Thích được khen, ghét bị chê là lẽ thường tình của con người, chẳng có gì đáng trách. Người xưa có tư tưởng khoáng đạt thường khuyên rằng nên gạt bỏ lời khen tiếng chê ra ngoài tầm quan tâm. Còn tôi lại giữ quan điểm khác, tôi chủ trương phải đưa lời khen tiếng chê vào trong tầm kiểm soát. Gạt bỏ ra ngoài, có thể là biểu hiện của một người có lòng dạ rộng mở, nhưng tôi hơi lo ngại, điều này cũng có khả năng biểu hiện cho sự hồ đồ hoặc trì độn của một người.
Tôi chủ trương phải phân tích chi tiết về lời khen tiếng chê. Trước tiên phải phân biệt rõ: Ai chê bạn? Ai khen bạn? Vào lúc nào? Ở đâu? Vì lý do gì? Những tình huống này nếu không làm rõ, mà chỉ bàn suông về khen chê, thì ít nhất cũng có chút mơ hồ.
Tôi nhớ mình từng đọc được một câu chuyện trong cuốn ghi chép nào đó. Có một người, người anh ta yêu thương nhất chỉ có một con mắt. Thế là anh ta cảm thấy cả thiên hạ này (trừ những người chỉ có một mắt ra) đều là thừa thãi một con mắt. Lời khen tiếng chê kiểu như vậy liệu có đáng tin không?
Lại còn chuyện chúng ta thường nói nào là "đảng đồng phạt dị" (bè phái hại người khác biệt), rồi lại nói nào là "xú vị tương đầu" (ngưu tầm ngưu, mã tầm mã) v.v... Những lời khen tiếng chê kiểu này liệu có tin được không?
Hiền nhân Tử Lộ thời Khổng Tử "nghe lỗi thì mừng", xưa nay được truyền tụng là giai thoại đẹp. Tôi hoàn toàn không làm được, mà cũng chẳng muốn làm, bởi vì tôi còn phải phân tích: Là ai nói? Vào lúc nào? Ở địa điểm nào? Vì chuyện gì mà nói? Phân tích xong xuôi, mới quyết định là "thì mừng" hay "thì giận". Mừng, tôi sẽ không thái quá. Giận, tôi cũng chẳng đến mức nổi trận lôi đình, giận dữ đến mức tóc dựng ngược lên. Khổng Tử nói: "Dã tai, Do dã!" (Thô lỗ thật, trò Do!). Có lẽ Tử Lộ là một người có tư duy đơn giản, trong lòng không có những vòng vo rắc rối như tôi đã nói ở trên.
Bản thân tôi có một trải nghiệm khá bất thường. Tôi vốn chẳng hề biết trên đời có một vị học giả nọ, trước đây tôi không hề biết đến sự tồn tại của ông ta, thế mà ông ta lại kết oán với tôi. Bởi vì, vị trí mà tôi đang đảm nhiệm hiện nay, ông ta cho rằng vốn dĩ phải thuộc về ông ta, là tôi - con "cưu" này - đã chiếm mất "tổ" của con "thước" là ông ta. Vì thế, ông ta đùng đùng nổi giận, ôm lòng bất mãn với tôi. Tôi bị giấu trong bóng tối một thời gian rất dài, cuối cùng mới có người tiết lộ chút tin tức cho tôi. Tôi không ngờ trên đời lại có chuyện như vậy, chỉ có thể cười trừ mà bỏ qua. Không thế thì biết làm sao bây giờ? Tôi muốn xin lỗi ông ta, nhưng vắt óc suy nghĩ cũng chẳng tìm ra nổi một lý do nào cả.
Thế giới rộng lớn, chúng sinh vạn loại, do tư chất mỗi người khác nhau, mã gen di truyền khác nhau, môi trường sống khác nhau, nên thế giới quan, nhân sinh quan, giá trị quan, quan niệm yêu ghét, v.v... của mỗi người đều sẽ không giống nhau, ít nhiều đều có sự khác biệt. Ví dụ như chuyện ăn uống, có người thích ăn cay, có người thích ăn mặn, có người thích ăn chua, đại loại như vậy. Hay như chuyện mặc quần áo, có người thích màu đỏ, có người thích màu xanh, có người thích màu đen, đại loại như vậy. Trong hoàn cảnh này, tốt nhất là mỗi người hãy tự giữ lấy cái đúng của mình, chứ không cần thiết phải chỉ trích cái sai của người khác. Tục ngữ có câu: "Mỗi người tự quét tuyết trước cửa nhà mình, đừng quản sương trên mái nhà người khác." Câu này vốn mang nghĩa hơi chê bai, nhưng chúng ta có thể sử dụng theo nghĩa tích cực. Mỗi người đều sẽ có bạn, và cũng sẽ có "phi bạn", tôi không dùng từ "địch" để tránh gây hiểu lầm. Bạn bè, khó tránh khỏi có lời khen; "phi bạn", khó tránh khỏi có lời chê. Gặp phải tình huống này, tốt nhất hãy giữ thái độ phân tích như đã nói ở trên, tuyệt đối đừng đánh đồng tất cả, tạo thành một nồi cháo lú lẫn.
Nhiều năm qua, tôi từng có một mong muốn "tốt đẹp": Tôi đối xử tốt với mọi người, và cũng hy vọng mọi người đối xử tốt với tôi. Chỉ mong có lời khen, không được có lời chê. Gần đây tôi mới chợt tỉnh ngộ, điều đó hoàn toàn không thể. Nếu thực sự có một người mà ai ai cũng nói tốt, thì người này rất có thể là một kẻ cực kỳ khéo léo, khéo léo đến mức độ như một quả cầu thủy tinh mà còn mọc thêm chân vậy.
Ngày 23 tháng 6 năm 1997 tại Bệnh viện Đồng Nhân