Ngã Chi Nhân Sinh Cảm Ngộ

Lượt đọc: 703 | 0 Đánh giá: 0/10 Sao
★★★★★★★★★★
★★★★★★★★★★
« Lùi Tiến »
Biết Đủ Và Biết Chưa Đủ

❊ ❊ ❊

Trung Quốc có một câu cổ ngữ: "Tri túc thường lạc" (Biết đủ thường vui), được mọi người tôn sùng tuân theo. Thế nào gọi là "tri túc"? Chi bằng hãy tra từ điển trước đã. "Từ điển Hán ngữ hiện đại" định nghĩa: "Tri túc: Thỏa mãn với những gì đã đạt được (chỉ cuộc sống, nguyện vọng, v.v.)." Nếu mỗi người đều có thể thỏa mãn với những gì mình đã có, thì xã hội ắt sẽ ổn định, thiên hạ ắt sẽ thái bình, đạo lý này là điều hiển nhiên ai cũng thấy rõ.

Thế nhưng trong xã hội luôn có một số người không an phận thủ thường, cóc ghẻ lại đòi ăn thịt thiên nga. Những người như vậy thường vấp phải cú ngã rất đau. Đối với họ, câu nói "tri túc thường lạc" đã trở thành một thứ linh đan diệu dược.

Tuy nhiên, biết đủ hay không biết đủ cũng phải phân định hoàn cảnh. Trong xã hội cũ, người nghèo ăn rễ cây vỏ cây, kẻ giàu ăn yến sào vây cá. Ở hoàn cảnh như vậy, bạn khuyên người nghèo biết đủ, liệu có khuyên nổi không? Ngược lại, nên cổ vũ họ không được biết đủ, phải đứng lên đấu tranh. Sự không biết đủ như vậy là chính đáng, mang ý nghĩa to lớn, nó có thể trương dương công lý xã hội, thúc đẩy nhân loại tiến lên phía trước.

Ngoài hoàn cảnh ra, biết đủ còn có vấn đề về "phận" (fèn). Thế nào gọi là phận? Nói một cách chung chung, chính là giới hạn thích hợp. Những từ mà mọi người thường nói như "an phận", "phi phận", v.v., chính là chỉ giới hạn đó. Giới hạn này cũng cực kỳ khó nắm bắt, tùy theo từng người, từng nơi mà khác nhau. Nếu miễn cưỡng tìm một tiêu chuẩn, thì đó chính là "thói quen đã thành nếp" (ước định tục thành). Tôi nghĩ, sở dĩ lão nhân Băng Tâm viết câu nói này, ý của bà chẳng qua chỉ là khuyên người ta bớt ôm ấp những mơ tưởng hảo huyền ngoài phận sự mà thôi.

Còn về việc biết chưa đủ (tri bất túc), trong văn tự Trung Hoa mặc dù mặt chữ giống nhau, nhưng hàm ý lại có sự khác biệt. "Bất túc" ở đây được hiểu là "chỗ chưa đủ", "nơi chưa hoàn thiện". Câu nói này có liên quan đến “tự biết mình”.

Từ xưa đến nay, Trung Quốc đã có câu cổ ngữ: "Người quý ở chỗ tự biết mình." Câu nói này ẩn ý nhắc nhở chúng ta rằng, có được sự tự biết mình không phải chuyện dễ dàng, nếu không thì câu nói này đã chẳng cần phải thốt lên. Thực tế quả đúng là như vậy. Lấy hiện tại mà nói, những người tôi từng gặp phần lớn đều có cảm giác về bản thân rất tốt. Riêng trong giới học thuật mà bàn, có người chẳng đọc được mấy cuốn sách, nhưng lại không biết trời cao đất dày, tự coi mình là thiên tài, dựa vào chút thông minh vặt của bản thân—liệu thế có thể tính là thông minh không?—kiêu ngạo hoành hành, mắng chửi hết thảy văn nhân thiên hạ, có dáng vẻ dùng một ngọn bút lông quét sạch cõi hồng hoang (lục hợp), khiến cho những người tinh tường vừa thấy buồn cười vừa thấy thương hại. Loại người này thường chẳng có tương lai triển vọng gì. Bởi vì, lại có một câu cổ ngữ Trung Quốc: "Học như nghịch thủy hành trôi, bất tiến tắc thối" (Học tập giống như chèo thuyền ngược dòng, không tiến ắt phải lùi). Lại có một câu cổ ngữ Trung Quốc nữa: "Học hải vô nhai" (Biển học vô bờ). Những điều đó đều là chân lý. Nhưng trong mắt những kẻ ấy, họ đã thăm dò đến tận cùng nguồn cội của biển học, phía trước chẳng còn đường đi nữa, việc tiến bộ là điều không cần thiết. Ngoài việc tự mãn ngắm nhìn chính mình ra, họ còn có thể có triển vọng gì được chứ?

Người Hy Lạp cổ đại cũng cho rằng sự tự biết mình là điều đáng quý, cho nên họ đã thấm thía nói rằng: "Hãy thấu hiểu chính mình!" Trung Quốc và Hy Lạp cách nhau vạn dặm, thế mà lại thốt ra những lời gần như giống hệt nhau, có thể thấy những lời này chính là chân lý phổ quát. Lịch sử tư tưởng và lịch sử khoa học kim cổ mấy ngàn năm ở cả trong lẫn ngoài nước, cũng đều chứng minh một sự thật: Chỉ những người biết mình còn chưa đủ mới có thể cống hiến cho văn hóa nhân loại.

Ngày 21 tháng 2 năm 2001

Nguồn: Việt Nam Thư Quán dịch từ kanunu8.com
Được bạn: Mọt Sách đưa lên
vào ngày: 20 tháng 11 năm 2026

« Lùi Tiến »

💬 Thảo luận

Chưa có bình luận nào — hãy là người đầu tiên chia sẻ cảm nhận của bạn!

Đăng nhập để tham gia bình luận.