Đại học Bắc Kinh đang kỷ niệm sinh nhật 90 năm. Đối với một con người, 90 năm là một quãng thời gian rất dài, chính là cái gọi là tuổi bát tuần. Từ xưa đến nay, số người có thể sống đến độ tuổi này chỉ là một thiểu số cực kỳ ít ỏi. Thế nhưng, đối với một trường đại học, 90 năm có lẽ chỉ mới là giai đoạn mẫu giáo. Đại học Bắc Kinh chắc chắn vẫn sẽ tồn tại mãi, 200 năm, 300 năm, 1000 năm, thậm chí là quãng thời gian dài hơn nữa. So với dòng thời gian dài đằng đẵng như vậy, chẳng phải 90 năm chỉ là giai đoạn mẫu giáo hay sao?
Lịch sử trường chúng ta còn có một cách tính khác, đó là tính từ thời Thái học đời Hán. Đây tuyệt nhiên không phải là phát minh sáng tạo của riêng tôi, ở nước ngoài không thiếu những tiền lệ như vậy. Như thế, lịch sử trường chúng ta phải kéo dài đến hai nghìn năm, đứng vào hàng đầu thế giới. Cho dù là hai nghìn năm đi chăng nữa, Bắc Đại của chúng ta vẫn sẽ tiếp tục tồn tại như cũ, có lẽ là 3000 năm, 4000 năm, ai dám bảo là không được chứ? So với lịch sử trong tương lai, sống được hai nghìn năm cũng chỉ có thể coi là đang độ rực rỡ nhất, trường học của chúng ta vẫn còn cách xa tuổi bát tuần.
Lịch sử của một trường đại học tồn tại ở đâu? Trong những ghi chép bằng văn bản, trên những công trình kiến trúc thực tế, tất nhiên là có rồi. Nhưng, nó cũng tồn tại trong ký ức của con người. Tương đối mà nói, tồn tại trong ký ức con người thì thời gian có hạn, nhưng dù sao nó vẫn tồn tại, hơn nữa sự tồn tại này lại cụ thể hơn, sinh động hơn và lay động lòng người hơn. Trong 90 năm qua, số lượng người tốt nghiệp từ Đại học Bắc Kinh không thể thống kê hết, mỗi người đều có những hồi ức riêng về trường cũ. Trong số những người này, có rất nhiều người vô cùng hiển hách trong lịch sử cận đại Trung Quốc. Nếu thiếu đi những người này, cách viết lịch sử cận đại Trung Quốc e là phải thay đổi. Tất nhiên, đây chỉ là số ít người. Đa số những người còn lại, dù mức độ nổi tiếng không giống nhau, nhưng đều đang ở trên cương vị công tác của mình, đóng góp vào sự nghiệp xây dựng tổ quốc. Hoàn cảnh cá nhân của họ phức tạp, cương vị công tác của họ muôn hình vạn trạng. Thế nhưng, tôi tin rằng có một điểm là điểm chung: họ đều không quên trường cũ – Đại học Bắc Kinh. Trường cũ giống như một khối nam châm lớn hút chặt lấy trái tim họ, khiến sợi tơ ký ức của họ mãi mãi gắn liền với trường cũ: gắn trên tòa Hồng Lâu nguy nga, gắn trên bóng tháp dưới ánh hồ Vị Danh, gắn trên cảnh sắc bốn mùa tươi đẹp của Yến Viên: hoa đào hoa hạnh, dây bìm bìm mùa xuân; lá xanh hoa sen hồng mùa hạ; lá đỏ hoa vàng mùa thu; tùng xanh tuyết trắng mùa đông; thậm chí là hàng trúc tu trên hiên Lâm Hồ, cây tùng cổ thụ bên bờ Hồng Hồ, ánh đèn đêm của thư viện lớn, tiếng đọc sách vang vọng trên bãi cỏ xanh; tất cả những điều đó không cái nào là không vướng vào sợi tơ hồi ức của các cựu sinh viên, giấc mộng của họ mãi mãi quẩn quanh bên hồ Vị Danh. Trong "Sakuntala" có một bài thơ nổi tiếng:
Dù cho người bước đi xa mấy, cũng chẳng thoát khỏi trái tim ta,
Bóng cây lúc hoàng hôn có kéo dài đến đâu, cũng chẳng rời xa gốc rễ.
Cựu sinh viên Bắc Đại chẳng phải hoàn toàn giống như vậy sao!
Về phần bản thân tôi, hơn bảy mươi năm cuộc đời (tôi chỉ nói đến thời điểm hiện tại, không muốn kết luận vội vàng), ngoài một năm làm giáo viên văn chương cấp ba, và vài năm làm việc ở nước ngoài, thì cương vị công tác duy nhất chính là Đại học Bắc Kinh, tính đến nay đã hơn bốn mươi năm, chiếm hơn một nửa cuộc đời tôi. Tôi trở về cố đô vào cuối thu năm 1946, nhà trường phái người ra ga đón. Ô tô chạy trên phố dài mười dặm, gió lạnh mưa sầu, đèn đường vàng vọt, lòng tôi thực sự trào dâng nỗi buồn thảm. Tôi rời cố đô đã hơn mười năm, thân nơi đất khách cách xa vạn dặm, là một người con xa xứ, tôi thường tự vẽ ra viễn cảnh vui mừng ngày đoàn tụ. Ai có thể ngờ được, ngày đoàn tụ lại bi thương đến thế này! Trong lòng tôi tự nhiên tuôn trào hai câu thơ: "Tây phong điêu bích thụ, lạc diệp mãn Trường An" (phố Trường An). Trong lòng tôi có một mùa thu còn sâu hơn cả mùa thu.
Sau khi đến trường, tôi được sắp xếp ở tầng ba tòa Hồng Lâu. Thời kỳ quân Nhật chiếm đóng, Hồng Lâu là nơi đóng quân của hiến binh Nhật, tầng hầm chính là nơi hành hình giết người, dân gian đồn rằng bên trong có tiếng ma kêu. Tôi chưa bao giờ tin có quỷ thần. Nhưng, khi ấy, cả tòa Hồng Lâu năm tầng lầu, vắng vẻ tiêu điều, chỉ có bốn năm người ở, cộng thêm đèn điện mờ ảo, trong góc khuất mờ tối ở hành lang, thực sự cứ như có bóng ma lay động. Đi qua hành lang dài dằng dặc, nghe tiếng bước chân mình vang vọng, tôi thực sự nghi ngờ không biết mình có còn đang ở nhân gian hay không.
Thế nhưng, cái tôi sợ không phải là ma thật, mà là ma giả, đó chính là những đặc vụ Quốc Dân Đảng – những kẻ không bao giờ thừa nhận mình là ma quỷ, cùng với lũ lưu manh vô lại ở Thiên Kiều được chúng tập hợp lại làm tay sai. Khi ấy, bè lũ phản động Quốc Dân Đảng đang trong giai đoạn giãy chết. Quảng trường Dân Chủ của Bắc Đại, nơi được mệnh danh là khu giải phóng ở Bắc Bình, đã trở thành cái gai trong mắt, cái đinh trong thịt của chúng. Hồng Lâu lại là tấm bình phong của Quảng trường Dân Chủ, thế là trở thành mục tiêu tấn công của chúng. Ban ngày chúng phái lưu manh đến gần Hồng Lâu quậy phá, ban đêm còn muốn tìm cơ hội tấn công. Người ở Hồng Lâu dần dần nhiều lên. Mọi người đều nâng cao cảnh giác, chú ý động tĩnh. Tôi nhớ có mấy lần, chúng tôi thậm chí muốn dùng ghế chặn các lối đi chính của Hồng Lâu, đề phòng bọn xấu xông vào. Không khí căng thẳng như vậy kéo dài khá lâu.
Kéo dài một thời gian, lũ ác ma cuối cùng vẫn không thể xông vào được Hồng Lâu, còn Bắc Bình thì đã được giải phóng. Lúc này, tôi thực sự cảm thấy tai mắt sáng tỏ, một thế giới mới mở ra. Việc này chia cuộc đời tôi rõ rệt thành hai giai đoạn. Kể từ đó, hồi ức của tôi cũng bị chia cắt thành hai giai đoạn: một giai đoạn là lũ quỷ mị hoành hành, mây đen áp thành; một giai đoạn là yêu ma lộ diện, trời quang mây tạnh. Hai bên có sự khác biệt một trời một vực.
Không bao lâu sau, Bắc Đại chuyển đến Yến Viên nổi tiếng ngoài thành, tôi tất nhiên cũng theo trường chuyển đến, vừa ở là ở ngót nghét bốn mươi năm. Sợi tơ ký ức của tôi sẽ gắn trên Hồng Lâu, sẽ gắn trên hai thế giới hoàn toàn khác biệt, đây là điều không cần nói cũng biết.
Ở suốt 40 năm, ngày ngày đối diện với bóng tháp dưới ánh hồ Vị Danh. Lẽ nào tôi vẫn còn sợi tơ hồi ức nào cần gắn lên bóng tháp dưới ánh hồ sao? Người khác cho là không, chính bản thân tôi cũng cho là không. Cửa sổ phòng tôi đối diện ngay với ngôi tháp bên hồ Vị Danh. Ngẩng đầu một cái là có thể nhìn thấy đỉnh tháp cao vút đâm thẳng vào bầu trời xanh biếc. Những tòa lầu xếp lớp, những hàng cây xanh mướt, tất cả đều là hiện thực sống động, mở mắt ra là nhìn thấy rõ ràng, đâu cần phải hồi tưởng nữa?
Thế nhưng, thế sự đa đoan. Cũng như trên thế giới không có con đường nào hoàn toàn bằng phẳng thẳng tắp, con đường dưới chân tôi cũng không thể nào hoàn toàn bằng phẳng thẳng tắp được. Sau khi yêu ma lộ diện, trời quang mây tạnh, những lũ quỷ mị yêu ma mới sinh sôi vẫn có thể xuất hiện. Trong Yến Viên xinh đẹp, tôi cùng với một số người chính trực lương thiện, lại trải qua một trận bão táp kinh hoàng do lũ quỷ múa may quay cuồng, mây đen áp thành. Đây là sự kiện chưa từng có trong lịch sử nhân dân Trung Quốc (tôi mong rằng nó cũng tuyệt hậu)! Tôi cùng một số người lương thiện chính trực bị giam lại, một lần giam là tám chín tháng. Thế nhưng, cuối cùng lại giống như "phượng hoàng niết bàn", sống sót trở về. Đáng tiếc là, rất nhiều điều tốt đẹp trong Yến Viên đã bị tàn phá. Những giàn dây leo trên tường ngoài của nhiều tòa nhà, những khóm hoa đinh hương có tuổi đời một hai trăm năm, những cây hải đường Tây Phủ khá nổi tiếng ở thành Bắc Kinh, những giàn hoa tử đằng đã phát triển tươi tốt ba bốn trăm năm, tất cả đều bị tiêu diệt một cách kiên quyết, triệt để, sạch sẽ và hoàn toàn. Tại sao một số hoa cỏ cây cối tốt đẹp trên thế gian lại cũng trở thành "phản cách mạng", trở thành tội phạm đáng chết như con người vậy chứ? Tôi mãi không sao hiểu nổi.
Bản thân tôi cuối cùng cũng may mắn sống sót. Thế nhưng, những loài hoa cỏ cây cối mà mọi người vô cùng yêu quý này, lại không thể nào nhìn thấy được nữa. Nếu chúng cũng có linh hồn (tôi hy vọng là có), linh hồn này tuyệt đối sẽ không rời khỏi Yến Viên xinh đẹp. Đêm trăng sáng gió mát, chúng cũng sẽ lưu luyến bên bóng tháp dưới ánh hồ Vị Danh đấy chứ! Nếu chúng có thể hồi ức, những sợi tơ hồi ức của chúng cũng sẽ gắn trên hồ Vị Danh đấy chứ! Đáng tiếc tôi không phải là thần tiên sống, không có cách cải tử hoàn sinh, không có phương thuốc hồi sinh. Chúng đã biến mất, biến mất vĩnh viễn. Ở đây dùng một câu hát trong kịch cũ: "Muốn gặp nhau, chỉ có thể đoàn viên trong mộng."
Đến ngày hôm nay, cơn ác mộng này đã sớm tan biến không dấu vết. Tôi lại trải qua một cục diện yêu ma lộ diện, trời quang mây tạnh. Như tôi đã nói ở trên, gần bốn mươi năm nay, tôi vẫn luôn ở trong Yến Viên, bên hồ Vị Danh, sợi tơ ký ức của tôi không cần phải gắn trên hồ Vị Danh nữa. Thế nhưng, những loài hoa cỏ đáng yêu đã bị nhổ bỏ kia cứ thỉnh thoảng lại đi vào giấc mộng. Những sợi tơ hồi ức đáng lẽ phải cất vào nhàn rỗi kia của tôi lại được dịp dùng đến. Nó gắn lên những giàn dây leo xanh biếc xum xuê, lên những khóm hoa đinh hương tỏa hương ngào ngạt, lên những cây hải đường Tây Phủ đỏ xanh mơn mởn, lên những giàn hoa tử đằng vươn cành tươi tốt. Như thế, tôi cũng giống như những cựu sinh viên rời trường, cũng mộng nhiễu Vị Danh Hồ rồi.
Mặc dù hiện tại chúng ta vẫn còn những khó khăn này nọ, nhưng con đường tương lai của chúng ta sẽ ngày càng rộng mở. Chúng ta hồi tưởng quá khứ hôm nay, tuyệt đối không chỉ là hoài niệm cổ xưa. Chúng ta hồi tưởng quá khứ là vì tương lai. Mong rằng cựu sinh viên Bắc Đại trên khắp thế gian: trong nước, nước ngoài, nam, nữ, già, trẻ, đừng bao giờ cắt đứt sợi tơ hồi ức của các bạn về trường cũ, mong các bạn mãi mãi mộng nhiễu Vị Danh Hồ, mong chúng ta đều sẽ cùng nhau kỷ niệm sinh nhật 100 năm của trường cũ sau mười năm nữa. "Đản nguyện nhân trường cửu, thiên lý cộng thiền quyên!"
Ngày 3 tháng 1 năm 1988