Tháng ba cuối xuân, tiết trời gió nhẹ nắng ấm. Tôi tình cờ đi ngang qua phía trước tòa nhà văn phòng. Hai bên những bậc thềm đá Bàn Long, một bên đứng sừng sững cây bách biếc, toàn thân xanh thẳm, đập vào tầm mắt, tựa như hai nguồn lực xanh biếc trào dâng từ sâu thẳm lòng đất, phun trào mãnh liệt, đỉnh cây đâm thẳng vào bầu trời xanh thẳm, khí thế tuy không bằng những gốc bách cổ thụ mà Đỗ Phủ từng thấy trước từ đường Khổng Minh năm nào: "Da xám trơn vì mưa, vây quanh bốn mươi thước, sắc đen chạm bầu trời, cao tận hai ngàn thước." Thế nhưng nhìn thấy nó, bản thân tôi cũng dường như bị lay động, trong lòng tràn ngập sức mạnh. Tôi ngoái nhìn đầy thích thú, cứ chần chừ không nỡ rời bước.
Thế nhưng, trước mắt tôi chợt lóe lên, ngay tại nơi hai cây bách biếc đứng đó, xuất hiện hai cây hải đường Tây Phủ, đang nở rộ những bông hoa đầy cành, những bông hoa đã nở rộ mang sắc hồng nhạt, những nụ hoa chưa nở mang sắc đỏ tươi, hồng nhạt và đỏ tươi đan xen lẫn lộn, tựa như đám mây hồng rực rỡ giữa lưng chừng trời. Đàn ong bay lượn giữa bụi hoa, tiếng vo ve như khúc nhạc ru ngủ mùa xuân. Tôi lập tức bị màu sắc và âm thanh này thu hút, đắm chìm trong đó. Trước mắt lại lóe lên lần nữa, bách biếc và hải đường cùng đứng tại một chỗ, bóng dáng của hai loại cây chồng lên nhau, sắc xanh biếc và sắc đỏ tươi đan xen rối rít.
Đây là chuyện gì thế này?
Tôi thoáng chút mơ hồ, ngẩn ngơ; nhưng không cần đến nửa giây, tôi lập tức nhận ra, bách biếc và hải đường trước mắt đều là hiện thực, bách biếc là hiện thực trước mắt, còn hải đường là hiện thực đã qua, nó quả thực đã từng đứng ở nơi này, mà nay hai hiện thực này lại chồng chéo lên nhau, nhưng hiện thực đã qua từ lâu đã hóa thành tro bụi, theo gió tan tác rồi.
Chuyện xảy ra trong thời kỳ mười năm đại kiếp nạn. Một thời gian bỗng dưng đồn đại: Trồng hoa là chủ nghĩa xét lại, tội danh thấp nhất cũng là "chơi bời mất chí". Thế là bè lũ "Tứ nhân bang" tại Yến Viên, nơi danh viên nức tiếng trong nước, đã rầm rộ "đấu tư, phê tu" (đấu tranh tư hữu, phê phán xét lại), trước hết là phê phán con người, sau đó là cây cối hoa cỏ, những gốc đinh hương già mấy chục năm, hàng trăm năm bị chặt sạch không còn sót lại, mấy giàn tử đằng cổ thụ vốn thường thấy trong những ghi chép thời nhà Thanh cũng bị nhổ tận gốc, những cây dây leo bò kín tường bên ngoài mấy tòa nhà đều bị nhổ sạch, hai cây hải đường Tây Phủ cành lá sum suê, xanh tốt trước tòa nhà văn phòng cũng không thoát khỏi kiếp nạn. Tóm lại, tất cả những loài hoa cỏ đẹp đẽ, cũng giống như một số con người nào đó, bị đánh đổ xuống đất, bị vạn nghìn bàn chân giẫm lên, đời đời kiếp kiếp không bao giờ ngóc đầu lên được.
Hai cây hải đường Tây Phủ này ở Bắc Kinh xưa khá nổi tiếng. Nghe nói trong bản ghi chép của một văn nhân nào đó còn nhắc đến nó. Những người am hiểu chuyện xưa Bắc Kinh, như đồng chí Đặng Thác chẳng hạn, khi còn sống cứ mỗi độ xuân về đều đến vườn thăm thú một lượt. Bản thân tôi không dám nói mình am hiểu chuyện xưa Bắc Kinh bao nhiêu, nhưng mỗi khi hải đường Tây Phủ nở hoa, tôi cũng thường tự cho mình là phong nhã, đến dưới gốc cây lưu luyến bách bộ, thưởng thức vẻ đẹp của hoa, lắng nghe tiếng ong kêu, tức thì cảm thấy nhân gian quả là đáng yêu, cuộc sống quả là tốt đẹp biết bao, tinh thần phấn chấn trong lồng ngực chợt trào dâng, cơ thể tôi dường như trở thành một bình ắc quy, nhìn thấy hải đường Tây Phủ là như thể đã nạp đầy điện, có thể tinh thần phấn chấn mà làm việc hết mình.
Trong số các thi nhân cổ đại Trung Quốc, người yêu thích hải đường không hề ít. Mọi người đều thưởng thức vẻ đẹp của hải đường, nhưng khá tiếc nuối vì hải đường không có hương, trong các bản ghi chép và thi thoại của văn nhân cổ đại có rất nhiều chỗ bàn đến vấn đề này, có thể thấy các bậc văn nhân mặc khách quan tâm đến hải đường thế nào. Đại thi hào yêu nước nổi tiếng thời Tống là Lục Du có mấy bài thơ "Hoa thời biến du chư gia viên" (Mùa hoa đi khắp các khu vườn), trong đó có bài viết về hải đường:
Vì yêu hoa quý đến cuồng điên,
Chỉ sợ gió xuân làm nát đỏ.
Đêm tâu ngọc sớ tận cung vàng,
Xin mượn bóng xuân che hải đường.
Lục Du yêu hải đường đến mức cuồng điên nhường ấy! Người có chút lý trí đều nên biết, hải đường không tranh giành với người, không trái nghịch với đời, tuyệt đối sẽ không gây hại cho bất cứ ai; nó chỉ có thể tô điểm thêm vẻ đẹp cho nhân gian, mang lại niềm vui cho con người, khiến mọi người yêu thiên nhiên, yêu tổ quốc. Thế nhưng, ngay cả loài hải đường ngây thơ vô tội như vậy cũng khó thoát khỏi bàn tay độc ác của "Tứ nhân bang". Hai cây hải đường Tây Phủ trong Yến Viên giờ đây không biết đã tan biến đi đâu mất rồi, đây cũng có thể coi là một kiểu "chết oan ức" vậy. Thay thế nó đứng ở đây là hai cây bách biếc. Bách biếc cũng là loài cây tôi yêu thích, nó cũng có thể mang lại sự hưởng thụ thẩm mỹ cho con người, tôi hoàn toàn không có ý hạ thấp bách biếc. Nhưng, với sự rộng lớn của Yến Viên, lại không thể chừa cho hải đường một chỗ đứng, nhất định phải nhổ bỏ hải đường, trồng lên cây bách, nhất định phải tranh giành mảnh đất tấc vuông này, nếu cây bách mà có linh hồn, biết mình đã chiếm chỗ của hải đường, chắc cũng sẽ cảm thấy có lỗi với hải đường lắm!
"Tứ nhân bang" muốn cướp đảng đoạt quyền, có một số việc dễ hiểu; nhưng chặt phá hoa cỏ, nhổ bỏ hải đường, cứ như thể những loài cây này thực sự có thể bắt được bàn tay đen tối đầy tội ác của chúng, thật khiến người ta không sao hiểu nổi. Tô Tuân thời Tống trong "Biện gian luận" đã nói: "Phàm là việc không hợp nhân tình, ít khi không phải là kẻ đại gian ác." Sự không hợp nhân tình của việc chặt phá hải đường Tây Phủ, nhìn là biết ngay. Yêu thích những thứ đẹp đẽ là thiên tính của con người, bất cứ ai cũng có quyền yêu thích những thứ đẹp đẽ, hoa cỏ đương nhiên cũng nằm trong số đó. Thế nhưng "Tứ nhân bang" lại cứ muốn đi ngược lại nhân tính, nhất định phải nhổ sạch tất cả những gì đẹp đẽ thì mới hả dạ. Bè lũ này là kẻ đại gian ác, điều đó đã không còn chút nghi ngờ nào nữa rồi.
Sự việc đã trôi qua gần hai mươi năm, tại sao bóng dáng hải đường Tây Phủ hôm nay lại đột nhiên hiện ra trước mắt tôi? Chẳng lẽ nói danh hoa có linh hồn, hôm nay đến "hiển thánh" với tôi sao? Chẳng lẽ nó đến để kiện cáo với tôi sao? Tiếc là tôi không phải Bao Văn Chính, cũng chẳng phải Hải Thanh Thiên, càng không có thần thông cải tử hoàn sinh như Phật Như Lai, tất cả khả năng của tôi cùng lắm chỉ là đổ một dòng lệ cảm thông, tôi còn nói được gì nữa đây?
Tôi vốn không tin vào những chuyện thần thoại, nhưng lúc này tôi thực sự muốn tin vào chúng, tôi thực sự hy vọng có một thiên đường. Nhưng tôi biết, núi Tu Di đã bị người Ấn Độ độc chiếm, họ đặt thiên đường cực lạc của mình ở đó. Núi Côn Lôn lại bị người Trung Quốc độc quyền, Vương Mẫu Nương Nương được an bài ở đó. Tôi giờ đây chỉ có thể hy vọng giữa vũ trụ bao la vô tận còn có một nơi sạch sẽ, có thể dung chứa một Lãng Uyển lạc thổ. Nơi đó có hoa bốn mùa không héo tàn, có cỏ tám tiết mãi xanh tươi, linh hồn của tất cả hoa cỏ trên thế gian đều cư ngụ vĩnh hằng ở đó, bất cứ lúc nào, bất cứ nơi đâu đều là hoa đoàn cẩm thục, muôn màu muôn vẻ. Linh hồn của cây hải đường Tây Phủ bị chặt phá vô cớ trong Yến Viên của chúng ta cũng đang ngao du ở đó. Tôi tin rằng, nó tuyệt đối sẽ không quên Yến Viên xinh đẹp nơi nó đã ở suốt bao nhiêu năm, mỗi độ xuân ba hoa nở rộ, nó nhất định sẽ đến nhân gian, ghé thăm Yến Viên, dưới ánh trăng trước gió, viếng thăm một phen. "Hoàn bội không quy nguyệt hạ hồn" (Hồn về dưới trăng, ngọc bội hư không), hồn nàng Minh Phi trở về, còn có tiếng ngọc bội. Khi hồn hải đường Tây Phủ trở về, có thể có dấu hiệu gì không? Tôi không nói ra được, tôi chỉ có thể thường xuyên đến trước tòa nhà văn phòng, trong bóng bách biếc, đợi chờ bóng hình xinh đẹp ấy. Tôi khao khát được gọi hồn hải đường biết bao! Kết quả e rằng chỉ có thể là "Thượng cùng bích lạc hạ hoàng tuyền, lưỡng xứ mang mang giai bất kiến" (Lên tận trời xanh xuống suối vàng, cả hai nơi mênh mông đều không thấy). Ôi chao, ôi chao!
Trong tiết trời tháng ba gió nhẹ nắng ấm này, tôi đứng ở đây, suy nghĩ miên man, thẫn thờ nhìn bầu trời trong xanh, hai mắt đẫm lệ.
Viết tại nhà khách chuyên gia Đại học Sư phạm Hoa Đông, Thượng Hải, ngày 26 tháng 4 năm 1987. Hành lý vừa dỡ, mệt mỏi vẫn còn. Bài tản văn này đã ấp ủ nhiều ngày tại Bắc Kinh, đột nhiên xao động trong tim, thế là hoảng hốt đứng dậy, đặt bút viết xong ngay, như có trời giúp, trong lòng rất vui.
Bi kịch lối nhỏ
Ra khỏi cửa nhà, rẽ phải, chỉ khoảng hai, ba mươi bước là bước vào một lối nhỏ uốn lượn. Đã hai, ba mươi năm nay, ngày nào tôi cũng đi qua con đường này để đến văn phòng. Vì ngày nào cũng gặp nên đã trở thành chuyện thường tình, tôi đâm ra có chút thờ ơ với nó.
Thế nhưng, lối nhỏ uốn lượn này lại vô cùng nổi tiếng. Nhớ lại những năm 50, tôi từng tham quan một triển lãm liên quan đến "Hồng Lâu Mộng" trên một tòa tháp ở Cố Cung. Tôi thấy một bộ tranh gồm mấy bức sơn thủy, vẽ chính là con đường này. Đủ chứng minh con đường này có mối liên hệ nào đó với tác phẩm vĩ đại này. Còn là mối liên hệ gì thì tôi đã không còn nhớ rõ. Thứ còn đọng lại trong ký ức tôi chỉ là một ấn tượng: con đường bình thường này có lai lịch, không thể xem thường.
Con đường này ở Yến Viên là nơi cực kỳ u tĩnh. Sinh viên gọi nó là "Hậu Hồ" (Hồ sau), họ rất ít khi đến đây. Tôi nói nó bình thường, câu này có chút sai, thực ra nó khá là không bình thường. Một bên giáp hồ, một bên dựa núi, uốn lượn quanh co, thực sự có cái thú khúc kính thông u (lối nhỏ dẫn đến nơi u tĩnh). Trên núi tùng xanh bách biếc, cây cối tạp nham thành rừng. Dù là xuân hạ thu đông, lúc nào cũng có sắc xanh trong tầm mắt. Những bông hoa không tên, bắt đầu nở từ mùa xuân, một thời gian lại đổi một màu, nở mãi cho đến cuối thu. Đến mùa hè, trên núi một đám xanh đậm, người ta dường như đang đi xuyên qua một làn sương xanh. Chim nhỏ trong rừng, ve kêu trên cành, dường như đang đáp lại lẫn nhau. Mùa thu, lá phong chuyển đỏ, tương phản với tùng xanh bách biếc, tạo nên sự thú vị, trong vẻ hiu quạnh lại chứa đầy sự nồng nhiệt. Hầu như khiến người ta không phân biệt được bốn mùa.
Một bên kia con đường nhỏ là hồ sen, thu hút sự chú ý chủ yếu là vào mùa hè. Lúc này lá xanh phủ kín mặt nước, sen đỏ rực rỡ trước mắt. Tựa như một nguồn sức sống mãnh liệt vô song bùng nổ từ sâu thẳm lòng đất, vươn lên, vươn lên, vươn lên, muốn đọ cao thấp với ông trời, thực sự có thể khiến kẻ nhút nhát đứng vững, kẻ yếu đuối trở nên mạnh mẽ, mang lại cho con người sức lay động vô cùng.
Dù là trên núi hay trong hồ, một khi mùa đông đến, đương nhiên đều bị tuyết trắng bao phủ. Trong hồ, làn sóng xanh lăn tăn ngày trước bị thay thế bởi băng giá cứng cáp. Nhưng trên núi, mặc dù các loại cây rụng lá đều rụng hết lá, nhưng tùng bách trái lại càng tinh thần phấn chấn, sắc xanh càng đậm đà hơn, như muốn bù đắp lại những gì mà các loại cây khác đã mất, quyết phải phô diễn uy lực của màu xanh mới thôi. Thêm vào đó còn có trúc xanh trợ uy, con người đặt mình vào trong đó, tuyệt đối sẽ không cảm thấy vẻ tiêu điều của mùa đông.
Lối nhỏ uốn lượn kỳ diệu này, tình hình đại khái là như thế.
Trong tất cả những điều kỳ diệu này, điều để lại cho tôi ấn tượng sâu sắc nhất, khiến tôi lưu luyến không quên nhất là một gốc tử đằng cổ thụ. Tử đằng là một loại thực vật được con người yêu thích. Trong các bản ghi chép thời nhà Thanh có không ít ghi chép về tử đằng ở Bắc Kinh. Trong các ngôi chùa cổ, trong các khu vườn nổi tiếng, thường thường đều có vài cây tử đằng thọ tới hàng trăm năm, nhiều câu chuyện thần thoại cũng thường liên quan đến tử đằng. Yến Viên nơi Bắc Đại hiện nay là danh viên thời nhà Thanh, có vài cây tử đằng cổ thụ, vốn là chuyện trong dự tính. Khi chúng tôi mới chuyển từ nội thành ra, còn có thể nhìn thấy vài cây tử đằng nghe nói được truyền lại từ thời nhà Minh. Mỗi khi xuân về, những bông hoa màu tím nở đầy giàn, thu hút du khách và ong bướm tụ tập ở đó, trở thành một cảnh sắc mùa xuân.
Tuy nhiên, theo đánh giá cá nhân của tôi, trong vô vàn cây tử đằng, đặc sắc nhất vẫn là cây ở lối nhỏ uốn lượn này. Nó chẳng cần giàn, cũng chẳng cần khung, mà để cành nhánh của mình bám vào thân và cành của mấy cây đại thụ bên cạnh, uốn lượn bò lên, có khí thế vươn thẳng lên trời xanh. Do đó, nhìn từ bên dưới, ngoài một đoạn thân thô đen sạm cổ kính như rồng thiêng ra, căn bản không nhìn ra đó là một cây tử đằng. Mỗi khi xuân về, tôi đi dưới gốc cây, trước mắt không có tử đằng, trong lòng cũng không có tử đằng. Thế nhưng một làn hương thơm dịu nhẹ chợt xộc vào mũi, tiếng ong vo ve cũng ùa vào tai, ngẩng đầu nhìn lên, giữa những đám lá xanh - căn bản không phân biệt được đâu là lá tử đằng, đâu là lá của các cây khác - thấp thoáng nhìn thấy từng chùm hoa tím đỏ, khá có ý vị "vạn xanh trong đó một điểm hồng". Cho đến lúc này, tôi mới nhận thức rõ ràng sự tồn tại của cây tử đằng cổ thụ này, ngoái nhìn đầy thích thú.
Trải qua mười năm đại kiếp nạn chưa từng có, không những con người gặp nạn, hoa cỏ cây cối cũng không tránh khỏi. Những cây tử đằng cùng với một số cây đinh hương cổ thụ khác bị dị hóa thành "chủ nghĩa xét lại", phải hứng chịu sự trừng phạt tàn nhẫn. Hai cây tử đằng nổi tiếng trước Lục Viện và giữa lầu Hồng Nhị, Hồng Tam bị tiêu diệt một cách kiên quyết, triệt để, sạch sẽ, toàn bộ. Liệu có phải cũng bị giẫm lên vạn nghìn bàn chân hay không thì không điều tra nghiên cứu, không dám nói bậy; nhưng đời đời kiếp kiếp không thể ngóc đầu lên được là sự thật như đinh đóng cột.
Trong Yến Viên mênh mông, chỉ còn lại cây tử đằng ở lối nhỏ uốn lượn này. Nó đã trở thành "Lỗ điện linh quang" (di tích sót lại) trong giới tử đằng ở Yến Viên. Mỗi khi xuân về, trong nỗi bi phẫn, chán chường, niềm an ủi duy nhất của tôi chính là cây tử đằng cổ thụ ở lối nhỏ uốn lượn này. Mỗi lần đi dưới gốc nó, ngửi thấy hương thơm thoang thoảng, nghe thấy tiếng ong vo ve, chợt thấy thế giới này vẫn đáng để lưu luyến, nhân sinh không phải toàn là bụi gai. Cái tình cái vị trong đó, chỉ mình tôi biết, không đủ để nói với người ngoài.
Thế nhưng, tôi vui mừng quá sớm rồi. Nhân sinh dù sao vẫn là một bụi gai, tuyệt đối không phải nơi đâu cũng nở đầy hoa hồng. Mùa xuân năm nay, tôi đi qua nơi trồng cây tử đằng cổ thụ này, trước mắt tôi lóe lên, giật nảy cả mình: đoạn thân cây vặn vẹo vốn lơ lửng giữa không trung của tử đằng, đột nhiên trở thành quỷ treo cổ, bên dưới bị người ta chặt đứt, chỉ để lại đoạn trên treo lơ lửng trong không trung, đung đưa trong gió. Ngẩng đầu nhìn lên lần nữa, những bông hoa thành chùm tím nhạt vừa chớm nở của tử đằng vẫn đang mỉm cười trong đám lá xanh. Chúng vẫn chưa kịp biết rằng, thân cây mà chúng dựa vào để sinh tồn đã bị chặt đứt, thoát ly khỏi mặt đất, không còn nước cung cấp cho chúng tồn tại nữa. Chúng dường như trở thành những đứa trẻ mồ côi mất mẹ, chẳng bao lâu nữa sẽ không cười nổi nữa, ngay cả khóc than cũng chẳng có nơi để khóc.
Tôi là một kẻ vô tích sự. Cảm xúc của tôi quá nhiều, lúc nào cũng cung vượt quá cầu, thường xuyên vì vài con vật nhỏ, vài cái cây cỏ nhỏ mà nảy sinh muôn vàn nỗi sầu nhàn hạ. Những bậc vĩ nhân thực sự tuyệt đối sẽ không như thế này. Nói ngược lại, nếu họ giống như tôi, thì cũng tuyệt đối không thể trở thành vĩ nhân. Tôi còn chút tự biết mình, tôi định sẵn là một người nhỏ bé, và cũng cam lòng như vậy, tôi cam lòng vì vài con mèo nhỏ con chó nhỏ vài cái cây nhỏ cỏ nhỏ mà rơi lệ thở dài. Nỗi đau khổ mà sự diệt vong của cây tử đằng này gây ra trong tâm hồn tôi, người khác không thể nào hiểu nổi.
Từ đó về sau, lối nhỏ uốn lượn mà tôi yêu thích nhất, tôi thực sự có chút sợ đi qua. Tôi không dám nhìn đoạn thân tử đằng khô héo treo lơ lửng giữa không trung kia nữa, nó thực sự giống như quỷ treo cổ, khiến tôi nổi da gà. Khi bắt buộc phải đi qua, tôi liền nhắm chặt mắt, bước thật nhanh qua. Trong lòng đếm số: một, hai, ba, bốn, đếm mãi đến mười, tôi ước chừng đã đi đến đầu cầu nhỏ, không thấy con quỷ treo cổ nữa, tôi mới mở mắt bước tới trước. Lúc này, tôi quả thực buồn bã tột cùng, đâu còn chút tâm trí nhàn nhã nào để thưởng thức cái thú vị của lối nhỏ uốn lượn nữa chứ?
Thế nhưng, như thế cũng không được. Mắt tuy nhắm, nhưng tai thì không chặn được. Tôi loáng thoáng nghe thấy tiếng khóc của tử đằng, nhỏ như tiếng muỗi kêu, nhưng vẫn loáng thoáng phân biệt được. Nó đang tố cáo việc vô cớ bị người ta sát hại. Nó đã ở đây hai ba trăm năm rồi, luôn chung sống hòa thuận với cây đại thụ mà nó bám vào. Nó tuy đã trải hết bể dâu nhân thế, nhưng chưa bao giờ có ý làm hại người. Mỗi khi xuân về, lại dùng những bông hoa của mình tô điểm vẻ đẹp cho nhân gian. Nào ngờ một sớm mai lại bị hủy hoại dưới tay kẻ ngu muội. Nó cảm thấy vô cùng oan ức, lại không có nơi để kiện cáo. Linh hồn của nó chết lặng ở đây. Mỗi đêm trăng sáng gió mát, nó sẽ đi ra "hiển thánh". Giữa ban ngày, chỉ có thể lén lút khóc thầm. Những cây cối trên đỉnh núi, những đóa sen trong hồ đều rất đồng cảm với nó, nhưng lại chịu sự ràng buộc của tự nhiên, không thể cử động, chỉ có thể lặng lẽ đối diện. Trong nhân thế mênh mông, con người tranh danh nơi triều đình, tranh lợi nơi thị tứ, đâu có tâm trí đâu mà quan tâm đến sự sống chết của một cây tử đằng? Thế là, nó chỉ có thể khóc than, khóc than...
Trên thế giới này, kẻ vô tích sự như tôi, đại khái là không nhiều. Tiếng khóc của tử đằng e rằng chỉ mình tôi nghe được. Trong thế giới mênh mông vô tận, trong vô vàn loài thực vật, cây tử đằng này của Yến Viên, thực sự nhỏ bé đến mức không thể nhỏ bé hơn nữa. Nếu bạn hỏi một người ở Yến Viên, tuyệt đối sẽ không có bất kỳ ai chú ý đến sự tồn tại của cây tử đằng này, tuyệt đối sẽ không có bất kỳ ai quan tâm đến cái chết của nó, tuyệt đối sẽ không có bất kỳ ai vì nó mà đau lòng. Lại cứ rơi vào một kẻ như tôi, lại cứ để tôi sống ở nơi này, lại cứ để tôi ngày ngày đi con đường nhỏ này, lại cứ xảy ra một bi kịch nhỏ như vậy; tất cả những sự ngẫu nhiên này đều tập trung lại, đè nặng lên người tôi. Cái thập tự giá mà tính cách của bản thân tôi tạo ra, chỉ có mình tôi gánh thôi. Ôi chao, ôi chao!
Nhưng, tôi nguyện gánh cái thập tự giá này, mãi mãi mãi mãi gánh lấy nó.
Ngày 13 tháng 9 năm 1992