Tờ "Tham khảo Tiêu tức" ngày 3 tháng 7 năm nay đã dành nửa trang báo để giới thiệu về quan điểm của các học giả nước ngoài liên quan đến áp lực. Bản thân tôi cũng đang suy nghĩ về vấn đề này, nhân duyên hội tụ, nên không tránh khỏi muốn lải nhải đôi lời.
Thế nào gọi là "áp lực"? Bài viết trên có đoạn: "Áp lực là phản ứng sinh lý và tâm lý của tinh thần và cơ thể đối với những sự kiện bên trong và bên ngoài." Phía dưới còn liệt kê thêm vài đặc tính, ở đây tôi xin lược bớt. Tôi vẫn luôn cho rằng, việc định nghĩa thứ này, ngoại trừ trong khoa học tự nhiên có thể chính xác, còn trong khoa học nhân văn xã hội thì gần như không thể. Tôi thấy định nghĩa trên như vậy là được rồi.
Có phải ai cũng có áp lực không? Tôi cho rằng là có. Chúng ta thường nói đời người là một cuộc đấu tranh, không có áp lực thì lấy đâu ra đấu tranh? Nhà Phật nói, sinh, lão, bệnh, tử, khổ; "khổ" chính là áp lực. Các bậc vua chúa, hoàng đế ngày xưa, hay những kẻ độc tài nước ngoài thời cận đại, coi thường luật pháp, muốn làm gì thì làm, trông có vẻ như chẳng chút áp lực nào. Nhưng thực ra họ lại luôn nơm nớp lo sợ, lúc nào cũng như đối mặt với kẻ thù lớn, lo âu biên giới bất ổn, lo âu đảo chính cung đình, lo bị đầu độc, bị ám sát. Họ là những người cô đơn nhất trên thế giới, áp lực còn lớn hơn bất cứ ai. Các đại tư bản tiền quá nhiều, lại lo chứng khoán lên xuống, lo giá bất động sản biến động, vân vân. Còn như hạng dân đen chúng ta, "nhà nào cũng có cuốn kinh khó đọc", đó đều là áp lực, ai mà tránh khỏi được chứ?
Áp lực là chuyện tốt hay chuyện xấu? Tôi cho rằng đó là chuyện tốt. Nhìn từ phạm vi lớn, hiện nay ô nhiễm môi trường toàn cầu, cân bằng sinh thái bị phá hoại, tầng ozone thủng lỗ, dân số bùng nổ, các loại bệnh tật mới phát sinh, vân vân. Mọi người đều cảm nhận được, đây đương nhiên là áp lực, nhưng chính áp lực đó lại thúc đẩy việc tăng cường ý thức lo âu, tăng cường các biện pháp phòng ngừa, đây chẳng phải là chuyện tốt to lớn sao? Đối với người bình thường, luật pháp và mọi quy chương chế độ hợp lý khác đều là áp lực. Thế nhưng những áp lực đó tốt biết bao! Không có nó, xã hội sẽ rơi vào hỗn loạn, nhân loại sẽ không thể tồn tại. Đạo lý này cực kỳ đơn giản, nói một câu là hiểu ngay. Tôi xin lấy chính mình làm ví dụ. Tôi không phải là người không có tư tưởng danh lợi — tôi nghi ngờ rằng liệu có ai thực sự như vậy không. Trước kia, vì vài lý do tôi từng đề cập, bề ngoài trông có vẻ như tôi đạm bạc danh lợi, nhưng thực ra phần nhiều đó chỉ là giả tạo. Thế mà đến hôm nay, khi đã ở tuổi "vọng cửu" (gần 90), danh lợi đối với tôi chẳng còn tác dụng gì nữa, không cần phải tranh danh nơi triều đình, tranh lợi chốn thị trường, áp lực về phương diện này đã không còn. Thế nhưng lại xuất hiện áp lực về phương diện khác, chủ yếu đến từ các cuộc phỏng vấn đài phát thanh, báo chí và bạn bè mời viết bài. Điều này tạo cho tôi áp lực khá lớn. Xét về việc viết bài, có những bài tôi thực sự không muốn viết, nhưng vì nể mặt nên đành phải nhận lời. Nhận lời chính là áp lực. Thế là tôi đành "dành chút thời gian" suy nghĩ khổ cực, và thường thì lại viết được những bài có chút ý tưởng mới lạ. Đối với tôi, đây chính là cái lợi của áp lực.
Làm thế nào để loại bỏ áp lực? Chia theo cách thô sơ thì nguồn gốc áp lực có thể chia làm hai loại: một là bị động, hai là chủ động. Thiên tai nhân họa, sự cố ngoài ý muốn đều thuộc loại bị động, áp lực loại này không thể dự đoán trước, chỉ có thể thản nhiên đối mặt, tuyệt đối không được "lo bò trắng răng". Loại chủ động bắt nguồn từ chính bản thân, là cái mà ta có thể hành động để thay đổi. Điều thứ ba trong "Tam bất chủ nghĩa" của tôi là "không lầm bầm", tôi cho rằng, nếu có thể làm được việc gặp chuyện không lầm bầm, thì sẽ loại bỏ được áp lực do chính mình tạo ra.
Ngày 8 tháng 7 năm 1998.