Ngã Chi Nhân Sinh Cảm Ngộ

Lượt đọc: 673 | 0 Đánh giá: 0/10 Sao
★★★★★★★★★★
★★★★★★★★★★
« Lùi Tiến »
Không Có Ý Mới, Đừng Viết Bài

❊ ❊ ❊

Trong muôn vàn chúng sinh, có một loại người, đó chính là những kẻ làm nghề dạy học như tôi, hoặc nếu nói cho mỹ miều hơn thì gọi là "học giả". Những người như chúng tôi khó tránh khỏi việc thỉnh thoảng phải múa bút mực, viết đôi ba bài văn. Theo phân tích của tôi, tóm gọn lại thì văn chương có thể chia làm hai loại lớn: một là loại văn viết một cách bị động, hai là loại văn viết một cách chủ động.

Cái gọi là "văn viết bị động", chính là "bát cổ văn" dùng cho thi cử và "thí thiếp thi" đã thịnh hành hơn một ngàn năm trong lịch sử Trung Quốc, đây chính là ví dụ điển hình nhất. Loại văn này phần lớn là "thay thánh nhân lập ngôn", hoặc là để "tụng thánh", không cho phép nói ra những điều mình thực sự muốn nói. Nói cách khác, là bắt buộc phải biết nói lời vô nghĩa. Tôi nhớ Lỗ Tấn từng dẫn một ví dụ về lời vô nghĩa trong bài văn nào đó: "Phu thiên địa giả nãi vũ trụ chi càn khôn, ngô tâm giả thực trung hoài chi tại bão. Thiên bách niên lai, dĩ phi nhất nhật hĩ." (Phía sau hình như còn nữa, tôi không nhớ rõ lắm). Đây là kiểu nói vô nghĩa điển hình, nhưng đọc lên thì âm điệu lại rất vang dội. Trong "thí thiếp thi" cũng không thiếu những tác phẩm hay, bài thơ vịnh Tương Linh cổ cầm của Tiền Khởi đời Đường từng được ông Chu Quang Tiềm tán thưởng, mà sự tán thưởng của ông Chu lại bị ông Lỗ Tấn châm biếm. Ngày nay, những ví dụ về việc chúng ta viết văn một cách bị động không hề hiếm. Những lời vô nghĩa, lời nói dối, những lời khoác lác mà chúng ta viết ra, nói ra cũng nhan nhản khắp nơi. Tôi thấy rằng, có rất nhiều bài văn hoàn toàn không cần thiết phải viết, có rất nhiều cuốn sách hoàn toàn không cần thiết phải in. Nếu in ít đi những bài văn như vậy, xuất bản ít đi những cuốn sách như thế, thì tất yếu sẽ giảm bớt được việc chặt phá rừng, giảm bớt việc sản xuất giấy; đối với việc bảo vệ môi trường, duy trì cân bằng sinh thái sẽ có lợi ích rất lớn; đối với tương lai sinh tồn của nhân loại cũng sẽ giảm bớt được nhiều tai hại.

Còn về loại văn viết chủ động, cũng không thể đánh đồng tất cả. Phân tích kỹ ra thì cũng muôn hình vạn trạng, có người vì muốn thăng chức, cần phải nộp "tác phẩm", thế là vội vàng chế tác; có người vì muốn nổi tiếng, thành danh, cũng bắt buộc phải có bài văn, thế là cũng nỗ lực chế tác. Đối với những người như vậy, không cần phải trách móc nặng nề, đây là lẽ thường tình của con người. Những tác phẩm được chế tác ra không hẳn đều là "hàng thứ phẩm", trong đó không thiếu những thứ ưu tú, như những người thuộc "giới cầm bút" như chúng tôi, không viết văn một cách chủ động để kiếm chút nhuận bút thì không được, chỉ dựa vào tiền lương của chúng tôi thì chắc chắn sẽ sớm đứt bữa. Những người như chúng tôi được "tôn" là giáo sư cũng không ngoại lệ.

Trong giới học thuật Trung Quốc, những học giả viết văn chủ động có không ít người có đạo đức học thuật rất cao thượng. Họ chuyên tâm nhất quán, chỉ chú trọng vào học thuật, chăm chỉ suy nghĩ, tìm tòi nhiều phương diện, bài văn viết ra dẫu có đôi chút chênh lệch; nhưng họ đều là những người đáng khâm phục, đáng ca ngợi, họ chính là xương sống của giới học thuật Trung Quốc chúng ta.

Những tác phẩm học thuật đích thực, tóm lược lại có thể chia làm hai loại lớn: luận văn đơn lẻ và chuyên khảo đóng thành cuốn. Tầm quan trọng của loại sau là điều không cần bàn cãi. Nhiều bộ chuyên khảo dày công của cổ kim đông tây, như "Sử Ký" của Tư Mã Thiên đời Hán, "Tư Trị Thông Giám" của Tư Mã Quang đời Tống, v.v., đều là những bộ cự tác lưu danh thiên cổ, rực rỡ huy hoàng, là báu vật của quốc gia chúng ta. Ở đây tôi không bàn chi tiết nữa. Tôi muốn bàn kỹ hơn một chút về vấn đề luận văn đơn lẻ. Cốt lõi của luận văn đơn lẻ là nói lên cách nhìn của bản thân, cái ý mới lạ của bản thân khác với người đi trước, phải phát hiện ra những điều người xưa chưa từng bàn tới. Có những bài văn như thế, học thuật mới có thể từng bước, từng thế hệ phát triển về phía trước. Nếu viết một bộ chuyên khảo, trong đó có thể có ý mới của bản thân, cũng có thể không. Bởi vì đa số các chuyên khảo đều là sự trần thuật tổng hợp, toàn diện. Cho dù không phải là ý mới của bản thân, cũng bắt buộc phải viết vào, nếu không thì không được coi là toàn diện. Luận văn thì không có gánh nặng này, mục đích của nó không phải là toàn diện, mà là đi sâu, là phải có ý mới, mối quan hệ giữa nó và chuyên khảo có thể nói là bổ trợ cho nhau.

Tôi đã nhắc đến mấy lần từ "ý mới" ở trên, vậy "ý mới" từ đâu mà ra? Có cái có thể là từ trên trời rơi xuống, là xuất phát từ "linh cảm", ví dụ như truyền thuyết Newton vì thấy táo rơi mà ngộ ra lực vạn vật hấp dẫn. Nhưng chúng ta bắt buộc phải chú ý, loại linh cảm này không phải ai cũng có được. Newton chắc chắn đã sớm cân nhắc những loại vấn đề này, ngày nghĩ đêm mơ, một khi gặp được thời cơ thích hợp, liền lập tức bừng tỉnh ngộ. Những người bình thường như chúng ta, ngày nào cũng ăn táo, chỉ thấy nó thơm giòn ngọt lịm, hơi đâu mà quan tâm đến cái thứ quái quỷ "lực vạn vật hấp dẫn" kia! Trong lịch sử khoa học kỹ thuật, những ví dụ tương tự vẫn có thể liệt kê ra không ít, bây giờ tạm thời chưa bàn đến chuyện đó.

Trước kia khi tư tưởng cực tả hoành hành, giới học thuật từng phê phán dữ dội cách làm "tìm bài viết trong khe hở của tạp chí", bởi vì như vậy sẽ không thể "thay thánh nhân lập ngôn"; bắt buộc trong lòng phải có một giáo điều đã định sẵn để tuyên truyền, thì những bài văn như vậy mới phù hợp với khuôn mẫu. Có "ý mới học thuật" là phạm vào "thiên điều". Những bài văn như vậy một thời gian dài tràn lan khắp thiên hạ. Nhưng, những bài văn như thế in ra xong, rồi lại đem bán như rác cho người thu mua phế liệu (tôi thấy đây cũng là một loại "rác trắng"), ngoài việc lãng phí giấy mực ra, chẳng giúp ích gì cho sự tiến bộ của học thuật. Tôi bây giờ lập một nghĩa mới: trong đa số trường hợp, chỉ có tìm trong khe hở của tạp chí mới có thể tìm thấy ý mới. Trong các bộ chuyên khảo dày công, giữa những dòng chữ, cũng có thể tìm thấy ý mới, cái mà ngày xưa gọi là "độc thư đắc gian", chính là chỉ trường hợp này. Bởi vì, nói chung mà nói, bài viết đăng trên tạp chí thường chỉ bàn về một vấn đề, một vấn đề mới, trong đó có ý mới. Sau khi đọc xong, bạn được truyền cảm hứng, suy một ra ba, bản thân cũng nảy sinh ý mới, sau đó viết thành văn, để những người làm học thuật khác cũng nhận được cảm hứng, lại suy một ra ba. Cứ lặp đi lặp lại như vậy, sự tiến bộ của học thuật chính là nằm ở trong đó.

Đáng tiếc — là tôi cảm thấy đáng tiếc — trước mắt trong giới học thuật trong nước, phong trào đọc tạp chí khá là suy yếu. Không chỉ tạp chí nước ngoài không đọc, ngay cả tạp chí trong nước cũng không xem. Đóng cửa làm xe, làm sao có thể ra ngoài mà khớp với đường ray? Bài của người khác không đọc, quan điểm của người khác không biết, ý kiến người khác đã công bố thì không nghe không hỏi, chỉ một mực viết mãi viết mãi. Như vậy làm sao có thể thúc đẩy học thuật tiến lên? Đáng sợ hơn là, vấn đề này hầu như không có ai nêu ra. Có người hô hào suông "hội nhập với học thuật quốc tế". Không đọc tạp chí mới và tác phẩm mới của đồng nghiệp nước ngoài, bạn có thể biết "đường ray" rốt cuộc nằm ở đâu không? Ngay cả "đường ray" nằm ở đâu cũng không biết, mà cứ hô hào suông "hội nhập", chẳng phải là trò cười to nhất sao?

Năm 1997

Nguồn: Việt Nam Thư Quán dịch từ kanunu8.com
Được bạn: Mọt Sách đưa lên
vào ngày: 20 tháng 11 năm 2026

« Lùi Tiến »

💬 Thảo luận

Chưa có bình luận nào — hãy là người đầu tiên chia sẻ cảm nhận của bạn!

Đăng nhập để tham gia bình luận.