn sách này. Bản thân tôi cũng vô cùng yêu thích "Nho lâm ngoại sử".
Nội dung tư tưởng của cuốn sách này là phản đối chế độ khoa cử, điều này đã hiển hiện rõ ràng, không cần phải nói chi tiết. Đặc điểm của nó nằm ở tính nghệ thuật. Ngô Kính Tử quý mực như vàng, chưa bao giờ miêu tả rườm rà. Nhân vật trong sách đông đảo, mỗi người một tính cách, tác giả chỉ kể một câu chuyện nhỏ, hoặc dùng vài câu ngắn ngủi, một con người sống động như thật đã hiện ngay trước mắt chúng ta. Thủ pháp đặc biệt này vô cùng hiếm thấy.
Mười: "Hồng lâu mộng" của Tào Tuyết Cần
Trong vô số những cuốn tiểu thuyết chương hồi xưa nay của cả trong và ngoài nước, "Hồng lâu mộng" là một viên minh châu tỏa sáng rực rỡ, là trạng nguyên. Các tiểu thuyết chương hồi khác của Trung Quốc đều chưa thể trở thành một "học", còn "Hồng học" lại là một hiển học. Nội dung mô tả quá trình suy tàn của một đại gia tộc. Điểm đặc biệt của cuốn sách này cũng nằm ở tính nghệ thuật của nó. Nhân vật trong sách đông đảo, già trẻ trai gái, chủ tớ nô bộc, trăm nghề nghiệp, cái gì cũng có. Tác giả đôi khi chỉ dùng vài lời ngắn ngủi mà nhân vật đã sống động như thật, khiến độc giả vĩnh viễn khó lòng quên được. Đọc một cuốn sách như vậy, chủ yếu là thưởng thức thủ pháp nghệ thuật cao siêu của nó. Những lời bàn tán vô căn cứ mang tính chính trị hóa nó đều là những điều không nên.
Ngày 21 tháng 3 năm 2001