Người ta thường nói, tình yêu là chủ đề vĩnh cửu của sáng tạo nghệ thuật. Những người không đồng ý với ý kiến này e rằng không có nhiều. Tình yêu đồng thời cũng là thứ không thể thiếu trong cuộc đời. Ngay cả những người sau này xuất gia làm hòa thượng, hoàn toàn "bái bai" với tình yêu, thì trước đó cũng đã từng lội qua sông tình, chịu sự tẩy lễ của tình yêu. Những ví dụ nổi tiếng không cần phải tìm đâu xa trong thời cổ đại, ngay thời cận đại như Tô Mạn Thù và Hoằng Nhất pháp sư đã bày ra trước mắt rồi.
Thế nhưng tại sao tôi viết "Nhân sinh mạn đàm" đã hơn ba mươi bài mà vẫn chưa chạm tới chủ đề tình yêu này? Chẳng lẽ tình yêu không quan trọng trong đời người sao? Không phải vậy. Chỉ vì nó quá quan trọng, quá phổ biến, nhưng lại quá thần bí, quá huyền hoặc, nên tôi không dám đụng đến nó.
Tục ngữ Trung Quốc có câu: "Nàng dâu xấu xí sớm muộn gì cũng phải gặp bố mẹ chồng." Tôi sớm muộn gì cũng phải viết những lời bàn tán về tình yêu. Bây giờ, cơ hội đã đến: tôi đang đọc bài tiểu luận "Bàn về tình bạn" của nhà văn đại tản văn người Pháp Montaigne, trong đó có nhắc đến tình yêu. Tôi cứ chép vài đoạn, rồi dẫn giải phát huy, mượn chén của người khác để rót rượu của mình, coi như giải quyết xong một công án này. Sau này nếu có lĩnh hội cao hơn, sâu sắc hơn, tôi sẽ viết tiếp.
Montaigne nói: Chúng ta không thể đặt tình yêu vào vị trí của tình bạn. "Tôi thừa nhận, ngọn lửa tình yêu hoạt động mạnh hơn, dữ dội hơn, nóng bỏng hơn... nhưng tình yêu là một loại tình cảm sớm nắng chiều mưa, biến hóa vô thường, nó cuồng nhiệt xung động, lúc cao lúc thấp, lúc nóng lúc lạnh, treo chúng ta trên một sợi tóc. Còn tình bạn là một loại nhiệt tình phổ biến và thông dụng... Hơn nữa, tình yêu chẳng qua chỉ là một ham muốn điên cuồng, càng trốn tránh thì càng muốn theo đuổi... Tình yêu một khi bước vào giai đoạn tình bạn, tức là giai đoạn tâm đầu ý hợp, nó sẽ suy yếu và tan biến. Tình yêu lấy khoái cảm thân xác làm mục đích, một khi đã hưởng thụ rồi thì sẽ không còn tồn tại nữa."
Tóm lại, trong mắt Montaigne, tình yêu không bằng tình bạn, không phải là thứ gì tốt đẹp. Cá nhân tôi cảm thấy, mặc dù lời của Montaigne nói có phần quá dữ dội, quá phiến diện, quá cực đoan; nhưng chúng ta không thể không thừa nhận, nó có một mặt hợp lý và thực tế.
Dựa trên quan sát và suy ngẫm cá nhân, tôi cảm thấy thái độ của người đời đối với tình yêu có thể chia một cách khái quát thành hai trường phái: một phái là chủ nghĩa hiện thực, một phái là chủ nghĩa lý tưởng. Montaigne rõ ràng thuộc về chủ nghĩa hiện thực, ông không thần thánh hóa hay lý tưởng hóa tình yêu. Nếu ông là một nhà thơ, ông tuyệt đối sẽ không viết những bài thơ âu yếm, uyên ương hồ điệp như đám đông các nhà thơ lý tưởng kia, đôi khi còn lấy sự sến súa làm thú vị, khiến cho các tài tử giai nhân khắp thiên hạ vỗ tay tán thưởng. Ông thẳng thắn nói toạc ra, gọi tình yêu là "thứ tình cảm sớm nắng chiều mưa, biến hóa vô thường". Đối với một số bậc cao nhân nhã sĩ, điều này thực sự có chút làm hỏng cảnh sắc, chẳng khác nào bôi phân lên đầu Phật.
Tôi không tài cán gì, nhưng tự cho mình thuộc về phái hiện thực. Tôi cũng có điểm khác biệt với Montaigne: Tôi cho rằng, ở một giai đoạn nào đó của tình yêu, có thể có sự thuần khiết. Nếu không thì không thể giải thích được việc tại sao các cặp đôi trẻ tuổi người Nhật khi yêu nhau đến cao trào lại có đôi có cặp nhảy vào miệng núi lửa, để cho tình yêu của họ bất tử.
Tình trạng như thế này, ở Nhật Bản e rằng cũng vô cùng hiếm hoi. Còn ở các quốc gia khác, thì chưa từng nghe thấy.
Tất nhiên, ở các nước khác cũng không thiếu những bài thơ, vở kịch, tiểu thuyết và truyền thuyết dân gian ca ngợi tình yêu thuần khiết. "Romeo và Juliet" của Shakespeare, Lương Sơn Bá và Chúc Anh Đài của Trung Quốc là những câu chuyện ai cũng biết. Ai có thể nghi ngờ sự thuần khiết của tình yêu kiểu này? Chỉ riêng Trung Quốc thôi, những truyền thuyết dân gian tương tự như chuyện Lương - Chúc vẫn có thể kể ra không ít. Còn về những câu chuyện có thật như "thề chết không gả" hay "thề chết không cưới" thì nhiều vô kể. Như vậy, tình yêu dường như hoàn toàn trái ngược với lời nói của Montaigne, thuần khiết thánh thiện đến mức không thể hơn được nữa.
Ở đây tôi muốn phân tích một trường hợp tình yêu nổi tiếng. Đó là câu chuyện tình yêu giữa Dương Quý Phi và Đường Huyền Tông, một câu chuyện được ca tụng từ xưa đến nay. "Trường Hận Ca" của đại thi hào Bạch Cư Dị thời Đường chính là ca ngợi sự việc này. Bạn xem, sau khi Đường Huyền Tông mất đi Dương Quý Phi, ông ấy nhớ nhung biết bao, tình cảm sâu đậm biết bao: "Điện vắng đom đóm bay, lòng thầm nhớ; Đèn lẻ loi bấc tàn, vẫn không ngủ." Hai câu thơ cuối bài này là: "Trời dài đất lâu có lúc tận, mối hận này miên man không lúc dứt". Viết thật cảm động lòng người, thật đáng cảm thông, như thể tình yêu giữa hai người họ thực sự thuần khiết đến mức tột cùng. Thế nhưng, thường thức cho ta biết, tình yêu có tính bài tha, tình yêu đích thực không dung thứ cho người thứ ba. Thế nhưng Đường Huyền Tông thì sao? "Hậu cung giai lệ ba ngàn người", vợ bé thực sự nhiều quá đủ. Ngay cả khi "ba ngàn sủng ái dồn vào một thân", thì cái "một thân" này có đáng tin không? Bạch Cư Dị là bề tôi đời Đường mà dám bàn luận chuyện cung cấm của thiên tử, điều này ở thời Minh Thanh là tuyệt đối không thể làm được. Chuyện này tạm không bàn tới, Bạch Cư Dị thật sự có đầu óc đơn giản đến mức tin rằng tình yêu này là thuần khiết nên mới ca tụng? Hay là còn có nguyên nhân khác?
Những tình yêu phong kiến này "đều đã là chuyện quá khứ". Ngày nay chúng ta đối xử với tình yêu như thế nào? Tôi là người minh bạch không nói lời ám chỉ, tôi khá đồng tình với ý kiến của Montaigne. Người xưa Trung Quốc nói: "Ăn, sắc, tính cũng". Tình yêu, đặc biệt là kết hôn, luôn gắn liền với "sắc". Tác phẩm "Tây Sương Ký" ai cũng biết ca ngợi tình yêu giữa Trương Sinh và Oanh Oanh, cao trào lại là cảnh "trả thư", tức là "trao thân". Thông điệp trong đó rất đáng để chúng ta suy ngẫm.
Thanh niên ngày nay đối xử với tình yêu như thế nào? Điều này tôi không rõ lắm, cũng chẳng có người trẻ nào đến nói chuyện kiểu này với ông già cổ lỗ sĩ sắp chín mươi tuổi như tôi. Theo những gì tôi thấy và nghe, những thứ phong kiến đó từ lâu đã bị thanh niên ngày nay vứt bỏ. Nếu thực sự có người muốn hỏi về tình yêu với một người mù như tôi, tôi cũng có thể nói cho họ biết quan điểm của mình. Nếu một người không muốn độc thân cả đời, họ phải yêu đương và tiến tới hôn nhân. Đây là "đạo chính của nhân gian". Nhưng tuyệt đối đừng lãng phí quá nhiều thời gian, suốt ngày âu yếm, làm cho hồn xiêu phách lạc, tính toán chi li, thỉnh thoảng lại gây gổ chút ít, học hành không tốt, công việc khó thành, cuối cùng có khi lại là "giỏ tre múc nước - công cốc". Như thế thật khổ quá! Tôi không đề xướng hai người "yêu nhau từ cái nhìn đầu tiên" rồi lập tức làm thủ tục kết hôn. Tôi cảm thấy, hai người cần phải có quá trình tìm hiểu lẫn nhau. Quá trình này không cần quá dài, ngắn thì nửa năm, dài thì một năm. Thời gian dư ra nên dùng vào việc chính, gây dựng sự nghiệp, vì cá nhân, vì gia đình, vì đất nước, vì thế giới.
Đã viết hai bài ngắn về tình yêu rồi, nhưng cảm thấy vẫn chưa nói hết ý, bây giờ viết bổ sung thêm một bài nữa. Một thứ tầm thường mà lại thần bí như tình yêu, một hiện tượng xã hội hay hoạt động tâm lý như vậy, dù có mở rộng dung lượng gấp 10 lần, 20 lần, 100 lần cũng không viết hết được. Viết bổ sung bài này, chẳng qua chỉ là để bù đắp chút thiếu sót của hai bài trước mà thôi.
Trong xã hội cũ thực hiện phương pháp "lệnh cha mẹ, lời người mai mối", nam nữ thanh niên không cần phải vắt óc suy nghĩ gì đã vào động phòng. Chúng ta có thể nói, kết hôn là sự bắt đầu của tình yêu. Nhưng, đừng quên rằng, cũng có những ví dụ "lá xanh trĩu quả" mà cuối cùng vẫn không biết tình yêu là gì, hơn nữa số lượng cũng không phải là ít. Đến thời hiện đại, thực hiện tự do yêu đương, có khi lại trở thành kết hôn là sự kết thúc của tình yêu. Phương Tây và Trung Quốc hiện tại, tỷ lệ ly hôn khá đáng kể, chính là một minh chứng cụ thể. Nghe nói, nhà thờ ở một số nước Công giáo cấm ly hôn. Thế nhưng, không ly hôn không có nghĩa là tình yêu có thể tiếp tục, chỉ là bề ngoài hợp mà không tan, thực tế thì ai tìm vui nấy mà thôi.
Tình yêu đã thần bí như vậy, cơ duyên để yêu nhau và kết hôn – dùng một thuật ngữ triết học là tính ngẫu nhiên – lại vô cùng kỳ lạ, vô cùng đột ngột, tuyệt đối không phải là thứ mà cá nhân chúng ta có thể nắm bắt. Trong sự bối rối, các bậc triết nhân hiền sĩ Đông Tây đều bó tay, vẫn là người dân thường có cách, họ cầu xin sự linh thiêng từ thần thoại.
Khi nói đến thần thoại, theo suy nghĩ của cá nhân tôi, có sự khác biệt giữa Trung Quốc và nước ngoài. Người phương Tây tạo ra một vị thần tình yêu, gọi là Jupiter hoặc Cupid, là một cậu bé cầm cung tên. Tên của cậu ta bắn trúng ai, người đó liền rơi vào dòng sông tình. Văn hóa Ấn Độ cổ đại dù sao cũng có duyên với Hy Lạp và La Mã cổ đại, họ cũng tạo ra một vị thần tình yêu gọi là Kama, cũng cầm cung tên, ai bị bắn trúng liền lập tức yêu nhau, tuyệt đối không dám trái lệnh. Thần thoại này tất nhiên là cùng một nguồn gốc, điều này không bàn tới ở đây.
Ở Trung Quốc, chúng ta không có tín ngưỡng về "thần tình yêu", chúng ta có cách khác. Chúng ta tạo ra ông Nguyệt Lão, trong tay ông cầm một sợi chỉ đỏ, ai bị sợi chỉ đỏ buộc vào, bất kể cách xa bao nhiêu, dù là chân trời góc bể, cũng như ở gần bên, hai người nhất định sẽ đến với nhau, yêu nhau và kết hôn. Trước kia ở Tây Hồ có một miếu Nguyệt Lão, có một câu đối nổi tiếng khắp thiên hạ: "Nguyện người có tình trong thiên hạ đều thành quyến thuộc, là duyên tiền định chớ để lỡ nhân duyên". Thật chất phác, thật đậm đà tình người! Chỉ là đối với một số người, "tiền kiếp" và "nhân duyên" có vẻ hơi mông lung và thần bí. Thế nhưng, nếu mỗi cặp vợ chồng đều hồi tưởng lại quá trình mình yêu nhau và kết hôn lúc ban đầu, bạn có thể phủ nhận câu đối ở miếu Nguyệt Lão này không?
Bản thân tôi không thể phủ nhận câu đối này, nhưng lại không tìm ra "căn cứ khoa học". Tôi muốn khuyên thanh niên ngày nay, chi bằng hãy cứ tin một chút. Tôi không có quyền bàn tán về cách yêu nhau và kết hôn của thanh niên phương Tây và Trung Quốc hiện nay, chỉ là cảm thấy không thể tiếp nhận được. Tôi tự biết mình đã gần chín mươi tuổi, từ lâu đã thuộc về nhân vật trong bảo tàng, tôi cố tránh không than vãn như "Cửu Cân lão thái", nhưng đôi khi lại như có xương mắc trong cổ họng, không nhổ ra thì không chịu được.