Tôi là người thích mơ mộng, đặc biệt là thích những giấc mơ từ thời thơ ấu; nhưng giấc mơ tuổi thơ của chính tôi lại chẳng hề rực rỡ. Kể từ ngày còn ký ức cho đến ít nhất năm, sáu năm sau đó, mỗi ngày tôi chỉ thấy mái nhà bằng đất vàng, bức tường bằng đất vàng, con đường bằng đất vàng, tóm lại là một màu vàng úa. Chỉ khi nghĩ về mùa xuân, trong ký ức của tôi mới thoáng hiện lên một hai áng mây hồng nhạt: đó là hoa từ cây mơ trong sân nhà tôi nở rộ. Nhưng cũng chỉ là một hai bông như thế, ngay đến bản thân tôi cũng cảm thấy hơi có chút tồi tàn.
Năm 6 tuổi, tôi lên thành phố. Thời gian chính xác thì đã quên rồi, nhưng dường như chẳng bao lâu sau đã vào tiểu học. Trường học nằm gần bức tường thành của ngoại thành; rất rộng rãi, có nhiều cây cối, có hòn non bộ và đình nghỉ mát, hơn nữa còn có một cái ao lớn. Vào mùa xuân, khắp khuôn viên trường nở rộ hoa dâm bụt; hoa dâm bụt tàn rồi, lại đến hoa mẫu đơn và hoa thược dược. Gần hang đá có một cây rất cao lớn, cho đến tận bây giờ tôi vẫn không biết tên là gì, ở những nơi khác dường như cũng chưa từng thấy qua. Mỗi khi đến mùa hè, cây này lại kết đầy những hạt đậu vàng óng, trĩu nặng từng chùm trông rất đẹp mắt. Có vài lần vào lúc hoàng hôn, tôi một mình đi đến đó bắt chuồn chuồn, ánh hoàng hôn mịt mùng phủ lên mặt ao, trên không trung là cánh dơi đang bay lượn. Chỉ cảm thấy dường như mới chớp mắt một cái, nhìn lại mặt nước, đã thấy bóng những vì sao lấp lánh thứ ánh sáng mờ nhạt. Tất cả những điều này tất nhiên không giống như mảng màu vàng ệch trước kia, nó đã từng điểm xuyết cho cuộc sống thời đó thêm nhiều màu sắc.
Tuy nhiên hiện giờ mỗi khi nghĩ đến ngôi trường xinh đẹp đó, điều đầu tiên hiện lên trong ký ức lại không phải là những thứ này, mà là một căn phòng nhỏ rất thấp và tối tăm. Khi đó chắc cũng có một tấm biển gỗ đóng ngoài cửa, ghi tên căn phòng này, nhưng tôi lại chưa từng để ý đến. Bây giờ, tạm gọi nó là phòng đọc sách đi. Mỗi ngày sau giờ học buổi chiều, tôi đều chạy đến đó. Cũng thật kỳ lạ, hiện giờ trong ký ức của tôi, những gì gắn liền với căn phòng nhỏ này luôn là thời tiết gió êm nắng đẹp, phần lớn là vào mùa xuân, bên ngoài chắc là hoa dâm bụt hay thứ gì đó đang nở rộ rực rỡ chăng, thế nhưng sức hấp dẫn của căn phòng nhỏ này lại lớn hơn cả thế giới mùa xuân bên ngoài kia.
Hiện giờ tôi đã quên mất, khi đó trong căn phòng nhỏ ấy rốt cuộc đã đọc những gì. Chỉ nhớ rằng bìa sách đều rất đẹp, tranh minh họa bên trong cũng rất sặc sỡ, tóm lại không ngoài những thứ thuộc loại "Thế giới trẻ thơ" thịnh hành thời bấy giờ. Sau này mới biết lúc đó có rất nhiều người, tất nhiên là những người gọi là học giả và chuyên gia, từng không hài lòng với những thứ này. Ngay cả bây giờ cho phép tôi xem lại, có lẽ cũng không thể coi là hoàn hảo. Nhưng vào thời điểm đó, những thứ này lại mang đến cho tôi một niềm an ủi không nhỏ. Chúng khích lệ trí tưởng tượng non nớt của tôi thời đó, đưa tôi đến thế giới động vật, thế giới thực vật, đến xứ sở trăng, xứ sở cầu vồng để bay lượn. Không chỉ một lần, trong tưởng tượng tôi đã nhìn thấy những thiên thần có đôi cánh vàng đang bay múa trong một quầng sáng vàng rực. Cuối cùng, chính tôi cũng dường như hòa mình vào trong đó, đến mức quên mất đâu là thiên thần, đâu là bản thân mình. Những thiên thần này cứ thế theo tôi vào trong những giấc mơ.
Có ai mà không từng trải qua tuổi thơ đâu? Chỉ cần không phải sinh ra đã chết, thì luôn phải trải qua tuổi thơ. Cho dù sau này thành rồng thành rắn, trở thành nhân vật quan trọng của quốc gia, danh sĩ học giả, hay là hạng người buôn xe bán hàng; nhưng khi còn ở tuổi thơ, họ vẫn luôn là một đứa trẻ, giống như tất cả những đứa trẻ khác. Họ có những yêu cầu của một đứa trẻ. Nhưng yêu cầu này, mười phần thì chín phần là không đạt được, bởi vì cha mẹ họ lại có những yêu cầu của người lớn dành cho họ. Còn về tâm lý buồn bã vì thất vọng của họ lúc đó, e rằng chỉ có một mình họ hiểu. Thế nhưng, con người đáng thương! Nhân loại cuối cùng vẫn là loài hay quên. Đối với tâm lý buồn bã này, ngay cả bản thân họ cũng dần trở nên mơ hồ, cuối cùng quên đến nỗi chẳng còn một chút dấu vết nào. Khi họ từ trẻ con trưởng thành lên thành người lớn, họ quên mất mình đã từng là trẻ con, lại đặt ra những yêu cầu của người lớn trước kia cha mẹ họ dành cho mình lên chính con cái họ. Từ khi có nhân loại, bi kịch này cứ đời này qua đời khác diễn ra, diễn mãi đến tận tôi, và tôi cũng không phải là ngoại lệ.
Tôi thực sự cũng không phải ngoại lệ: tôi cũng từng có những yêu cầu của người lớn dành cho lũ trẻ. Kể từ khi rời ngôi trường tiểu học đó, bản thân tôi dần dần lớn lên. Có một thời gian, tôi chỉ thấy bọn trẻ đều hơi bí ẩn, là những sinh vật cực kỳ kỳ lạ. Đôi khi chúng hoàn toàn không nói lý lẽ gì cả (đừng quên, đây chỉ là cái gọi là lý lẽ của người lớn chúng ta), đặc biệt là khi bọn trẻ xem truyện cổ tích, ngụ ngôn, tôi thấy thật nhàm chán. Từ đám gà vịt chó mèo đó thì có thể học được gì chứ? Căn phòng đọc sách nhỏ đó tôi đã quên sạch, đến cả hình bóng cũng chẳng còn. Sau này, đọc được câu "trẻ con đều là ác quỷ" trong một cuốn sách cổ phương Tây, lúc đó cảm thấy thật "hợp ý ta", vui mừng khôn xiết. Dường như bản thân mình chưa từng như thế bao giờ, không, thậm chí cảm thấy mình chưa từng là trẻ con. Vừa sinh ra đã "phi lễ chớ nhìn, phi lễ chớ nghe", dần dần trở thành một thiếu niên "già dặn". Cho đến tận bây giờ, mười mấy năm sau, tôi đã trở thành một người như vậy, một kẻ trong thâm tâm luôn cảm thấy có điều gì đó không thỏa mãn. Trong khoảng thời gian này, tôi đã trải qua trung học, trải qua đại học, rồi lại đến nước ngoài, sống cô đơn trong thành phố nhỏ này 6 năm trời. Dường như mới chỉ là một khoảnh khắc thôi, vậy mà bản thân đã là người 30 tuổi rồi.
Trong hai năm cuối, hầu như mỗi tuần tôi đều đến nhà một vị giáo sư để trò chuyện, giết thời gian một buổi tối. Ông ấy có hai cậu con trai, hai thiên thần hoạt bát. Đứa nhỏ mới biết nói, nhưng đã có thể bày ra biết bao trò nghịch ngợm. Đứa lớn 5 tuổi, chưa vào tiểu học nhưng đã biết đọc sách. Tôi đã dạy nó rất nhiều chữ Hán, nó thể hiện trí nhớ đáng kinh ngạc trong khía cạnh này. Tôi rất vui, bản thân nó cũng rất tự hào. Thế là tôi trở thành bạn tốt của nó. Mỗi tối trước khi lên giường, mẹ nó đều đọc truyện cổ tích cho nó nghe. Tôi nhìn thấy đôi mắt nó mở to nhìn miệng mẹ nó cử động, trong đôi mắt là ánh sáng trong trẻo của tuổi thơ, chính bản thân tôi cũng không kìm được mà mơ màng theo. Lần nào nó cũng không chịu đi ngủ, ngồi trên ghế sofa không nhúc nhích, mẹ nó hứa tối mai sẽ đọc thêm chút nữa, nó mới miễn cưỡng tủi thân nhảy xuống ghế sofa, đi về phía phòng ngủ. Trong trí tưởng tượng non nớt của nó, tôi biết, nhất định nó cũng đã nhìn thấy xứ sở trăng, xứ sở cầu vồng; nhìn thấy những thiên thần có đôi cánh vàng, đứa trẻ hạnh phúc này!
Có lẽ chính vì lý do này, mấy đêm gần đây tôi liên tiếp nằm mơ thấy ngôi trường tiểu học mà vốn chưa từng đi vào giấc mơ, tưởng chừng đã biến mất khỏi ký ức của tôi. Tôi mơ thấy hoa dâm bụt, mơ thấy hoa thược dược và hoa mẫu đơn, mơ thấy những hạt đậu vàng óng trĩu nặng từng chùm. Mặc dù không lần nào trong giấc mơ tôi nhìn thấy căn phòng đọc sách nhỏ ấy; nhưng khi tỉnh dậy, nằm trên gối truy tìm lại những tình tiết trong giấc mơ, điều đầu tiên tôi nghĩ đến chính là nó. Tôi biết bản thân mình cũng từng là một đứa trẻ, biết rằng trẻ con có nhu cầu của trẻ con. Tuy tuổi thơ của chính tôi không hề rực rỡ, nhưng cuối cùng tôi cũng đã từng có tuổi thơ; hơn nữa, căn phòng nhỏ u tối này, cùng với những cuốn sách nhỏ đầy màu sắc kia cũng đã từng vẽ lên một đường cầu vồng trên tuổi thơ xám xịt của tôi. Đối với tôi như vậy là đủ rồi. Sinh ra ở Trung Quốc thời bấy giờ, tôi còn có thể đòi hỏi gì hơn nữa chứ?
Nhưng sự việc đôi khi cũng cực kỳ tình cờ, đúng ngay lúc này, Tây Viên, Hổ Văn mang theo Văn Văn đến thành phố nhỏ này thăm tôi. Trước kia trong thư, Hổ Văn thường kể rằng hai người họ quyết tâm làm giáo dục trẻ thơ. Giờ gặp mặt, anh ấy liền mang đến cho tôi kế hoạch cụ thể. Hai ngày đó trời mưa, chúng tôi ngồi trong nhà hàng của khách sạn trò chuyện say sưa. Trong phòng tối om, khắp nơi lơ lửng một làn khói thuốc. Bên ngoài cửa sổ cũng chỉ thấy từng sợi mưa kéo xuống từ bầu trời ảm đạm. Bản thân tôi dường như lạc vào một thế giới cổ tích. Mặc dù Hổ Văn ngồi ngay gần tôi, nhưng giọng nói của anh ấy lại như từ nơi nào xa xăm mịt mùng trôi đến, từng tiếng từng tiếng nhỏ giọt vào sâu trong tâm hồn tôi, trong đó chứa đựng sức mạnh đầy huyền bí. Ban đầu tôi còn ý thức được bản thân mình, nhưng cuối cùng cũng quên hết thảy chính mình, trong lòng chỉ tràn ngập một niềm vui sướng không tên. Đôi lúc ngẩng đầu lên, mới như người mất hồn nhìn thấy những hạt mưa như những viên ngọc trai rơi trên ô cửa kính, lấp lánh tỏa sáng. Lúc đó tôi thực sự rất vui, tôi cảm thấy sự nghiệp này là điều thiêng liêng hơn bất cứ điều gì. Sau khi họ đi, tôi đã viết cho họ một lá thư rằng: "Tôi đã xếp hai ngày này vào những ngày hiếm hoi hạnh phúc nhất trong đời mình." Họ chắc chắn có thể hiểu ý tôi, nhưng có lẽ họ đã nghĩ sang một hướng khác. Tình bạn tất nhiên mang đến cho tôi niềm vui, nhưng lý tưởng của họ mang đến cho tôi niềm hạnh phúc còn lớn hơn thế nữa.
Lúc đó tôi từng hứa với Hổ Văn, cũng sẽ giúp một tay. Nhưng đây chỉ là lời nói ra trong lúc bốc đồng. Rốt cuộc bản thân có thể làm được gì, ngay cả chính tôi cũng cảm thấy khá mơ hồ. Tôi ở đây học ngôn ngữ học 6 năm, đã đọc *Rigveda* từ hơn một ngàn năm trước Công nguyên, đã đọc một trong những thiên sử thi dài nhất thế giới là *Mahabharata*, đã đọc kinh điển tiếng Pali của Phật giáo Nam tông, xen giữa là *Koran* bằng tiếng Ả Rập, cho đến Pushkin của Nga, Gorky của Nga. Thế nhưng văn học thiếu nhi thì chưa đọc lấy một tập. Tuy nhiên, đối tượng nghiên cứu chính của tôi là Ấn Độ, nơi là xứ sở ngụ ngôn và cổ tích vô song trên thế giới. Một số học giả thậm chí còn cho rằng Ấn Độ là nguồn gốc của mọi câu chuyện ngụ ngôn và cổ tích trên thế giới. Vì vậy suy đi tính lại, tôi quyết định chọn ra những câu chuyện thú vị nhất trong *Bản Sinh Kinh* (Jataka) tiếng Pali và *Ngũ Quyển Thư* tiếng Phạn, thêm vào một chút tưởng tượng của chính mình, viết bằng tiếng Trung để cho trẻ em Trung Quốc đọc. Lý do tôi không dịch trực tiếp là vì văn thể nguyên bản rất cổ quái. Hơn nữa, mỗi khi nghĩ đến kinh nghiệm đọc bản dịch tiếng Trung của mình là tôi lại thấy nhức đầu, không muốn để lũ trẻ phải chịu đựng nỗi khổ không cần thiết này nữa.
Nhưng tôi không hề có tham vọng gì ghê gớm, nguyện vọng của tôi chỉ vô cùng đơn giản, vô cùng đơn giản mà thôi. Trong gần hai mươi năm sống một cách khó hiểu, tôi từng có lúc quên mất mình đã từng là trẻ con; cũng từng trong thời gian ngắn ngủi diễn lại bi kịch đã diễn ra suốt mấy ngàn năm! Sau này cuối cùng lại tìm lại được chính mình: điều này đối với tôi quả là sự an ủi to lớn. Đồng thời bạn cũ lại muốn nỗ lực trong khía cạnh này, tôi cũng nên giúp sức hô hào đôi tiếng. Bây giờ xin dâng cuốn sách nhỏ này cho Tây Viên và Hổ Văn, đồng thời cũng muốn khắc sâu vào ký ức căn phòng đọc sách nhỏ hẹp và u tối ở trường xưa kia của tôi — nơi tôi từng chịu ơn huệ của nó, nhưng có một khoảng thời gian lại bị tôi lãng quên. Nếu như có những đứa trẻ cũng chỉ có tuổi thơ không mấy rực rỡ như tôi được đọc nó, và nhờ đó mà trong cuộc sống tuổi thơ lại có thể vẽ lên được một đường cầu vồng dù là nhỏ bé nhất, thì tôi cũng coi như không hổ thẹn với lũ trẻ, và cũng không hổ thẹn với chính mình.
Ngày 15 tháng 12 năm 1941, Göttingen, Đức
(Bài này là lời tựa cho cuốn sách "Ngụ ngôn Ấn Độ")