Thế thái viêm lương, xưa nay đều có, Trung ngoài đều đồng, là chuyện tầm thường nhất, không cần phải bận tâm suy nghĩ nhiều. Nguyên khúc "Đống Tô Tần" có viết: "Cũng từng thầm suy ngẫm về thế thái viêm lương trong lòng." "Tùy Đường Diễn Nghĩa" có viết: "Thế thái viêm lương, xưa nay vẫn vậy." Dù là "thầm suy" hay suy nghĩ công khai, đằng nào thì bạn cũng phải thừa nhận cái sự thật "xưa nay vẫn vậy" này.
Tuy nhiên, mức độ cảm nhận hay nhận thức về thế thái viêm lương lại hoàn toàn khác nhau tùy theo tuổi tác và hoàn cảnh, tuyệt đối không phải ai cũng giống hệt nhau. Tôi ở đây đã phát hiện ra một định lý: Tuổi tác và sự trắc trở của hoàn cảnh tỉ lệ thuận với cảm nhận về thế thái viêm lương. Tuổi càng lớn, hoàn cảnh càng trắc trở thì cảm nhận về thế thái viêm lương càng sâu sắc. Ngược lại, tuổi càng nhỏ, hoàn cảnh càng suôn sẻ thì cảm nhận càng hời hợt. Đây là một định lý đúng đắn trên mọi phương diện.
Tôi đã đến tuổi gần cửu tuần, trong hành trình hơn tám mươi năm cuộc đời, sóng gió dập dồn, vận may và vận rủi đan xen, đường bằng phẳng và gập ghềnh lẫn lộn, vài lần gục ngã, rồi lại vài lần gượng dậy, bò đến ngày hôm nay, tôi thật sự đã thấu hiểu huyền cơ của thế thái viêm lương, nếm đủ mùi vị của thế thái viêm lương. Đặc biệt là trong mười năm đại họa, tôi vì gan to bằng trời, tự mình nhảy ra phản đối vị "Lão Phật Gia" đang quyền thế ngút trời ở Bắc Đại, bị chụp lên đủ loại mũ vô căn cứ, bị "đánh" thành phản cách mạng, chịu đựng những màn tra tấn cực kỳ tàn khốc mà đến tận bây giờ nghĩ lại vẫn còn thấy rợn tóc gáy. Sau khi được thả khỏi "chuồng bò", có một thời gian dài mấy năm trời, tôi trở thành một "kẻ không thể chạm tới" trong Yến Viên. Đi trên đường, những người năm xưa khi tôi còn huy hoàng từng cúi đầu khom lưng cung kính với tôi, lúc đó lại coi như người dưng, không ai dám hoặc chịu nói với tôi một câu nào. Tôi cũng không quen ngẩng đầu nhìn người, nói chuyện với người. Con người tôi đã bị dị hóa thành "phi nhân". Một hôm, Tôn Tử của tôi sốt đến 40 độ C, Lão Tổ và tôi dùng chiếc xe đạp cũ đẩy cháu đến bệnh viện trường cấp cứu. Một nữ đồng nghiệp không biết lấy đâu ra can đảm, đã giúp ông già sáu mươi tuổi đang đi đứng liêu xiêu là tôi đẩy xe. Tôi lúc đó cảm động đến trào nước mắt, như được uống cam lộ, như được thưởng thức đề hồ. Chuyện này, người này, tôi cả đời không quên.
Mưa qua trời tạnh, mây tan sương mù, tôi không những được khôi phục chức vụ, mà còn được thăng quan tiến chức, lại bắt đầu một giai đoạn huy hoàng. Trước kia cửa vắng không bóng người, nay lại là khách khứa đầy nhà. Nếu bạn hỏi tôi có suy nghĩ gì không, tất nhiên là có, một người chốc lát lên thiên đường, chốc lát xuống địa ngục, rồi lại chốc lát lên lại thiên đường, sao có thể không có suy nghĩ được chứ? Tôi nghĩ là: Thế thái viêm lương, xưa nay vẫn vậy. Bất cứ ai, bao gồm cả chính tôi, và bất kỳ sinh vật nào, xét từ bản năng, luôn là hướng về điều tốt, tránh xa điều xấu. Vì vậy, tôi không trách cứ bất cứ ai, kể cả những người từng đánh tôi. Tôi không trả đũa bất cứ ai. Không phải vì tôi có lòng bao dung đặc biệt lớn, có thể dung chứa chuyện khó dung của thiên hạ, mà là vì tôi đã nhìn thấu sự đời, và tự soi xét lại bản thân. Giả sử tôi ở vào vị thế của người khác, hành động của tôi chưa chắc đã tốt hơn họ.
1997