Tuy tiêu đề là "Bàn về dịch thuật", nhưng tôi không định bàn về nguyên lý dịch thuật ở đây, cũng không định nói về "tín, đạt, nhã". Chỉ là hơn mười năm nay tôi đã xem vô số bản dịch, có loại dịch từ cổ văn, có loại dịch từ cận văn, chủng loại rất phức tạp, xem rồi không khỏi có nhiều cảm khái tạp nham. Nhưng vì bản thân tôi không mấy hứng thú với việc dịch thuật, cũng không muốn tạo ra một lý thuyết nào, dù là "dịch mềm" hay "dịch cứng", cũng không muốn viết cái gọi là nhập môn dịch học, nên những cảm khái này rốt cuộc chỉ là những tạp niệm chất đống trong đầu. Giờ đây chợt có chút cảm hứng, muốn viết chúng ra. Vì không có tiêu đề nào thích hợp, nên gọi là "Bàn về dịch thuật".
Tuy đã có tiêu đề, nhưng những cảm khái này vẫn chỉ là cảm khái. Tôi không muốn và cũng không thể quy nạp những cảm khái này vào một hệ thống nào. Dưới đây tôi xin bàn theo hai phương diện.
Một là bàn về việc dịch lại.
Trên thế giới có rất nhiều ngôn ngữ, không ai có thể thông thạo hết tất cả. Ngay cả học giả chuyên nghiên cứu ngôn ngữ học so sánh cũng chỉ biết tối đa vài chục ngôn ngữ. Người bình thường đại khái chỉ biết một loại, dĩ nhiên trừ người mù chữ ra. Trong tình cảnh này, chúng ta buộc phải dịch thuật.
Nhưng chúng ta đừng quên, dịch thuật chỉ là một biện pháp cứu cánh trong tình thế bất khả kháng. "Yến Tử Xuân Thu - Nội Thiên" viết: "Quýt sinh ở đất Hoài Nam thì là quýt, sinh ở đất Hoài Bắc thì là quýt dại, lá trông thì giống nhau, nhưng mùi vị quả lại khác. Tại sao vậy? Là do thổ nhưỡng khác nhau." Quýt chuyển đến Hoài Bắc, lá vẫn có thể giống nhau. Một bài văn, nhất là tác phẩm văn học, nếu dịch sang một loại ngôn ngữ khác, đến cái lá còn không giống nổi, thì dĩ nhiên càng không bàn đến mùi vị.
Ví dụ như, chúng ta đều từng đọc "Hồng Lâu Mộng". Tôi nghĩ không ai là không kinh ngạc trước sự tinh tế và dư vị sâu xa được khắc họa trong đó. Nếu bây giờ chúng ta đọc lại bản dịch tiếng Anh, dù trình độ tiếng Anh có tốt đến đâu, cũng không ai là không lắc đầu. Bởi vì ở đây chỉ là kể lại câu chuyện bằng một thứ ngôn ngữ khác, còn ý vị giữa dòng chữ nguyên tác thì chẳng còn chút bóng dáng nào. Đây chính là cái gọi là "mùi vị quả lại khác".
Nhưng ở Trung Quốc lại có nhiều người đem cây quýt đã hóa thành quýt dại do chuyển đến Hoài Bắc, thứ quả đã biến vị ấy, mang đi di dời thêm một lần nữa. Tiếc rằng Yến Tử không nói cho chúng ta biết, cái cây này lại hóa thành thứ gì. Thực ra chúng ta chỉ cần dùng chút trí tưởng tượng là có thể hình dung ra nó sẽ biến thành thứ kỳ quái dị thường đến mức nào. Nếu chúng ta từng đọc sách dịch lại ở Trung Quốc rồi lại lấy nguyên tác ra đối chiếu, thì ví dụ điển hình đã ngay trước mắt, chẳng cần đến cả trí tưởng tượng.
Mười mấy năm trước, khi tôi còn học trung học, thời đó phổ biến nhất là các loại sách lý luận văn nghệ dịch từ tiếng Nga, như "Nghệ thuật luận" của Plekhanov, hay loại sách của Lunacharsky... Những cuốn sách này vừa xuất hiện không lâu đã có người gọi là "thiên thư", vì người phàm tục xem xong thì như "hòa thượng trượng nhị", chẳng hiểu mô tê gì. Bản thân tôi lúc đó cũng cảm thấy cuồng nhiệt vô cùng với những cuốn sách này. Có một thời gian rất dài, hầu như ngày nào tôi cũng cắm đầu đọc ngấu nghiến. Ý nghĩa dường như hiểu mà lại dường như không hiểu. Đọc một câu cứ như đọc chú Tây Tạng của lạt ma. Dùng bút chì ghi chú đâu là chủ ngữ, đâu là động từ, đâu là phó từ, ban đầu dường như còn có đường để lần, nhưng càng đọc càng hồ đồ, một câu dài đến hai ba dòng đầy rẫy những chữ "đê", "địa", "đích" đọc đến một nửa thì đã như rơi vào màn sương mù dày đặc, không cách nào vùng vẫy thoát ra được. Vì thế mà tôi đã mất ngủ mấy lần. Người dịch tuy đã tuyên bố đi tuyên bố lại, hy vọng độc giả cứ "cắn răng" mà đọc tiếp, nghe nói bên trong còn có thứ hay, nhưng tôi thà chấp nhận trắng tay ra về sau một lần vào núi báu, chứ không còn dũng khí để vào đó nữa. Hơn nữa tôi còn nghi ngờ chính người dịch cũng không hiểu, trừ phi anh ta là siêu nhân. Tại sao những "thiên thư" này lại khó hiểu đến vậy? Nguyên nhân rất đơn giản, những cuốn sách này, bất kể người dịch có viết rõ hay không, thì tóm lại đều là dịch từ tiếng Nhật, mà người dịch Nhật Bản dường như cũng chưa hiểu rõ nguyên tác tiếng Nga.
Viết đến đây, có lẽ sẽ có người phản đối, cho rằng tôi đang bắn tên không đích; bởi vì những cuốn sách như vậy rốt cuộc không nhiều, ở hiệu sách chúng ta chỉ tìm thấy rất ít cuốn ghi rõ là dịch lại. Đa số các bản dịch còn lại, bất kể dịch từ tiếng Hy Lạp, tiếng Latinh hay những ngôn ngữ khác mà ít người Trung Quốc biết, đều chỉ ghi tên nguyên tác giả và tên người dịch. Tại sao tôi lại nói ở Trung Quốc có nhiều người đang dịch gián tiếp? Nguyên nhân này rất phức tạp. Tôi từng quen một người, tôi biết chắc chắn anh ta ngay cả một chữ cái tiếng Nga cũng không biết đọc, nhưng các tác phẩm văn nghệ anh ta dịch từ tiếng Nga thì nhiều vô kể, chất cao như núi. Chư vị chỉ cần đi hỏi vị chuyên gia này, chắc chắn có thể khám phá ra bí mật trong đó.
Những người như vậy nhiều như nước chảy, thiên hạ đầy rẫy. Bây giờ tôi chỉ xin nêu thêm một ví dụ nữa. Một vị học giả lớn ở Thượng Hải, nổi danh nhờ dịch các cuốn sách khoa học xã hội của Nga, với ai ông ta cũng nói mình dịch trực tiếp từ nguyên tác tiếng Nga. Nhưng người quen biết ông ta lại nói, ông ta đặt nguyên tác tiếng Nga trên bàn, nhưng trong ngăn kéo lại để bản dịch tiếng Nhật. Như vậy lúc làm việc tất nhiên cúi đầu nhiều mà ngẩng đầu ít, có khi căn bản là không ngẩng đầu. Nếu có người đến thăm ông ta, chỉ thấy nguyên tác tiếng Nga đặt trên bàn mà kinh ngạc trước thiên tài ngôn ngữ của vị đại học giả này.
Chúng ta hiện tại không muốn vạch trần chân tướng của những vị đại học giả này, loại người này cũng có quyền được sống. Chúng ta chỉ phản đối tất cả các bản dịch lại, dù là ghi rõ hay không ghi rõ. Để nguyên tác trên bàn mà giấu bản dịch tiếng Nhật trong ngăn kéo, chúng ta cũng vẫn phản đối. Sách khoa học và triết học nếu bất đắc dĩ thì tất nhiên có thể dịch lại, nhưng tác phẩm văn học thì tuyệt đối không được. Có lẽ có người muốn nói, ở Trung Quốc chúng ta bình thường chỉ có thể học tiếng Anh hoặc tiếng Nhật, dịch từ tiếng Anh hoặc tiếng Nhật sang cũng không hẳn là một biện pháp không được. Phải, đây là một biện pháp, tôi thừa nhận. Nhưng đây chỉ là cách làm của kẻ lười biếng. Nếu thực sự có hứng thú với một nhà thơ, nhà soạn kịch hoặc tiểu thuyết gia nước ngoài, thì nên có dũng khí để học ngôn ngữ của quốc gia đó. Nếu ngay cả dũng khí này cũng không có, thì nên biết điều mà tránh sang một bên, đi đến nơi mình nên đi. Đừng ở đây làm thay việc người khác, lẫn lộn vàng thau. Chúng ta chỉ cần những người có dũng khí!
Hai là bàn về tác giả và người dịch.
Rốt cuộc tác giả hay người dịch bỏ nhiều công sức hơn? Không cần suy nghĩ cũng có thể trả lời, tất nhiên là tác giả. Cho nên ở châu Âu có rất nhiều bản dịch trên bìa sách chỉ ghi tên tác giả, tên người dịch chỉ in bằng chữ rất nhỏ ở mặt sau, phải tốn rất nhiều công sức mới phát hiện ra. Trên tạp chí, dưới tiêu đề thường cũng chỉ thấy tên tác giả, tên người dịch được viết ở cuối bài, độc giả đọc xong bài viết mới thấy được. Ý của họ cũng chỉ là biểu thị người dịch không dám ngang hàng với tác giả mà thôi.
Ở Trung Quốc thì lại khác. Tôi từng thấy rất nhiều sách, trên bìa chỉ in tên người dịch, hai hoặc ba chữ vàng lớn kiêu ngạo đứng ở đó, hào quang của mấy chữ này có lẽ quá lớn, nên tên tác giả đành phải chạy trốn vào một góc nào đó trong sách để tránh né. Trên bìa tạp chí hoặc mục lục bên trong đôi khi chúng ta chỉ tìm thấy tên người dịch, thậm chí trên thân bài cũng chỉ in tên người dịch, tác giả chỉ có thể tìm được một chỗ nương thân trong một cái ngoặc đơn ở cuối bài. Nhìn từ góc độ tâm lý, đây là một hiện tượng rất thú vị. Người dịch sợ độc giả chỉ chú ý đến tên tác giả, nhưng lại không có dũng khí để xóa sổ hoàn toàn tên tác giả, may thay bài văn đã vào tay mình, nguyên tác giả đã không còn quyền lên tiếng, đành mặc cho anh ta xử lý, anh ta cũng không chút khách khí mà cố hết sức đẩy tác giả vào bóng tối. Tôi không phải là nhà tâm lý học, nhưng tôi có thể đoán được, nhà tâm lý học biến thái chắc chắn sẽ dành cho những người này một chỗ đứng rất lớn trong sách của họ.
Tôi còn thấy vài người dịch lịch sự hơn một chút, họ còn chịu để tên tác giả liệt kê cùng tên mình. Nhưng cũng luôn cảm thấy trong lòng không cam tâm, thế là in tên mình bằng chữ cỡ lớn, tên tác giả bằng chữ cỡ nhỏ, để độc giả nhìn vào là có cảm giác lớn nhỏ lệch lạc ngay, phương pháp này cũng khá hiển nhiên. Tôi lập tức nghĩ đến phong cách của Hitler khi tranh cử ở Đức. Vị độc tài Đức, người hiện được gọi là quỷ Satan Hitler, lúc đó đang hăng hái, trên tường các đường phố ngõ nhỏ ở các thành phố đều dán đầy mẫu phiếu bầu phóng to. Phía trên viết tên của hắn và Goering, Goebbels, Hess, Frick, phía dưới in hai vòng tròn, một cái rất lớn, một cái rất nhỏ, như mặt trời và trái đất. Người lớn tuổi hơn hoặc mắt cận thị dù thế nào cũng không thể nhìn thấy vòng tròn nhỏ kia. Điều này tất nhiên có dụng ý, vì người tán thành Hitler phải vẽ một dấu hiệu vào vòng tròn lớn, vòng tròn nhỏ là để dành cho những người phản đối hắn. Kết quả Hitler quả nhiên thành công, 98% người Đức đã bầu cho hắn. Tôi luôn nghi ngờ có những người căn bản không nhìn thấy vòng tròn nhỏ đó, vì mỗi người đều bắt buộc phải vẽ một dấu hiệu, họ đành cầm bút gạch một cái vào vòng tròn lớn. Tâm lý của những người dịch "lịch sự" này ở Trung Quốc chúng ta có lẽ cũng giống như Hitler, đây thực sự có thể gọi là đông tây tương ứng, mỗi bên một vẻ. Còn việc họ rốt cuộc có thành công như Hitler hay không, thì cái này tôi hơi khó nói.
Tôi đã nói ở trên, có người dịch không có dũng khí xóa sổ hoàn toàn tên tác giả. Nhưng ở đây cũng giống như những nơi khác, không thiếu những người có dũng khí. Có một vị đại học giả họ Đinh tên kép Phúc Bảo đã "viết" một bộ từ điển Phật học dày mấy chục cuốn. Chúng ta vừa nhìn là biết ngay bên trong có vấn đề, vì công việc này cần nhiều năm sưu tầm và nghiên cứu. Chúng ta chưa từng nghe nói Trung Quốc có một vị chuyên gia như vậy, nay lại tự nhiên rơi xuống một tác phẩm lớn như thế này, không khỏi khiến người ta nghi ngờ. Lời tựa của sách có nhắc đến "Phật giáo Đại Từ điển" của Oda Tokunō người Nhật, chúng ta đem ra đối chiếu mới biết, hóa ra đây chính là bản dịch của cuốn sách đó. Nhưng ông Đinh tuyệt đối phủ nhận là "dịch", chỉ thừa nhận là "viết", vì ông ta đã thêm vài thứ mới vào đó. Tôi lại thấy hơi hồ đồ. Dịch một bộ sách lớn vài triệu chữ, chỉ cần thêm vài ba chữ tư liệu mới là có thể biến bộ sách này thành của mình, e rằng cả thế giới ai cũng sẽ đi dịch sách mất. Nhưng "tác phẩm" lớn của ông Đinh không phải là không có điểm đáng lấy, bên trong chèn rất nhiều ảnh chân dung của ông Đinh, ví dụ như Đinh Phúc Bảo thời kỳ nghiên cứu sinh lý, Đinh Phúc Bảo thời kỳ nghiên cứu y học, cũng khá là phong phú. Dung nhan của ông Đinh cũng còn tạm được, mặc dù còn kém tiến sĩ Mai Lan Phương một bậc. Nhưng cuối cùng tôi đã chợt hiểu ra. Trước đây có người muốn đăng ảnh chân dung của mình lên báo, nhưng khổ nỗi không có cơ hội, đành phải viết thư cho hiệu thuốc Đâu An, tất nhiên kèm theo ảnh chân dung, trong thư nói đã uống thuốc này thuốc nọ, bệnh nọ bệnh kia của mình đã khỏi, đặc biệt xin cảm ơn. Thế là không bao lâu sau, dung nhan của mình có thể xuất hiện trên báo như người nổi tiếng, mặc dù địa điểm hơi không đúng, nhưng cũng không màng đến những điều đó. Giờ đây ông Đinh lại phát minh ra một phương pháp, khiến những người muốn nổi tiếng sau này không cần phải giả vờ mình bị giang mai hay nghiện ngập mà viết thư cho hiệu thuốc lớn nữa. Thật là công đức vô lượng. Chúng ta có thể không khâm phục khả năng phát minh của ông Đinh sao?
Ngoài ra còn có một người có dũng khí hơn, tất nhiên cũng là một học giả. Ông ta dịch vài bài luận văn của người Nhật về Tiên Ti và Hung Nô, rồi viết tên mình lên và đăng. Sau này có người tìm ra nguyên tác đến chất vấn, ông ta mới tuyên bố do thời gian gấp rút nên quên mất tên tác giả. Đây tất nhiên là lý do đầy đủ, vì nếu giữa tên người khác và tên mình mà bắt buộc phải quên đi một cái, thì tất nhiên sẽ quên tên người khác, ai mà chẳng yêu tên của chính mình cơ chứ?
Tôi ở trên chỉ tiện tay nêu ra hai ví dụ. Những người có dũng khí như vậy, ở giữa chúng ta thật sự nhiều như nhặt trên đất, còn nhiều hơn măng mọc sau mưa. Chỉ là giở trò này ở trong nước thì quan hệ cũng không quá lớn, vì rất nhiều người đều là "ngang nhau", hiểu ngầm với nhau, nhưng thỉnh thoảng để học giả nước ngoài biết được, thì không khỏi mất mặt cho chúng ta. Cuốn từ điển của Đinh Phúc Bảo mà tôi nói ở trên, một vị Hán học người Đức hiện đang làm giáo sư tại Đại học Cambridge đã từng đối chiếu với nguyên bản tiếng Nhật, ông ấy nói kết quả cho tôi biết, khiến tôi đỏ mặt tía tai cả buổi không nói nên lời. Ở nước ngoài đây là vấn đề pháp luật. Nếu một người ăn cắp đồ của người khác trong luận án tiến sĩ của mình mà không khai báo, sau này bị phát hiện, sẽ lập tức bị hủy bỏ học vị tiến sĩ, tôi hy vọng pháp luật Trung Quốc cũng sẽ đến trừng trị nhóm "anh hùng" này!
14 tháng 11 năm 1946.