Ngã Chi Nhân Sinh Cảm Ngộ

Lượt đọc: 645 | 0 Đánh giá: 0/10 Sao
★★★★★★★★★★
★★★★★★★★★★
« Lùi Tiến »
Tản Mạn Năm Dần

❊ ❊ ❊

Thật không ngờ, chớp mắt một cái, bản thân tôi đã bước vào cái tuổi cận cửu. Vài năm trước, khi mới bước vào tuổi bát tuần, đối với sự trôi chảy của thời gian, sự luân chuyển của thời tiết, tôi còn có chút cảm khái "người xưa từng than: trôi qua như thế này sao". Đến hai ba năm gần đây, đối với sự trôi đi của thời gian, thần kinh dường như đã tê liệt, dù cho đến ngày đầu năm hay cuối năm, vốn dĩ thấy ngày cuối cùng của năm cũ và ngày đầu tiên của năm mới như có một rãnh sâu ngăn cách, tựa hồ như trời chẳng cùng màu, đất chẳng cùng trạng thái, bản thân chợt tỉnh ngộ: cần phải bắt đầu lại từ đầu, cần phải "làm người" lại từ đầu; nay lại cảm thấy tuy là "nhất nguyên phục thủy" (năm mới bắt đầu), nhưng "vạn tượng" chẳng hề "canh tân", hôm nay so với hôm qua hoàn toàn giống hệt, bản thân ngoại trừ việc già thêm một tuổi, chẳng hề cảm thấy có chút thay đổi nào. Những loại văn chương như "Tám mươi thuật hoài" chẳng thể viết nổi nữa, bởi vì thực sự không có "hoài" để mà "thuật".

Thế nhưng, đến hôm nay, thời gian đang từ năm Sửu chuyển sang năm Dần, có lẽ do ấn tượng về con hổ quá sâu đậm, tâm trạng thờ ơ với thời gian mấy năm nay bỗng chốc biến thành sự quan tâm đến thời gian, "trời thêm năm tháng người thêm thọ", tôi lại tăng thêm một tuổi thọ. Tôi bỗng chốc cảm thấy, năm này thực sự không phải chuyện đùa, nó bảo cho tôi biết, tôi đã xác thực không sai lệch mà già thêm một tuổi. Lý Bạch có câu thơ: "Cao đường minh kính bi bạch phát" (Gương sáng nơi nhà cao, đau lòng vì tóc bạc), tôi rất ít khi soi gương, màu trắng trên đỉnh đầu là điều tôi cảm nhận được, chứ không phải tận mắt nhìn thấy, màu trắng tựa như có sức nặng, trĩu nặng đè lên đầu tôi. Còn về những nếp nhăn trên mặt, thì tôi thậm chí chẳng có cảm giác gì, nghĩ cũng chẳng buồn nghĩ đến.

Bất kể cảm giác của tôi thế nào, dù sao tôi cũng đã già rồi, đây là một sự thật không chút nghi ngờ. Tôi đã già đến mức vượt quá dự định, vượt quá kỳ vọng của mình. Cha và mẹ tôi đều chỉ sống đến hơn bốn mươi tuổi, cuốn sổ tay đầu tiên của tôi vốn dĩ định sống đến 50 tuổi. Nghe nói tuổi thọ con người là do di truyền, tôi tuyệt đối sẽ không sống vượt quá cha mẹ quá nhiều. Thế nhưng, năm sáu mươi năm, thoắt cái đã qua. Sáu mươi là một giáp, lúc đó vừa từ "chuồng bò" (nơi giam giữ lao động cải tạo) được thả ra, không có thời gian để nghĩ đến tuổi tác. Bảy mươi ba của Khổng Tử, tám mươi tư của Mạnh Tử, cũng như ánh chớp lóe lên rồi vụt tắt. Tôi đã quên mất dự định ban đầu, chỉ có dự toán chứ không có quyết toán, điều này thật sự không hợp với thủ tục pháp luật. Nhưng lại một cái chớp mắt, tôi đã biến thành tôi của hôm nay, đã là một ông già cô độc. Theo kiểu Tây, sang năm nên tổ chức mừng lễ Mễ thọ (88 tuổi) rồi.

87 năm tôi đã sống là ngắn hay dài? Nếu xét từ tuổi thọ con người mà nói, thì đã đủ dài rồi. Tục ngữ có câu: "Nhân sinh thất thập cổ lai hy" (người sống bảy mươi xưa nay hiếm), tôi đã vượt qua tuổi cổ lai hy 17 năm, chẳng lẽ lại không thể tính là dài? Nếu xét từ một quan điểm khác, nó cũng đủ dài. Ý nghĩ này tôi chưa từng có, tôi cũng chưa từng thấy bất cứ văn nhân học sĩ nào trong hay ngoài nước có. Là "tia lửa thiên tài" của tôi lóe lên, lóe ra cái "chân lý bình phàm" này. Hiện nay, lịch sử của Trung Quốc - một quốc gia văn minh cổ đại của thế giới - nhiều nhất cũng chỉ mới nói đến 5000 năm, mà khoảng thời gian tôi sống đã đạt đến 1/50 của 5000 năm, bạn có thể nói là chưa đủ dài sao? Tưởng tượng xa xăm 5000 năm trước, nhân loại có lẽ đã xuống khỏi cây được một thời gian, sớm đã phát minh ra lửa, có thể sử dụng công cụ, bày ra đủ trò, tự xưng là "vạn vật chi linh". Nhưng, nhìn từ hôm nay mà xét, trò đời rốt cuộc cũng có hạn, cái gọi là "thiên thượng cung khuyết" (cung điện trên trời) lúc bấy giờ, có lẽ chính là chỉ mặt trăng, vốn là thứ có thể nhìn thấy mà không thể chạm tới. Nhưng hôm nay nhân loại đã đặt chân lên mặt trăng rồi. Đám sương mù bí ẩn từng bao phủ cung trăng, hôm nay đã rõ mồn một trước thiên hạ. Nhân thế tang thương, không thể nói là không lớn, mà trong 5000 năm đằng đẵng này, tôi vậy mà chiếm gần một trăm năm, chẳng lẽ lại còn có thể nói là chưa đủ dài sao?

Hai con mắt của nhân loại mọc trên mặt, không mọc sau gáy, chỉ có thể nhìn về phía trước, muốn nhìn về phía sau, bắt buộc phải ngoảnh đầu quay người. Nhưng, khi tôi hồi tưởng, tôi có thể nhìn về phía sau. Thứ tôi nhìn thấy là một con đường vô cùng dài ẩn trong làn mây sương, điểm khởi đầu là một ngôi làng nhỏ hẻo lánh ở Sơn Đông. Từ đó xuất phát, tôi đi đến Tế Nam, đi đến Bắc Kinh, lại đi tới Đức và Thụy Sĩ vạn dặm xa xôi. Con đường này luôn theo sát sau lưng tôi, hoặc không bằng nói là bị tôi kéo lê phía sau. Sau khi ở nước ngoài hơn mười năm, tôi lại kéo theo con đường này, hay nói cách khác là con đường này kéo tôi quay trở lại tổ quốc thân yêu. Sau đó, trong vòng mấy chục năm, đôi chân tôi lại đặt chân khắp nhiều quốc gia châu Á, châu Phi cũng như châu Âu, quỹ tích hành động của tôi đương nhiên lại biến thành đường. Con đường này không đứt đoạn dù chỉ một tấc, nó có lúc khúc chiết, gập ghềnh, có lúc lại thuận lợi, khoái hoạt, ở ngay khoảnh khắc hiện tại, nó dừng lại dưới chân tôi. Nhưng, tôi biết, chỉ cần tôi nhấc chân, con đường này lập tức sẽ bắt đầu kéo dài, kéo dài mãi tới nơi mọc đầy hoa bách hợp dại kia. Khi nào kéo dài đến đó, tôi không biết, nhưng xem ra sẽ chưa đến ngay đâu.

Mấy năm gần đây, tôi đọc lịch sử học thuật và văn học cả trong lẫn ngoài nước, tôi có một thói quen mà chưa nghe nói người khác có: Tôi trước hết không quan tâm đến thành tựu học thuật của những học giả và thi nhân rực rỡ như sao băng này, cái gì tính nhân dân, cái gì tính nghệ thuật, tính này, tính nọ, tôi đều bỏ qua hết, tôi chỉ xem năm sinh năm mất của họ. Kết quả là tôi có một phát hiện kinh ngạc: đại đa số họ sống không thọ, thường thường đều là 40, 50, 60 tuổi. Những thi nhân nổi tiếng đoản mệnh, ví như Lý Trường Cát của Trung Quốc, Shelley và Keats của Anh v.v... thì tạm thời không bàn tới. Người sống quá tuổi cổ lai hy thực sự không nhiều. Thời trẻ tôi biết thi hào vĩ đại Goethe của Đức sống 83 tuổi, thi hào vĩ đại Tagore của Ấn Độ sống 80 tuổi, George Bernard Shaw của Anh, Tolstoy của Nga đều sống vượt quá 80 tuổi, lúc đó vô cùng thán phục và ngưỡng mộ. Tôi ngay cả ý niệm đuổi theo họ, bước theo dấu chân họ, một chút cũng không có, gần như cho rằng đó chắc chắn là "ngàn lẻ một đêm". Thế nhưng, đúng như tôi đã nói ở trên, thời gian thấm thoát thoi đưa, ngoảnh đầu nhìn lại, con đường cực dài do đôi chân tôi giẫm thành kia, vậy mà đã kéo tôi tới trước mắt. Tôi đại kinh thất sắc: tuổi của tôi hôm nay đã sớm vượt quá họ. Tôi cảm thấy một cơn rung động từ sâu thẳm tâm hồn.

Tâm trạng hiện tại của tôi một mặt là cảm thấy mình còn trẻ, trong bảng xếp hạng độ tuổi của các giáo sư tại Đại học Bắc Kinh, tôi còn cách trạng nguyên, bảng nhãn một khoảng xa, tôi cùng lắm chỉ xếp sau hạng 15. Hơn nữa, tôi cũng từng nói trên đường đi đến Bát Bảo Sơn, tôi tuyệt đối không "chen ngang". Thế nhưng, mặt khác, tôi thực sự cảm thấy mình sống quá lâu, quá mệt mỏi rồi. Bạn cũ mấy chục năm cứ chốc chốc lại có người đột nhiên lìa bỏ nhân thế, cái hương vị "kẻ ở lại sau" này cực kỳ khó chịu đựng. Hơn nữa, công việc từ trong nước và ngoài nước, cũng như những vinh dự bất ngờ, cứ ùn ùn kéo đến. Có lúc một ngày tiếp đón sáu bảy tốp khách và người phỏng vấn. Tôi dường như trở thành bác sĩ chủ trị trong bệnh viện, căn phòng lớn dùng để ăn cơm trở thành phòng chờ khám bệnh, người đến khám gọi tên nối đuôi nhau vào chẩn bệnh. Tôi còn trở thành đạo cụ chụp ảnh, bị đối tượng phỏng vấn "thẩm vấn", xếp hàng luân phiên chụp ảnh cùng tôi. Tôi sợ nhất tiếng hét quát như sấm của người chụp ảnh: "Cười một cái nào!". Chụp ảnh với bạn cũ, tôi cười từ đáy lòng. Nhưng với một số người không hề quen biết, tôi cười nổi sao? Điều này làm tôi nhớ đến cảnh quay giả cười hay khổ cười trong bộ phim truyền hình "Nhìn gia đình này xem", trong lòng run sợ không yên.

Mỗi ngày còn có những bó, những bao thư từ báo chí. Người viết thư gần như khắp cả nước, nam nữ già trẻ đều có. Nội dung thư đủ kiểu đủ loại, không gì không thể, tôi dường như trở thành một bậc thánh nhân, thần nhân toàn năng toàn trí. Một người bạn cũ của tôi viết trong bài văn của mình: "Quý Tiện Lâm có thư tất đáp". Điều này thực sự làm tôi khổ sở, tôi không muốn người bạn cũ "thất tín", bản thân lại không viết nổi nhiều thư như vậy, chỉ đành cầu cứu trợ lý lâu năm của mình, cùng với sinh viên của tôi, nhờ họ thay mặt trả lời, như vậy mới miễn cưỡng vượt qua. Tôi từng nói với trợ lý của mình, từ nay về sau không nhận phỏng vấn nữa, không đồng ý làm "tổng biên tập", "cố vấn" gì nữa, không viết chữ nữa. Thế nhưng lời còn chưa dứt, lại có việc tới. Việc tới rồi, suy đi tính lại, việc nào cũng không từ chối được, đành phải tự nuốt lời, nén lòng chiều theo.

Đây chính là căn nguyên sinh ra tâm trạng mâu thuẫn của tôi. Tôi vô cùng hoài niệm cuộc sống của "kẻ không thể tiếp xúc" trong mười năm đại loạn, lúc đó ngoài việc thỉnh thoảng bị đấu tố một chút ra, thực sự rất tiêu dao tự tại. Đi trên đường, không chào hỏi ai, cũng chẳng ai chào hỏi tôi, không ai trách tôi, tôi cũng chẳng trách bất cứ ai. Tôi hiện nay thường nghĩ đến lời của Trang Tử: "Đại khối lao ngã dĩ sinh, tức ngã dĩ tử" (Tạo hóa dùng sự sống để nhọc nhằn ta, dùng cái chết để nghỉ ngơi cho ta). Đây mới là lời nói thực sự nhìn thấu đạo lý.

Hiện nay có lúc tôi thực sự nghĩ đến cái chết. Xin mọi người đừng hiểu lầm, tôi tuyệt đối sẽ không tự sát, không cần phải nghiêm túc đề phòng tôi. Người ta ai cũng sợ chết, tôi đối với cái chết lại không hề sợ hãi mấy. Vào năm 1967, tôi bị "Lão Phật Gia" khám nhà, chiếc mũ trên đầu đội nhiều và to đến mức, người ta nhìn vào là thấy kinh hồn bạt vía. Tôi nhất thời không thông suốt, lập kế hoạch tự sát, trong túi đầy thuốc nước và thuốc viên an thần. Tôi là "tư sản giai cấp phản động quyền uy", tôi chỉ có thể dùng phương thức tự sát của giai cấp tư sản, tuyệt đối không được dùng phương thức tự sát của phong kiến, ví dụ như nhảy nước, thắt cổ, nhảy lầu... Tôi đã chọn xong chỗ tự sát, chỗ đó nằm trong bụi lau sậy ở Diên Minh Viên, dễ dàng không bị người ta phát hiện. Có lẽ đợi đến sau mùa thu cắt lau sậy mới có thể bị phát hiện, lúc đó thi thể tôi e rằng đã thối rữa không ra hình thù gì rồi. Nghĩ đến đây, lòng tôi sao có thể không rung động? Nhưng tâm trạng trước khi chết lại vô cùng bình tĩnh, tôi đưa chút tiền ít ỏi còn lại cho thím và Đức Hoa, ý là để họ sống lay lắt qua ngày. Sau đó tôi đang định trèo tường bỏ trốn thì Hồng vệ binh hùng hổ đạp cửa xông vào, giải tôi đến đại sảnh đường để đấu tố. Đấu tố không phải chuyện tốt, nhưng lại cứu mạng tôi một lần. Nguyên nhân đấu tố sớm là muốn đánh vào uy phong của tôi, bởi vì thái độ của tôi đối với đám lâu la dưới trướng "Lão Phật Gia" rất "tệ hại". Tóm lại, tôi đã từng đến bờ vực của cái chết, khoảng cách với cái chết chỉ trong gang tấc. Tôi biết cảm giác trước khi chết là như thế nào, tôi cảm thấy chẳng có gì ghê gớm cả. Cho nên, từ đó về sau, tôi cho rằng, cái chết không đáng sợ, mà tôi có thể sống đến hôm nay, mấy chục năm sống thêm này đều là nhặt được. Sống thêm một ngày, chính là nhặt được một ngày. Tôi còn có một bài học: đối với kẻ ác hoặc người xấu, thái độ nhất định phải "tệ hại". Thái độ hòa nhã sẽ dẫn đến cái chết, thái độ tệ hại thì có thể cứu mạng.

Tôi là một người bình thường. Nếu nói có ưu điểm gì, thì đó là tôi tương đối cần cù. Cả đời tôi chưa từng dám lười biếng. Cho đến tận hôm nay, mỗi ngày tôi vẫn phải làm việc bảy tám tiếng đồng hồ. Tình cờ một ngày tôi không đọc sách hoặc viết lách, ban đêm tôi thường trằn trọc khó ngủ, tự trách mình lãng phí một ngày. Tào Tháo có một bài thơ nổi tiếng: "Lão ký phục lịch, chí tại thiên lý. Liệt sĩ mộ niên, tráng tâm bất dĩ" (Ngựa già nằm trong tàu ngựa, chí vẫn ở ngàn dặm. Người anh hùng tuổi xế chiều, chí lớn vẫn không thôi). Tôi vô cùng thưởng thức bài thơ này. Cái tật của tôi là quên cả mình, quên mất tuổi tác của bản thân. Việc tôi làm là "lão ký phục lịch, chí tại vạn lý". Tôi dường như giống như người Anh thường gọi là teenager. Tôi hình như còn không biết mình còn sống được bao nhiêu năm, trong đầu còn không biết có bao nhiêu kế hoạch đọc sách, bao nhiêu kế hoạch viết lách cần thực hiện. Một người già quên mất tuổi tác của mình, một mặt có thể nói là chuyện tốt. Mặt khác, thì chỉ có thể nói là chuyện xấu. Điều này gần như là đầu óc hồ đồ, đầu óc một khi hồ đồ, liền dám làm mọi việc. Hai năm trước, tôi từ trên bậu cửa sổ cao một mét tám nhảy xuống, chính là một ví dụ điển hình, bạn bè đều giúp tôi bóp một vốc mồ hôi "phía sau", chính tôi cũng không khỏi sợ hãi từ phía sau.

Cứ như vậy, tâm trạng hiện tại của tôi thường xuyên ở trong mâu thuẫn, một mặt cảm thấy mình sống quá lâu, quá mệt mỏi, một mặt lại quên mất tuổi tác của mình; một mặt thường xuyên nhắc đến cái chết, một mặt lại cảm thấy mình không hề sợ chết, cái chết còn cách mình khá xa. Nhưng kết quả của sự mâu thuẫn, cái sau thường chiếm thế thượng phong.

Trong số các "thi nhân cổ đại" của Trung Quốc, Tô Đông Pha là một trong những người tôi thích nhất. Nhớ lại mười mấy tuổi làm câu đố thơ, cái tôi sử dụng chính là bộ "Tô Đông Pha toàn tập". Tuy không hiểu hết, nhưng cũng lờ mờ lật xem một lượt. Mấy năm gần đây, lại đặc biệt yêu thích từ của Tô Đông Pha, tôi có thể ngâm thuộc không ít bài. Tôi đặc biệt yêu thích một bài "Hoán khê sa". Đề mục là "Du Kỳ Thủy Thanh Tuyền Tự, tự lâm Lan Khê, khê thủy tây lưu" (Dạo chơi chùa Thanh Tuyền ở Kỳ Thủy, chùa bên Lan Khê, nước suối chảy về hướng tây). Nguyên văn là:

Sơn hạ lan nha đoản tẩm khê,

Tùng gian sa lộ tịnh vô nê,

Tiêu tiêu mộ vũ tử quy đề.

Thùy đạo nhân sinh vô tái thiểu?

Môn tiền lưu thủy thượng năng tây,

Hưu tương bạch phát xướng hoàng kê.

(Chân núi mầm lan ngắn nhúng dòng suối,

Giữa rừng thông đường cát sạch không bùn,

Mưa chiều tiêu tiêu chim cuốc kêu.

Ai bảo nhân sinh không trẻ lại được?

Nước chảy trước cửa còn có thể chảy về tây,

Chớ đem tóc bạc hát bài gà gáy vàng.)

Tô Đông Pha hỏi: "Ai bảo nhân sinh không trẻ lại được?" Tôi đáp rằng: "Tôi bảo nhân sinh có thể trẻ lại". Tôi hiện nay chính là đang có cảm giác "trẻ lại". Đây là lời tự sự của chính tôi. Nhưng, sự "trẻ lại" của tôi trong nội tâm dường như vẫn có điều kiện: sống để mà ăn, nhưng sống không phải để ăn, mà là để làm việc. Nếu sống chỉ để mà ăn, chi bằng không sống còn hơn. Nhân dịp năm mới đang đến gần, tôi nay thành tâm cầu chúc toàn quốc chúng ta ổn định đoàn kết, quốc thái dân an. Tôi cầu chúc toàn thế giới không còn cảnh hỗn loạn như hiện nay, khói lửa nổi lên tứ phía, năm châu chấn động. Chúc phúc cho chính mình, năm Dần đại cát.

Ngày 27 tháng 1 năm 1998, đêm trước Tết Nguyên đán âm lịch

Nguồn: Việt Nam Thư Quán dịch từ kanunu8.com
Được bạn: Mọt Sách đưa lên
vào ngày: 20 tháng 11 năm 2026

« Lùi Tiến »

💬 Thảo luận

Chưa có bình luận nào — hãy là người đầu tiên chia sẻ cảm nhận của bạn!

Đăng nhập để tham gia bình luận.