Đầu đề là do cô Hàn Tiểu Huệ đưa ra, vì vậy tôi mới đặt tên là "Phú đắc". Nhưng bài văn này là tôi tự nguyện viết, cho nên không phải là bài văn bát cổ cứng nhắc.
Tại sao tôi lại tình nguyện viết bài văn như thế này? Nói ngắn gọn một câu, đầu đề ra rất hay, không những thực sự chạm đến lòng tôi, mà còn chạm đến lòng tôi từ trước: Tôi vốn đã muốn viết một bài như thế này từ lâu rồi.
Tôi đã đến cái tuổi gần chín mươi. Trong bảy tám mươi năm qua, từ nông thôn đến thành thị; từ trong nước ra nước ngoài; từ tiểu học, trung học, đại học đến viện nghiên cứu ở nước ngoài; từ "chí ư học" đến vượt qua cả cái tuổi "tòng tâm sở dục bất du củ", cuộc đời khúc khuỷu quanh co, gập ghềnh trắc trở. Đã từng đi qua đường cái quan, cũng từng đi qua cầu khỉ độc mộc; đã từng trải qua "sơn trùng thủy phục nghi vô lộ", lại nhìn thấy "liễu ám hoa minh hựu nhất thôn". Hỉ nộ và ưu thương cùng song hành, thất vọng và hy vọng cùng tung cánh, trải nghiệm của tôi có thể nói là rất nhiều. Muốn nói chuyện hối hận, thì đó là chuyện nhiều vô kể. Muốn chọn ra nỗi hối hận sâu sắc nhất, chân thực nhất, khó quên nhất, cũng chính là nỗi hối hận vĩnh cửu, thì đó cũng là chuyện dễ như trở bàn tay, bởi vì nó không hề rời khỏi trái tim tôi dù chỉ một khắc.
Nỗi hối hận vĩnh cửu của tôi chính là: Không nên rời xa quê hương, rời xa mẹ.
Tôi sinh ra ở một ngôi làng vô cùng nghèo khó ở tây bắc tỉnh Sơn Đông. Gia đình chúng tôi là nghèo trong cái nghèo, thực sự có thể nói là nghèo đến mức không có chỗ cắm dùi. Trong mười năm tai họa, tôi tự mình đứng ra phản đối vị "Lão Phật Gia" đang làm mưa làm gió lại rất quyền thế ở Đại học Bắc Kinh, bị bà ta coi là cái đinh trong mắt, nhất định muốn trừ khử cho bằng được. Những tên tay sai dưới trướng bà ta từng hai lần lẻn về quê hương tôi, cố tình "đánh" tôi thành địa chủ, cái kiểu giáo viên hách dịch cậy thế bắt nạt người khác hung ác đó của bọn chúng, không hề dọa sợ được bà con làng xóm của tôi. Một người bạn thời thơ ấu của tôi chỉ vào mũi bọn chúng, lớn tiếng nói: "Nếu để cả Quan Trang này ra kể khổ, thì nhà Quý Tiện Lâm là nhà đầu tiên!"
Câu nói này không hề phóng đại, ông ấy nói là sự thật. Ông bà nội tôi mất sớm, để lại cha tôi và hai người chú, côi cút đơn độc, không nơi nương tựa. Người chú út được mang cho người khác. Cha tôi và chú chín đói đến mức không còn cách nào khác, đành phải đến vườn táo nhà người khác nhặt những quả táo khô rụng trên đất để ăn cho đỡ đói. Đây tất nhiên không phải kế sách lâu dài. Cuối cùng hai anh em bị ép phải rời bỏ quê hương, trôi dạt đến Tế Nam để mưu sinh. Lúc này hai ông cũng chỉ mới mười mấy hai mươi tuổi. Ở thành phố lớn không quen biết ai, chắc chắn là đã trải qua muôn vàn gian khổ, chú chín mới trụ lại được ở Tế Nam. Thế là cha tôi quay về quê hương, nói là nông dân, nhưng lại không có ruộng để cày. Chắc chắn lại phải trải qua muôn vàn gian khổ, chú chín thỉnh thoảng gửi chút tiền từ Tế Nam về nhà, cha tôi mới có cái mà sống. Chẳng biết thế nào, thế mà lại tìm được vợ, bà chính là mẹ tôi. Nhà mẹ đẻ của mẹ tôi họ Triệu, môn đăng hộ đối, nhà bà ấy nghèo cũng gần như nhà chúng tôi, nếu không thì tuyệt đối không kết thông gia. Nhà bà ấy cơm còn chẳng ăn đủ, lấy đâu ra tiền, ra thời gian để đi học. Cho nên mẹ tôi một chữ bẻ đôi cũng không biết, sống cả một đời, đến cái tên cũng không có. Nhà bà ấy ở một cái trang khác, cách trang của chúng tôi 5 dặm. 5 dặm đường này chính là khoảng cách xa nhất mà mẹ tôi từng đi trong suốt cuộc đời.
Người mà vị "Lão Phật Gia" ở Đại học Bắc Kinh muốn "đánh" thành "địa chủ" đó, chính là tôi, đã sinh ra trong một gia đình như vậy, có một người mẹ như vậy.
Sau này tôi nghe nói, gia đình chúng tôi cũng từng có lúc "giàu có". Hình như vào cuối thời Thanh đầu thời Dân quốc, chú chín ở Đông Tam Tỉnh dùng đồng năm xu cuối cùng còn sót lại trong túi, mua một phần mười tấm vé số cứu trợ lũ lụt Hồ Bắc, thế mà trúng giải. Hai anh em bàn bạc, muốn "phú quý hoàn hương", về quê cho nở mày nở mặt. Thế là chuyển tiền về quê, chú chín vẫn ở lại thành phố, việc ở quê do cha tôi một tay lo liệu, ông dùng cái giá hoang đường kỳ quặc, mua gạch ngói, xây nhà. Lại dùng cái giá hoang đường kỳ quặc, mua một mảnh đất có giếng nước. Một thời hăng hái vui vẻ, thực sự là nở mày nở mặt. Đáng tiếc là vui chẳng tày gang, cha tôi lại dùng cái cách hoang đường kỳ quặc, giống như Tống Giang vậy, hào sảng rộng rãi, thết đãi bạn bè bốn phương. Trong chớp mắt, ngôi nhà gạch vừa xây xong lại bị dỡ ra bán gạch, bán ngói. Mảnh đất có giếng nước cũng đổi chủ. Cả nhà lại quay về tình trạng ban đầu. Tôi chính là sinh ra vào lúc này, trong hoàn cảnh như vậy.
Mẹ tôi tất nhiên đã tận mắt chứng kiến sự thay đổi to lớn này. Đáng tiếc là, khi tôi sống cùng mẹ, tôi mới chỉ vài tuổi, có kể lại thì tôi cũng không hiểu. Cho nên, chuyện nhà chúng tôi bỗng nhiên phất lên, rồi lại bỗng nhiên lụi bại, chỉ như một giấc mộng phù du, đến tận bây giờ tôi vẫn chưa hoàn toàn hiểu rõ. Bí ẩn này e rằng sẽ trở thành bí ẩn vĩnh hằng.
Dù thế nào đi nữa, gia đình chúng tôi lại quay về tình trạng nghèo khó như trước. Sau này nghe người ta nói, lúc đó nhà chúng tôi chỉ còn hơn nửa mẫu đất. Nửa mẫu đất này từ đâu mà có, tôi cũng không rõ. Gia đình ba người cứ thế dựa vào nửa mẫu đất này mà sống. Chú chín ở thành phố tất nhiên vẫn thỉnh thoảng gửi chút tiền cứu trợ, nhưng việc như trúng vé số lũ lụt Hồ Bắc, cả đời có một lần cũng đã là không ít rồi. Chú chín không có nhiều tiền để chu cấp cho anh trai mình nữa.
Cuộc sống trong nhà diễn ra thế nào, tôi còn quá nhỏ nên không kể rõ được. Nhưng dù sao thì ăn uống cũng rất tệ, cái này thì tôi biết. Theo tiêu chuẩn lúc bấy giờ, ăn đồ "trắng" (chỉ bột mì) là cao cấp nhất, tiếp theo là bánh bột kê hoặc bánh bột ngô, kém nhất là ăn bánh cao lương đỏ, màu sắc đỏ au, trông như gan lợn vậy. Đồ "trắng" thì tôi không có duyên. Đồ "vàng" (màu bánh bột kê hoặc bột ngô đều là vàng) thì cũng chẳng có duyên mấy. Cả ngày quanh đi quẩn lại chỉ có đồ "đỏ". Thứ "đỏ" này vừa đắng vừa chát, thực sự khó nuốt trôi. Nhưng không ăn thì lại đói, tôi thực sự có chút nghe đến màu "đỏ" đã biến sắc.
Tuy nhiên, trẻ con cũng có cách của trẻ con. Anh họ của ông nội tôi là một vị cử nhân, vợ ông ấy tôi gọi là bà nội. Nhánh nhà ông ấy có tiền có đất. Mặc dù vị cử nhân đó đã mất, nhưng gia cảnh vẫn rất tốt. Bà nội đại này của tôi vẫn còn sống. Cháu đích tôn của bà mất sớm, nên bà trút hết tình yêu thương lên người tôi. Bà là một trong số ít những người ở toàn bộ Quan Trang được ăn đồ "trắng". Bà không những tự mình ăn, mà mỗi ngày còn để dành cho tôi nửa cái hoặc một phần tư cái bánh bao bột mì. Mỗi sáng thức dậy, tôi vừa mở mắt là lập tức nhảy xuống giường chạy ra ngoài làng, nhà chúng tôi ở ngoài làng mà. Tôi chạy đến bên cạnh bà nội, gọi một tiếng lảnh lót ngọt ngào: "Bà nội!". Bà lập tức cười không khép được miệng, rụt tay vào trong ống tay áo rộng thùng thình, lấy từ trong túi ra một miếng bánh bao nhỏ đưa cho tôi, đây chính là khoảnh khắc hạnh phúc nhất trong ngày của tôi.
Ngoài ra, thỉnh thoảng tôi cũng có thể ăn được một chút đồ "trắng", đây là thành quả từ chính sức lao động của tôi. Mỗi khi đến mùa thu hoạch lúa mì mùa hè, nhà chúng tôi căn bản chẳng có lúa mì gì để thu hoạch. Thím Ninh và cô Ninh ở nhà đối diện – nhà họ cũng nghèo đến mức đáng thương – thường dẫn tôi đến ruộng của những nhà giàu trong làng hoặc ngoài làng để "nhặt lúa mì". Cái gọi là "nhặt lúa mì" tức là lúa mì sau khi người làm thuê của nhà khác gặt xong, bao giờ cũng còn sót lại một chút bông lúa, những thứ này đều không đáng để nhặt, những người nghèo như chúng tôi mới đến "nhặt". Bởi vì số lượng còn sót lại tuyệt đối không nhiều, chúng tôi nhặt cả nửa ngày cũng chỉ được nửa giỏ, nhưng đối với chúng tôi, thế đã là quý như vàng rồi. Chắc chắn là thím và cô đã đặc biệt chăm sóc tôi, với một đứa trẻ bốn năm tuổi, năm sáu tuổi như tôi, nhặt suốt cả một mùa hè, cũng có thể nhặt được mười tám cân hạt lúa mì. Tất cả những thứ này đều là mẹ tôi tự tay xát vỏ. Để thưởng cho tôi, sau mùa lúa mì, mẹ liền đem lúa mì đi xay thành bột, hấp thành bánh bao hoặc áp chảo thành bánh bột mì trắng cho tôi ăn cho đỡ thèm. Tôi nhờ thế mà được bữa ăn ngon lành.
Nhớ có một năm, thành tích nhặt lúa mì của tôi có lẽ hơi "vượt chuẩn". Đến tết Trung thu – trong miệng người nông dân gọi là "ngày 15 tháng 8" – mẹ không biết kiếm đâu ra chút bánh trung thu, bẻ cho tôi một miếng, tôi liền ngồi xổm bên cạnh một tảng đá, ăn ngon lành. Thời đó, đối với tôi, bánh trung thu thực sự là món đồ thần kỳ, gan rồng tủy phượng cũng không thể sánh bằng, tôi hiếm khi được ăn một lần. Lúc đó tôi không hề để ý xem mẹ có đang ăn hay không. Giờ nghĩ lại, bà căn bản không hề ăn miếng nào. Không chỉ bánh trung thu, ngay cả những món đồ "trắng" khác, mẹ chưa bao giờ nếm thử, đều để dành cho tôi ăn cả. Bà có lẽ cả đời chỉ làm bạn với những chiếc bánh bột cao lương màu đỏ. Đến những năm mất mùa, ngay cả cái này cũng không có mà ăn, thì chỉ còn cách ăn rau dại.
Còn về các loại thịt, ký ức về việc ăn thịt dường như là một khoảng trắng. Cạnh nhà ngoại tôi là một xưởng bán thịt bò nấu chín. Những con bò vàng già nua đã làm lụng vất vả cày cấy suốt cả đời cho người nông dân, đến khi già yếu, không còn cày nổi nữa, mấy người nông dân liền mua lại với giá cực kỳ rẻ, dùng cách cực kỳ man rợ để giết, nấu nhừ thịt rồi mang bán. Thịt bò già khó nhừ, thực sự không còn cách nào, người nông dân liền tiểu tiện vào nồi thịt, như vậy thịt mới dễ nhừ. Người nông dân có tấm lòng tốt, khi gặp tình huống này, liền thông báo cho hàng xóm láng giềng: "Thịt hôm nay các người đừng mua nhé!". Nhà ngoại tôi nghèo, tuy vô cùng thương tôi là đứa cháu ngoại này, cũng chỉ có thể dùng chiếc vại đất, bỏ vài đồng xu, đựng một vại nước súp thịt bò, có còn hơn không. Nhớ có một lần, trong vại có thêm một miếng dạ dày bò, đó đã trở thành món đặc quyền của tôi. Tôi không nỡ ăn hết một lúc, liền dùng con dao sắt nhỏ đã rỉ sét, cắt từng miếng nhỏ để ăn, ăn một cách từ từ. Miếng dạ dày bò này thực sự có thể sánh ngang với bánh trung thu.
Đồ "trắng", bánh trung thu và dạ dày bò là những thứ hiếm có, vậy đồ "vàng" thì sao? Đồ "vàng" cũng hiếm có tương tự. Nhưng, dù tôi mới chỉ vài tuổi, tôi cũng đã nghĩ ra cách. Đến ba mùa xuân, hạ, thu, cỏ và hoa màu ngoài trang trại đều mọc lên. Tôi liền ra ngoài trang trại cắt cỏ, hoặc đến ruộng cao lương nhà người ta để bẻ lá cao lương. Bẻ lá cao lương, chủ ruộng không những không cấm, mà còn hoan nghênh; bởi vì lá bị bẻ đi, tình hình thông gió được cải thiện, cao lương có thể mọc tốt hơn, thu hoạch lương thực có thể nhiều hơn. Cỏ và lá cao lương đều dùng để nuôi bò. Nhà chúng tôi nghèo, chưa bao giờ nuôi bò. Nhà bác hai tôi có ruộng, thường xuyên nuôi hai con bò lớn. Chỗ cỏ và lá cao lương này chính là tôi chuẩn bị cho chúng. Mỗi khi tôi, một đứa trẻ chưa cao bằng ba viên đậu phụ này, vác một bó cỏ hoặc lá cao lương lớn bước vào cổng nhà bác hai, trong lòng tôi có chỗ dựa nên không sợ, đặt cỏ vào chuồng bò, lỳ lợm không chịu đi, thế nào cũng được ăn chực một bữa đồ "vàng", không bị thím hai "quát" (từ địa phương của chúng tôi, có nghĩa là "mắng") đuổi ra ngoài. Đến tết, trong lòng tự thấy, trong năm qua, mình chăn bò có công, lại có dũng khí đến nhà bác hai ăn chực bánh bột vàng. Bánh bột vàng là dùng bột kê vàng trộn với táo mà hấp. Tuy màu vàng, nhưng lại xếp trên hàng đồ "trắng", bởi vì một năm chỉ được ăn một lần vào dịp tết, vật hiếm thì quý, thế là bánh bột vàng liền trở nên quý giá.
Những điều tôi kể ở trên toàn là chuyện ăn uống. Tại sao hễ nhắc đến mẹ là lại nhắc đến chuyện ăn uống? Nguyên nhân cũng không phức tạp. Thứ nhất, tôi là một đứa trẻ nên dễ quan tâm đến chuyện ăn uống. Thứ hai, tất cả những món ăn ngon mà tôi nhắc đến ở trên, hầu như đều không liên quan gì đến mẹ. Ngoài đồ "vàng" ra, những thứ còn lại bà đều không chạm vào. Tôi chỉ ở bên cạnh bà đến năm 6 tuổi, sau đó hai lần về chịu tang, thời gian ở lại cũng rất ngắn. Giờ đây nhớ lại, ngay cả gương mặt của mẹ cũng mơ hồ không rõ nét, không có một đường nét nào rõ ràng. Đặc biệt có một điểm, làm tôi khó hiểu mà lại dễ hiểu: Tôi dù thế nào cũng không thể nhớ lại được nụ cười của mẹ, dường như bà chưa bao giờ cười trong suốt cả cuộc đời. Gia đình nghèo khó, con trai ở xa, bà phải chịu đựng muôn vàn gian khổ, nụ cười lấy đâu ra chứ? Có một lần tôi về nhà, nghe thím Ninh nhà đối diện nói với tôi: "Mẹ cháu thường nói: 'Sớm biết mang đi rồi không quay về, ta dù thế nào cũng không để nó đi!'". Một câu nói ngắn ngủi chứa đựng biết bao cay đắng, biết bao đau thương! Mẹ không biết đã bao ngày bao đêm, mắt nhìn về phương xa, mong ngóng con trai mình trở về! Thế nhưng người con trai này lại hoàn toàn không quay về, mãi cho đến khi mẹ rời xa thế giới này.
Đối với tình cảnh này, ban đầu tôi còn ngây ngô, chưa hiểu sâu sắc. Đến khi học cấp ba, bản thân đã lớn hơn vài tuổi, dần dần mới hiểu ra. Nhưng bản thân thì ký gửi nơi đất khách, kinh tế không tự chủ được, dù có hoài bão lớn lao, nhưng lực bất tòng tâm, làm sao thực hiện được, tôi thầm hạ quyết tâm, lập lời thề: Một khi tốt nghiệp đại học, tự mình tìm được việc làm, lập tức đón mẹ về phụng dưỡng, thế nhưng chưa đợi được đến lúc tôi tốt nghiệp đại học, mẹ đã rời bỏ tôi mà đi, mãi mãi, mãi mãi không quay lại nữa. Người xưa nói: "Cây muốn lặng mà gió chẳng ngừng, con muốn nuôi mà cha mẹ chẳng còn", câu nói này ứng đúng vào trường hợp của tôi. Tôi không nỡ tưởng tượng cảnh mẹ trước lúc lâm chung nhớ thương con trai; hễ nghĩ đến, tâm can tôi lại tan nát, nước mắt giàn giụa. Khi tôi từ Bắc Bình vội vã trở về Tế Nam, rồi từ Tế Nam vội vã trở về Thanh Bình để chịu tang, nhìn thấy quan tài của mẹ, nhìn thấy căn nhà tồi tàn đó, tôi thực sự muốn đâm đầu vào quan tài mà chết theo mẹ xuống suối vàng. Tôi hối hận, tôi thực sự hối hận, tôi ngàn lần không nên, vạn lần không nên rời xa mẹ. Trên thế gian này dù có danh tiếng gì, địa vị gì, hạnh phúc gì, tôn vinh gì, đều không thể sánh bằng việc được ở bên cạnh mẹ, cho dù bà không biết một chữ nào, cho dù cả ngày chỉ ăn đồ "đỏ".
Đây chính là "Nỗi hối hận vĩnh cửu" của tôi.
Ngày 5 tháng 3 năm 1994