Ngã Chi Nhân Sinh Cảm Ngộ

Lượt đọc: 677 | 0 Đánh giá: 0/10 Sao
★★★★★★★★★★
★★★★★★★★★★
« Lùi Tiến »
Những Người Thầy Của Tôi

❊ ❊ ❊

Trong lúc nỗi hoài niệm sâu sắc về hai người mẹ không ở trước mắt nhói lên, thì những người thầy Đức hiện ra trước mắt tôi lại càng thêm phần thân thiết và đáng yêu.

Trong số các giáo sư người Đức, người có mối quan hệ thân thiết nhất với tôi dĩ nhiên là Doktor-Vater (cha tiến sĩ) của tôi - Giáo sư Waldschmidt. Phong thái lần đầu tôi gặp ông, tôi đã kể một chút ở phần trên. Ấn tượng đầu tiên ông để lại trong tôi là ông rất trẻ. Tuổi đời của ông quả thực không quá lớn, khi gặp tôi có lẽ còn chưa tới bốn mươi. Ông mặc một bộ âu phục dày dặn, khuôn mặt lại như khuôn mặt của một đứa trẻ. Cá nhân tôi cho rằng, ông đối xử với mọi người rất khiêm nhường có lễ. Giáo sư người Đức phần lớn đều có chút giá trị của danh xưng giáo sư, điều này do địa vị xã hội và kinh tế của họ quyết định, không dựa vào ý chí con người mà dịch chuyển. Sau này nghe nói, các học sinh khóa sau tôi đều cho rằng ông rất nghiêm khắc. Nghe đâu có một cô gái đệ trình luận văn tiến sĩ cho ông, ông lật xem một hồi rồi đập mạnh luận văn xuống đất, giận dữ nói: "Das ist aber alles Mist! (Toàn là rác rưởi, toàn là nói nhăng nói cuội!)". Cô gái ấy từ đó để bụng vương vấn, cuối cùng đã rời khỏi Göttingen.

Tôi học theo ông suốt 10 năm, phải nói rằng ông chưa từng nổi giận với tôi bao giờ. Ông giảng dạy rất kiên nhẫn, soi xét ngữ pháp Phạn văn vô cùng tỉ mỉ. Không làm như vậy là không được, một chữ thêm một chữ cái hay bớt một chữ cái thì ý nghĩa thường có sự biệt lập rất lớn. Sau này bản thân tôi dạy học sinh cũng học theo tấm gương của ông, soi xét kỹ từng chút ngữ pháp. Phương pháp giảng dạy của ông mang đậm phong cách Đức điển hình. Tôi nhớ nhà ngôn ngữ học phương Đông vĩ đại thế kỷ 19 của Đức là Ewald từng nói một câu: "Dạy ngôn ngữ cũng giống như dạy bơi, dẫn học sinh đến bên hồ bơi rồi đẩy một cái xuống nước, không học được bơi thì là chết đuối, mà khả năng của vế sau là vô cùng nhỏ bé." Waldschmidt áp dụng chính là phương pháp giảng dạy này. Một hai buổi đầu thì đọc qua các chữ cái. Từ buổi thứ ba trở đi là đọc bài tập, ngữ pháp phải tự mình nghiền ngẫm. Ban đầu tôi vô cùng không quen, chuẩn bị cho một buổi học thường phải mất cả một ngày. Thế nhưng, một học kỳ hơn bốn mươi buổi học đã đọc xong cuốn sách giáo khoa của nhà Phạn học người Đức Stenzler, học hết toàn bộ bộ ngữ pháp Phạn văn cực kỳ phức tạp, lại còn đọc một lượng lớn bài tập trích từ Phạn văn. Phương pháp này là hết sức thành công.

Gia đình của Giáo sư Waldschmidt ban đầu phải nói là vô cùng đầm ấm. Hai vợ chồng cùng một cậu con trai mười mấy tuổi đang học trung học. Có một thời gian, tôi giúp ông dịch tiếng Hán, thường xuyên đến nhà ông dùng cơm tối với cả gia đình, sau đó làm việc đến tận đêm khuya. Trên bàn ăn không mấy ai nói chuyện, vô cùng yên tĩnh. Có một lần ông cười nói với con trai: "Trong nhà có một vị khách Trung Quốc đến, ngày mai chắc con phải nổ một trận ở trường nhỉ?" Xem ra không khí nhà ông thiên về nghiêm túc quá mức mà thiếu đi sự linh hoạt. Phu nhân của ông cũng là một người không mấy thích nói chuyện.

Sau này đại chiến bùng nổ, bản thân ông bị trưng tập nhập ngũ, làm một sĩ quan chức vị gì đó. Không lâu sau, con trai ông cũng nhập ngũ theo tiếng gọi. Qua không lâu sau, từ mùa đông năm 1941, chiến tuyến phía Đông giằng co không tiến, cầm cự không hạ, nhưng cuộc chiến lại vô cùng khốc liệt. Con trai của họ đã hy sinh tại một quốc gia Bắc Âu. Bây giờ tôi đã quên mất hai vợ chồng khi nghe tin dữ này đã phản ứng ra sao. Theo lẽ thường, một đứa con trai duy nhất hy sinh khi còn trẻ, sự đau đớn của họ có thể tưởng tượng được. Nhưng Giáo sư Waldschmidt là một người vô cùng kiên cường, ông chưa bao giờ thể hiện dáng vẻ đau thương trước mặt tôi, hai vợ chồng họ cũng chưa từng cùng tôi nhắc tới chuyện này. Tuy nhiên, không khí gia đình vốn thiếu linh hoạt từ đó lại tăng thêm phần cô đơn lạnh lẽo, điều này hoàn toàn có thể hình dung được.

Mùa đông đầu tiên sau khi Waldschmidt bị trưng tập nhập ngũ, vé xem biểu diễn mùa đông ở đại kịch viện mà ông đặt trước đã không thể trả lại. Bản thân ông không thể đi xem, thế là ông giao cho tôi đồng hành cùng phu nhân xem biểu diễn, mỗi tuần một lần. Sau khi ăn tối xong, tôi đến đón sư mẫu rồi cùng bà tới kịch viện. Buổi biểu diễn có nhạc kịch, có hòa tấu âm nhạc, có độc tấu piano, độc tấu violin v.v., diễn viên đều từ nơi khác hoặc nước ngoài đến, đều là những nhân vật lừng lẫy danh tiếng. Trong nhà hát đèn hoa rực rỡ, sáng tựa ban ngày; các quý ông trang phục chỉnh tề, các quý bà trang sức lộng lẫy, một bầu không khí thái bình hòa hợp. Tôi không nhớ có gặp phải trận tập kích trên không nào khi đang xem biểu diễn hay không, cho nên không rõ tình hình bên trong khi máy bay địch bay tới bầu trời phía trên. Nhưng vừa bước ra khỏi cửa lớn sau khi tan buổi diễn, bên ngoài hoàn toàn là một thế giới khác, bóng tối bao trùm trời đất, do chế độ quản chế ánh sáng nên không thấy một tia sáng nào. Tôi phải cùng sư mẫu dò dẫm đi một quãng đường rất dài trong bóng tối không thể nhìn thấy bất cứ thứ gì này để về nhà bà ở dưới chân núi. Một mình về nhà lúc đêm khuya, muôn vàn âm thanh đều im lặng, đi trên con đường dài thanh tĩnh chỉ nghe thấy tiếng bước chân của chính mình, bỗng nhiên dấy lên niềm vui nhỏ. Nhưng lúc này lại chính là lúc nỗi nhớ quê hương dâng trào nồng nặc nhất.

Người thầy thứ hai mà tôi nhớ tới là Giáo sư Sieg.

Gia thế của ông tôi không rõ lắm. Đến nhà ông chỉ gặp mình bà lão, là một bà lão gầy nhỏ hiền từ. Con cái hay họ hàng thân thích gì đó chưa từng gặp qua. Xem ra là một gia đình vô cùng cô đơn lạnh lẽo, mặc dù hai vợ chồng già tình cảm cực kỳ thắm thiết, nương tựa vào nhau mà sống. Khi tôi gặp ông, ông đã qua tuổi thất thập từ lâu. Ông là người thầy đối xử với tôi thương yêu nhất, tình cảm sâu sắc nhất và kỳ vọng lớn nhất trong số những người thầy trong và ngoài nước mà tôi từng gặp trong đời. Cho đến tận ngày hôm nay, chỉ cần vừa nhớ tới ông, trái tim tôi lập tức đập liên hồi, nước mắt tuổi già lập tức chảy dài trên mặt. Tình hình ông truyền thụ kiến thức cho tôi, bên trên đã nói một chút, bên dưới còn phải nói tới. Ở đây tôi chỉ nói về một số tình hình tình cảm sâu sắc giữa hai thầy trò chúng tôi. Để giữ tính chân thực, tôi vẫn chép nguyên văn một số nhật ký của mình thời đó xuống dưới đây mà không sửa một chữ:

Ngày 13 tháng 10 năm 1940

Hôm qua mua một tấm ảnh của Prof. Sieg, đặt trên bàn đối diện với mình. Vị lão tiên sinh này tôi thật không biết phải cảm kích ông như thế nào mới phải. Ông thực sự có sự hiền từ như người cha hay người ông. Vừa nhìn thấy ảnh của ông, trong lòng tôi lại nảy sinh dũng khí vô tận, cảm thấy bản thân đối với Phạn văn nên dốc sức nghiên cứu tiếp, nếu không thì thật không xứng với ông.

Ngày 1 tháng 2 năm 1941

5 giờ rưỡi đi ra ngoài, đến nhà Prof. Sieg. Ông muốn giúp tôi giao thiệp việc tăng lương, viện trưởng đã đồng ý. Đây đúng là chuyện ngoài dự tính. Tôi thật không biết nên cảm ơn vị lão nhân này như thế nào, ông tốt với tôi thực sự chu đáo tỉ mỉ, tôi sẽ không bao giờ quên!

Hóa ra ông phát hiện cuộc sống của tôi quá thanh khổ, tự mình tìm đến Viện trưởng Viện Văn học yêu cầu tăng lương cho tôi. Thực ra tiền lương của tôi đủ dùng, chỉ vì tôi thắt lưng buộc bụng để mua sách nên mới tỏ ra thanh khổ như vậy.

Năm 1941, có thời điểm tôi muốn tìm cách rời Đức trở về nước. Trong nhật ký ngày 29 tháng 10 tôi có viết:

11 giờ rưỡi, Prof. Sieg đi lên lớp. Sau khi tan học, tôi cùng ông nói về việc tôi muốn rời khỏi Đức, ông lập tức kích động lên, mặt cũng đỏ bừng, giọng nói cũng có chút run rẩy. Ông nói ông chuẩn bị tương lai sẽ tìm cho tôi một vị trí cố định để tôi tiếp tục ở lại Đức, hoàn toàn không ngờ tới việc tôi lại muốn đi. Ông khuyên tôi dù thế nào cũng đừng đi, ông sẽ tìm cách nói với Rektor (Hiệu trưởng đại học) để tôi nhận được tiền trợ cấp nhằm đi ra ngoài nghỉ dưỡng một chút. Ông gần như muốn rơi nước mắt. Trong lòng tôi vốn dĩ còn có chút trì hoãn, bây giờ lại dao động rồi. Một khi rời khỏi Đức, ai biết được năm nào mới có thể trở lại, có thể trở lại hay không? Vị lão nhân lo lắng cho mình như cha đẻ này mười phần thì chín phần là không thể gặp lại nữa. Tôi vốn dĩ dễ động tình cảm. Bây giờ càng không nén nổi bản thân, rất muốn khóc một trận thỏa thích.

Những tình huống như thế này trong nhật ký vẫn còn một số, tôi không chép lại nữa. Chỉ với ba đoạn này, tôi cảm thấy đã hoàn toàn có thể thể hiện được mối quan hệ giữa chúng tôi rồi. Còn có một số tình huống, khi nói về việc học tiếng Tokhari ở bên dưới tôi sẽ nói tiếp, ở đây tạm thời dừng lại.

Người thầy thứ ba mà tôi nhớ tới là Giáo sư Ngôn ngữ học Slav - Braun. Cha ông lúc còn sống đảm nhận vị trí Giáo sư Ngôn ngữ học Slav tại Đại học Leipzig, ông có thể coi là gia học uyên bác, có thể nói lưu loát nhiều loại tiếng Slav. Khi tôi gặp ông, tuổi đời ông còn trẻ, vẫn chưa phải là giáo sư đảm nhận chuyên đề. Do quan hệ tuổi tác, ông cũng bị trưng tập nhập ngũ. Nhưng hoàn toàn chưa từng ra tiền tuyến, chỉ đảm nhận công việc phiên dịch, là phiên dịch cấp cao nhất. Một số tướng lĩnh cấp cao của Liên Xô bị quân Đức bắt làm tù binh, Hitler và các tên trùm phát xít muốn đích thân thẩm vấn để khai thác bí mật tối cao từ họ. Người đảm nhận phiên dịch chính là Giáo sư Braun, tầm quan trọng của nhiệm vụ ấy có thể hình dung được. Mỗi lần nghỉ phép về nhà, ông luôn thích cùng tôi tán chuyện về một số chuyện lề lối khi ông làm phiên dịch, rất nhiều trong số đó là tình hình thực tế của tầng lớp lãnh đạo tối cao bên trong quân Đức và quân Liên Xô. Ông mấy lần nói với tôi, đại bác của quân Liên Xô đặc biệt lợi hại, Đức khó mà theo kịp. Đây là cơ mật cực đoan mà phía Đức chưa bao giờ tiết lộ, để lại ấn tượng sâu sắc cho tôi.

Gia đình ông vô cùng hòa thuận êm ấm. Ông có một người phu nhân trẻ tuổi, hai đứa con trai, đứa lớn tên Andreas khoảng năm sáu tuổi, đứa nhỏ tên Stefan mới chỉ hai ba tuổi. Stefan đặc biệt thân thiết với tôi, vừa thấy tôi đến nhà là nó từ xa chạy sà vào lòng tôi. Mẹ nó chỉ bảo tôi rằng: "Lúc này anh nên ôm lấy đứa trẻ rồi xoay vài vòng, trẻ con thích nhất trò này đấy!" Phu nhân giáo sư rất hòa nhã, hình như hơi ngốc nghếch bốc đồng một chút, nói chuyện thẳng thắn nhưng đôi khi không có chừng mực.

Nhà của Giáo sư Braun rất gần nơi tôi ở, đi bộ hai ba phút là tới. Vì vậy tôi thường đến nhà ông chơi. Ông có một bức thêu cổ của Trung Quốc, trên đó thêu năm chữ lớn: Thời Hữu Khê Sơn Hứng. Ông bảo tôi dịch ra. Từ đó ông nảy sinh niềm yêu thích với tiếng Hán, tự mình mua một cuốn từ điển Hán - Đức rồi đọc thơ Đường. Ông tra từng chữ một ra, thế mà cũng giảng giải được một số ý nghĩa. Tôi sửa lại giúp ông và giảng một số kiến thức ngữ pháp thông thường. Đối với cấu trúc ngữ pháp của tiếng Hán, ông cảm thấy vừa cực kỳ kỳ quặc mà lại cực kỳ có lý, khác biệt hoàn toàn với các ngôn ngữ thuộc hệ ngữ Ấn - Âu mà ông quen thuộc. Ông cho rằng tiếng Hán không có biến hình hình thái cũng có thể là một ưu điểm, nó có thể mang lại cho người đọc sự tự do liên tưởng cực lớn, không giống như ngôn ngữ Ấn - Âu bị sự biến hình hình thái trói buộc chặt chẽ.

Ông là một người đa tài đa nghệ, giỏi vẽ tranh dầu. Có một ngày, ông đột nhiên đề nghị muốn vẽ chân dung cho tôi. Tôi dĩ nhiên đồng ý, thế là trong một khoảng thời gian tương đối dài, ngày nào tôi cũng đến nhà ông, ngồi ngay ngắn ở đó làm người mẫu. Sau khi vẽ xong, ông hỏi ý kiến của tôi. Tôi không phải người trong nghề vẽ nhưng cảm thấy vẽ rất giống mình, vì vậy vô cùng hài lòng. Về mặt nghiên cứu khoa học, ông cũng thể hiện tài năng của mình. Bài viết và chuyên khảo của ông không quá nhiều, ông cũng không làm trò hay của học phái Đức: môn ngôn ngữ khảo chứng. Dùng thuật ngữ của Trung Quốc mà nói thì ông giỏi về nghĩa lý. Ông có một cuốn sách nói về văn học Nga Sa hoàng thế kỷ 19, chính là tập trung vào góc độ nghĩa lý, xếp Lev Tolstoy và Dostoevsky thành hai ngọn núi cao để triển khai luận thuật, có kiến giải cực kỳ độc đáo, tư tưởng sâu sắc, quan sát tỉ mỉ, là một tác phẩm hiếm có. Rất tiếc dường như không thu hút được nhiều sự chú ý. Tôi đều cảm thấy có sự lạnh lẽo cô đơn.

Nói tóm lại, Giáo sư Braun ở Đại học Göttingen khá là không đắc chí. Giáo sư chính thức không có phần, Viện sĩ Viện Hàn lâm Khoa học Göttingen lại càng không dính dáng. Có một dạo, ông nói với tôi Đại học Strasbourg đang khuyết một vị trí giáo sư chính thức, ông muốn đi và cũng muốn dắt tôi đi cùng. Sau này không biết vì sao lại không thực hiện được. Cho đến hơn bốn mươi năm sau khi tôi thăm lại Liên bang Đức, tôi đến thăm ông thì ông mới nói với tôi rằng ông rốt cuộc đã nhận được vị trí giáo sư chính thức tại Đại học Göttingen, ông cảm thấy có thể hài lòng rồi. Tuy nhiên ông đã già, không còn sự hào hoa anh tuấn như thời trẻ nữa. Tôi vừa bước vào cửa, câu đầu tiên ông nói là: "Cậu đến muộn một chút rồi, bà ấy đã qua đời vào tháng trước!" Tôi biết ông đang chỉ ai, tôi cảm thấy vô cùng đau buồn. Andreas và Stefan đều đã khôn lớn, không ở bên cạnh. Người già xem ra cũng cô đơn lạnh lẽo. Trong xã hội phương Tây, những người già mất đi giá trị sử dụng phần lớn đều như vậy. Tôi muốn nói mà lại thôi. Năm ngoái nghe người từ Đức sang nói ông đã qua đời. Tôi xin thắp một nén hương lòng, chúc nguyện ông mãi mãi an nghỉ!

Người thầy người Đức thứ tư mà tôi nhớ tới là Tiến sĩ von Crimm (Dr. von Crimm). Nghe nói ông là người Đức đến từ Nga, tiếng Nga coi như là ngôn ngữ mẹ đẻ của ông. Ở đại học, ông là giảng viên tiếng Nga. Có lẽ vì ông chưa bao giờ xuất bản bất kỳ bài báo khoa học nào nên ngay cả danh hiệu phó giáo sư cũng không có. Ở Đức, bất kể ngoại ngữ của bạn giỏi tới đâu, chỉ cần không có tác phẩm khoa học thì không thể trở thành giáo sư. Thâm niên công tác dài thì tiền lương có thể rất cao, nhưng danh vị thì không thể thay đổi. Điểm này rất khác với Trung Quốc. Giáo sư Trung Quốc rớt giá, giáo sư lạm phát vốn đã có từ lâu. Đây cũng coi như là "đặc sắc" của Trung Quốc đi. Dù sao thì von Crimm từ đầu đến cuối vẫn chỉ là giảng viên. Khi ông dạy tôi tiếng Nga thì tóc đã bạc phơ, trong lòng hình như luôn có một bụng tức giận, suốt ngày ủ rũ không vui. Ông chỉ có một bà lão, họ sống ở tầng ba của tòa nhà Gauss-Weber. Căn phòng cực kỳ đơn sơ. Bà lão hình như quanh năm có bệnh, không mấy khi xuống cầu thang, nhưng tấm lòng cực kỳ tốt, nghe nói tôi mắc bệnh suy nhược thần kinh, đêm ngủ đổ mồ hôi trộm nên đã cố ý tặng tôi một quả trứng gà để bồi bổ cơ thể. Phải biết rằng thời đó một quả trứng gà sánh ngang với một thỏi vàng, lúc đói đến cuống lên thì trứng gà có thể ăn được, còn thỏi vàng thì không. Tấm chân tình này khiến tôi vô cùng cảm kích. Tiến sĩ von Crimm còn tự mình tìm đến Giáo sư Wolf - Chủ nhiệm khoa Nội của Bệnh viện Đại học để nhờ ông kiểm tra cho tôi. Tôi đến bệnh viện, Giáo sư Wolf sau khi kiểm tra vô cùng kỹ lưỡng đã nói với tôi rằng đây chỉ là suy nhược thần kinh, hoàn toàn không liên quan đến bệnh phổi. Điều này lập tức trút bỏ được một gánh nặng trong lòng tôi, như được tái sinh. Điều này càng làm tăng thêm lòng cảm kích của tôi đối với hai vợ chồng già cô độc lẻ loi này. Sau khi rời khỏi Đức, tôi không có cơ hội gặp lại họ nữa, nghĩ rằng họ đã sớm qua đời rồi, nhưng họ sẽ sống mãi trong lòng tôi.

Những người thầy mà tôi nhớ lại dĩ nhiên không chỉ giới hạn ở bốn vị trên, ví như Giáo sư tiếng Ả Rập von Soden, Giáo sư tiếng Anh Roeder và Wild, Giáo sư Triết học Heyse, Giáo sư Lịch sử Nghệ thuật - Hầu tước Vitzthum, Giáo sư tiếng Đức May, Giáo sư tiếng Iran Hinz v.v., tôi đều từng nghe giảng hoặc có qua lại, họ đối xử với hòa nhã, tôi đều sẽ không bao giờ quên. Tôi sẽ không tường thuật từng người ở đây nữa.

Năm 1988

Nguồn: Việt Nam Thư Quán dịch từ kanunu8.com
Được bạn: Mọt Sách đưa lên
vào ngày: 20 tháng 11 năm 2026

« Lùi Tiến »

💬 Thảo luận

Chưa có bình luận nào — hãy là người đầu tiên chia sẻ cảm nhận của bạn!

Đăng nhập để tham gia bình luận.