Nguyên nhân là ở đâu? Nguyên nhân chính là ở chỗ, bản thân có lúc thì thừa nhận mình già, có lúc lại không chịu thừa nhận, thật chẳng biết nên bắt đầu kể từ đâu.
Nhớ lại nhiều năm về trước, khi tôi còn chưa đầy sáu mươi tuổi, có người gọi tôi là "Quý lão", trong lòng cảm thấy khá khó chịu, đáp lại thì chói tai, không đáp thì lại không lễ phép, tiến thoái lưỡng nan, vô cùng lúng túng. Thế nhưng chẳng biết từ khi nào, trong lúc vô tình, dần dần nghe lại thấy lọt tai, có đôi khi thậm chí còn cảm thấy có chút ngọt ngào. Bản thân giật mình: thì ra mình đã thực sự già rồi, mà cũng đã thừa nhận là mình già rồi. Còn việc bước ngoặt lớn này bắt đầu từ khi nào, tôi vẫn còn chút mơ hồ, chưa rõ ràng, tôi đang nghiền ngẫm và nghiên cứu xem sao.
Dù thế nào đi nữa, một người thừa nhận mình già chẳng phải chuyện dễ dàng. Một người thầy đã hơn chín mươi tuổi của tôi có lần nói với tôi rằng, ông ấy vẫn chưa thấy mình già, những điều khác thì cũng có thể hiểu được rồi đấy. Tôi cho rằng, mấu chốt ở đây chính là chữ "Dần" (từ từ/dần dần). Nhiều năm trước, tôi từng đọc một bài tản văn chứa đựng triết lý sâu sắc của tiên sinh Phong Tử Khải, bài viết nói về chính chữ "Dần" này. Chữ này có năng lực thần thông quảng đại, tác dụng của nó trong cuộc đời tuyệt đối không thể xem thường. Con người khi có nỗi buồn đau, nếu không dần dần làm nhạt nhòa đi, thì chắc chắn sẽ không sống nổi. Khi con người gặp chuyện cực kỳ vui mừng, nếu không dần dần khôi phục lại sự bình tĩnh, thì tất yếu sẽ quên hết cả bản thân, vui đến phát cuồng. Con người bước vào tuổi già, cũng là cảm nhận được một cách dần dần. Có thể cảm nhận được mình già đi, điều đó mới kỳ diệu làm sao. Mọi người dần dần cảm thấy mình già, xét từ khía cạnh tích cực, nó có thể nhắc nhở bạn rằng: năm tháng của một đời người tuyệt đối không phải là thứ lấy mãi không hết, dùng mãi không cạn, nên tranh thủ thời gian, làm xong, làm tốt những việc mình muốn làm, để tránh việc vô thường ập đến, hối hận không kịp. Xét từ khía cạnh tiêu cực, hễ nghĩ đến tuổi tác của mình, những việc mà thời còn trẻ khỏe, máu nóng sôi trào từng làm thì không nên cố sức làm nữa. Những cá nhân thích tranh danh ở triều đình, tranh lợi nơi thị trường, có lẽ cũng nên tiết chế lại một chút. Cái lợi của tuổi già thật lớn lao thay!
Bản thân tôi đối xử với tuổi già như thế nào? Nói ra thì cũng khá đơn giản. Tuy tôi đã bước vào tuổi bát tuần, các linh kiện bên trong cơ thể cũng không hoàn toàn khỏe mạnh; nhưng tôi đối diện với nó bằng tâm thế thản nhiên. Tôi cho rằng, con người có tuổi rồi, mắc chút bệnh này bệnh nọ là hợp với quy luật tự nhiên, không cần phải kinh ngạc hay lo lắng. Nếu như đã già rồi mà nhất quyết không hề có chút bệnh tật nào, ai ai cũng sống đến hai, ba trăm tuổi hoặc thậm chí lâu hơn nữa, thì những người ngày nay đang gào thét về "xã hội già hóa" kia, e là đến cổ họng cũng phải gào đến khản đặc, hơn nữa còn sợ đến mức run cầm cập, thậm chí trái đất cũng bị đè sập mất thôi. Tôi không muốn nằm mơ chuyện trường sinh. Thái độ của tôi đối với tuổi già, thậm chí đối với nhân sinh, là thái độ của Đạo gia. Tôi tin theo hai câu thơ của Đào Uyên Minh:
"Tung lãng đại hóa trung,
Bất hỷ diệc bất cụ."
(Tạm dịch: Lướt sóng giữa càn khôn vĩ đại, không vui mừng cũng chẳng sợ hãi.)
Đây chính là thái độ của tôi đối với tuổi già.
Thấy tôi đã có một tuổi đời nhất định, rất nhiều người hỏi tôi: Có bí quyết trường thọ nào không? Câu trả lời của tôi là: Bí quyết của tôi chính là không có bí quyết gì cả, hoặc là đừng cần bí quyết gì cả. Tôi thường thấy một số người tin vào bí quyết, kiêng kị nhiều như lông bò. Cái này không dám ăn, cái kia không dám nếm, ví dụ như ăn trứng gà thì chỉ ăn lòng trắng, không ăn lòng đỏ, vì nghe nói lòng đỏ cholesterol cao; nội tạng động vật tuyệt đối không đụng đũa, cũng vì lý do cholesterol cao. Có người ăn một quả táo phải khử trùng ba lần, rồi mới gọt vỏ; con dao dùng để gọt vỏ còn phải khử trùng, chưa kể đến; gọt vỏ xong rồi, còn phải khử trùng một lần nữa, lúc này quả táo đã chẳng còn chút mùi vị táo nào, chỉ còn lại mùi thuốc khử trùng mà thôi. Trước đây có một vị giáo sư khoa hóa học, khi ăn cơm phải tính toán kỹ số lượng calo, lại tính toán số lượng vitamin, một bữa cơm dùng công thức toán học nhiều ngang một lần làm thí nghiệm. Kết quả thì sao? Kết quả là tiền cơm mỗi tháng vượt quá người khác gấp 10 lần, mà người lại gầy như một con gà khô. Một người sống đến mức độ này, thì còn niềm vui sống nào nữa? Nếu như đeo thêm kính hiển vi phóng đại gấp trăm lần, thì những gì nhìn thấy chẳng qua cũng chỉ là vi khuẩn, thử hỏi người đó còn sống nổi nữa không?
Còn về phần tôi, tôi tuyệt đối không làm thế, tôi vừa không có thời gian, lại vừa không có hứng thú. Phàm là thứ gì tôi thấy ngon thì tôi ăn, không ngon thì tôi không ăn, hoặc ăn ít đi, calo với vitamin cứ mặc xác chúng nó đi. Trong lòng không có gánh nặng, khẩu vị tự nhiên sẽ tốt, đồ ăn nạp vào đều có thể tiêu hóa rất tốt. Lại thêm việc chịu khó vận động chân tay, chịu khó động não, tự nhiên bách bệnh không sinh. Tôi cho rằng chịu khó động não là quan trọng nhất. Nếu nhất định bắt tôi phải nói ra một bí quyết, thì bí quyết của tôi chính là: Tuyệt đối đừng để đầu óc lười biếng, đầu óc phải luôn không ngừng suy nghĩ vấn đề.
Tôi đã bước vào tuổi bát tuần, nhưng, nếu xét riêng Đại học Bắc Kinh mà nói, thì việc dựa vào tuổi tác để tỏ ra ta đây, tôi vẫn chưa đủ tư cách. Trong số các giáo sư, xếp hàng theo tuổi tác, tôi e rằng vẫn còn phải xếp sau hơn hai mươi người nữa. Tôi tưởng tượng trước mắt có một đội ngũ giáo sư Đại học Bắc Kinh xếp hàng theo thứ tự tuổi tác đang tiến về Bát Bảo Sơn. Người đứng sau tôi tất nhiên rất nhiều. Nhưng nhìn về phía trước, tôi vẫn chưa phải là người đứng đầu, trong lòng cảm thấy khá an ủi, không hề vội vã. Thế mà lại có những người xếp sau tôi, trẻ hơn tôi, cứ hùng hục, chen lên trước tôi, vượt qua người đứng đầu, bước lên núi. Trong lòng tôi thật sự rất tiếc nuối, lại có chút trách họ, ngày nay tuổi thọ trung bình của nước ta đã vượt quá 70 tuổi, tăng gấp đôi so với trước giải phóng, các bạn đang trong thời kỳ tràn đầy sinh lực, cống hiến cho đất nước, đúng là thời cơ tốt, tại sao cứ nhất định phải tranh giành leo núi trước làm gì? Việc này tôi không thể ngăn cản, e rằng cũng không phải là điều bản thân họ mong muốn. Nhưng tôi đã hạ quyết tâm, tuyệt đối không tranh giành chen ngang.
Không chen ngang thì mục đích sống tiếp là gì? Cần phải làm những việc gì? Tôi luôn có một cái nhìn mà bản thân cho là đúng đắn: Con người ăn cơm là để sống, nhưng sống lại không phải để ăn cơm. Đến tuổi già, càng là như vậy. Tôi vẫn còn một số công việc phải làm, những công việc này đối với nhân dân, đối với tổ quốc đều vẫn có ích, bất kể cái "lợi" này lớn hay nhỏ. Tôi muốn làm xong những công việc này, đồng thời còn muốn bồi dưỡng thêm một số nhân tài cho đất nước. Tôi vẫn sẽ chăm chỉ làm việc một cách chân thật, làm người một cách trong sạch; tuyệt đối không làm những chuyện có lỗi với tổ quốc và nhân dân; phải cố gắng nghĩ cho người khác nhiều hơn, ít tính toán thiệt hơn của bản thân. Người qua tuổi 80, tiền bạc phú quý chẳng khác nào mây bay, nên lo nghĩ nhiều cho thế hệ sau, ít tính toán danh lợi cá nhân, viết văn tuyệt đối không đạo văn sao chép, lừa đời lấy tiếng. Đợi đến lúc không thể không đi, thì cứ thuận theo tự nhiên, thản nhiên rời đi, không hổ thẹn với lương tâm cá nhân, như vậy là nguyện vọng của tôi đã đủ đầy rồi.
Lời cần nói đã nói xong, nhưng tôi vẫn muốn mượn cơ hội này càu nhàu đôi chút. Tôi đã nhắc đến từ "xã hội già hóa" ở phía trên. Khái niệm này tôi hiểu, một số biện pháp tôi cũng tán thành. Cái gì mà cán bộ trẻ hóa, giáo viên trẻ hóa, tôi đều giơ cả hai tay tán thành. Thế nhưng đối với việc báo chí ngày ngày gào thét "xã hội già hóa", tôi lại có sự khó chịu cực lớn. Cứ như thể con người vừa qua tuổi 60 là trở thành gánh nặng của xã hội, trở thành hòn đá ngáng chân cản trở sự tiến bộ của xã hội, tôi thấy có chút làm quá, không biết dụng ý ở đâu. Bản thân tôi đã là người già, tôi cũng đã quan sát rất nhiều người già khác. Trong số họ, người nhàn rỗi chơi bời thì có, nằm trong bệnh viện không cử động được thì có, ngày ngày xách lồng chim cầm cần câu thì có, vân vân, không sao kể xiết. Nhưng đây chỉ là số ít, không phải là toàn bộ người già. Còn không ít người già tuy đã thượng thọ bát tuần, tuổi vượt kỳ diệu (trăm tuổi), đang tiến tới tuổi gạo (88 tuổi) thậm chí tuổi trà (108 tuổi), nhưng vẫn cần cù chăm chỉ, đốt đèn làm việc thâu đêm suốt sáng, miệt mài suốt năm tháng, chẳng lẽ những người như vậy cũng bị coi là gánh nặng của xã hội sao? Tôi không hẳn tán thành câu nói "Gừng càng già càng cay". Người trẻ tuổi tràn đầy sức sống, là nơi gửi gắm hy vọng tương lai của chúng ta, để họ bước lên những vị trí quan trọng, là hoàn toàn cần thiết. Nhưng đối với người già cũng không cần ngày nào cũng lải nhải, nhắc nhở bên tai: "Các người đã già rồi! Các người đã không còn làm được gì nữa rồi! Về việc hình thành xã hội già hóa, các người không thể chối bỏ trách nhiệm đâu!" Làm như vậy có ích lợi gì? Cùng với cuộc sống ngày càng được cải thiện, tuổi thọ trung bình của con người sẽ còn tăng lên, tương lai tỷ lệ người già chiếm trong xã hội sẽ còn tăng cao hơn. Ngay cả khi bạn cho rằng đây là một việc xấu, bạn cũng không có cách nào thay đổi được. Nghe nói ngày trước tiên sinh Tiền Huyền Đồng từng chủ trương, người qua 40 tuổi là bắn bỏ tất cả. Đây chỉ là lời nói đầy phẫn uất, có người làm thơ châm biếm chính ông ấy cũng sống qua 40 tuổi và vẫn tiếp tục sống đấy thôi. Có người trong chúng ta cứ lo lắng cho sự già hóa của xã hội, chẳng lẽ có thể ban chết hết những người trên 60 tuổi sao? Già hóa không phải là một chuyện với việc đông dân số. Lo lắng về bùng nổ dân số, dùng biện pháp kế hoạch hóa gia đình là có thể ngăn chặn được. Già hóa là xu thế tự nhiên, hơn nữa không thể ngăn chặn. Đã không thể ngăn chặn, thì không cần phải gào thét bừa bãi, điều này là vô ích. Tôi luôn nghi ngờ, cái thứ "già hóa" này cũng là hàng nhập khẩu từ nước ngoài. Người phương Tây có những khái niệm đạo đức khác với chúng ta. Chúng ta hoàn toàn không cần thiết phải "Đông Thi bắt chước nhăn mặt". Hỏi người cao minh xem, nghĩ thế nào?
Càu nhàu đã xong, bài viết kết thúc, chỗ nào quá khích, rất mong được bao dung.
Ngày 15 tháng 7 năm 1991