Ngã Chi Nhân Sinh Cảm Ngộ

Lượt đọc: 792 | 0 Đánh giá: 0/10 Sao
★★★★★★★★★★
★★★★★★★★★★
« Lùi Tiến »
Ông Lão Xá Trong Ký Ức Của Tôi

❊ ❊ ❊

Ông Lão Xá đã qua đời trong oan khuất được hơn hai mươi năm rồi. Trong khoảng thời gian khá dài ấy, tôi vẫn thường nghĩ về ông, số lần nghĩ đến nhiều hơn gấp bội so với quãng thời gian hơn ba mươi năm từ khi tôi quen biết ông cho đến lúc ông qua đời. Mỗi lần nghĩ về ông, nỗi buồn đau lại trào dâng trong lòng. Tôi buồn vì Trung Quốc đã mất đi một nhà văn chính trực, hết lòng yêu nước, yêu nhân dân; còn bản thân tôi thì mất đi một người bạn già đáng kính, một người mà về mặt tuổi tác có thể coi là bậc tiền bối, một người vô cùng hòa ái dễ gần. Hiện tại, bản thân tôi cũng đã vào tuổi xế chiều, lòng tôi không thể chịu đựng thêm nỗi bi thương này nữa, tôi cũng không muốn mang nó theo khi rời khỏi nhân gian này. Tôi biết, người nguyên thủy rất tin vào sức mạnh huyền bí của ngôn từ, tôi thì trước nay chưa bao giờ tin như thế. Thế nhưng, giờ đây tôi thà làm một người nguyên thủy, chuyển hóa nỗi bi thương và niềm hoài niệm của mình thành câu chữ, biết đâu nỗi đau này có thể đột ngột tan biến, trả lại sự tĩnh lặng cho tâm hồn tôi, chẳng phải là chuyện tốt lành vô cùng sao?

Từ thời trung học, tôi đã đọc tác phẩm của ông Lão Xá, những "Triết học của Lão Trương", "Triệu Tử Viết", "Nhị Mã", tôi đều đã đọc qua. Sau khi lên đại học và cả khi đã rời trường, chỉ cần ông có tác phẩm mới xuất bản, tôi nhất định phải tìm đọc cho bằng được, những "Ly hôn", "Lạc đà Tường Tử", vân vân, tôi đều đã đọc rất nghiêm túc. Ban đầu, do trình độ còn hạn chế, tôi không dám nói mình hiểu hết các tác phẩm của ông. Thế nhưng, tôi luôn cảm thấy ông không giống những nhà văn khác. Ngôn ngữ của ông sống động, hài hước, là thứ tiếng Bắc Kinh thuần túy, thỉnh thoảng còn điểm xuyết đôi chút phương ngữ Sơn Đông. Ông không có cái thứ văn phong kiểu cách, làm bộ làm tịch khiến người đọc cảm thấy khó chịu toàn thân như nhiều nhà văn khác; một nguồn sức mạnh tươi mới, linh hoạt luôn nhảy múa giữa từng dòng chữ. Sự hài hước của ông cũng khác với kiểu hài hước cố ý tạo ra của hạng người như Lâm Ngữ Đường. Tóm lại, ông Lão Xá đã trở thành một trong những nhà văn mà tôi yêu mến nhất suốt đời, tôi dành cho ông sự kính trọng cao cả.

Thế nhưng, việc tôi quen biết ông Lão Xá lại hoàn toàn là nhờ một cơ hội ngẫu nhiên. Đầu thập niên ba mươi, tôi rời trung học, đến Thanh Hoa Đại học để theo học. Khi đó, ông Lão Xá đang dạy học tại Tề Lỗ Đại học ở Tế Nam. Tế Nam là quê nhà của tôi, mỗi dịp nghỉ hè, tôi đều về đó. Lý Trường Chi cũng là người Tế Nam, ông ấy là người bạn duy nhất của tôi học cùng từ tiểu học, trung học cho đến đại học, một "bộ ba liên hoàn". Có một năm nghỉ hè, ông ấy bảo tôi rằng ông ấy muốn mời ông Lão Xá đến nhà ăn cơm, muốn tôi đến cùng. Trong xã hội cũ, các giáo sư đại học thường rất kiêu kỳ, giữa họ và sinh viên đại học cứ như là hai giai cấp khác biệt. Được yêu cầu đi ăn cùng giáo sư đại học, tôi thật sự cảm thấy có chút thụ sủng nhược kinh. Đến khi gặp ông Lão Xá, ông hoàn toàn không giống kiểu giáo sư đại học trong tưởng tượng của tôi. Ông ăn nói tự nhiên, hòa ái dễ gần, chẳng hề có chút kiểu cách nào, đặc biệt là giọng Bắc Kinh thuần túy, âm vang rành rọt của ông, nghe ông nói chuyện cứ như đang thưởng thức âm nhạc, thực sự là một sự hưởng thụ. Từ đó về sau, chúng tôi coi như đã quen biết nhau.

Sau đó là mấy chục năm đầy biến động dữ dội. Sau khi tốt nghiệp đại học, tôi dạy quốc văn ở trường trung học Tế Nam một năm, rồi đi châu Âu, ở đó tận mười một năm. Trung Quốc thắng lợi, tôi mới trở về, ở lại Nam Kinh một mùa hè. Ban đêm nằm trên bàn làm việc của Trường Chi tại Quốc lập Biên dịch quán; ban ngày không có chỗ đi, tôi bèn đi ngao du khắp nơi, nào là Đài Thành, Huyền Vũ Hồ, Mạc Sầu Hồ vân vân, tôi đều đã đi khắp lượt. Ông Lão Xá dường như có mối liên hệ nào đó với Quốc lập Biên dịch quán, tôi thường nghe Trường Chi nhắc đến tên ông. Thế nhưng chưa từng gặp mặt. Đến mùa thu, tôi cũng rời khỏi Nam Kinh, đi tàu biển vòng qua Tần Hoàng Đảo để đến Bắc Bình.

Sau đó lại là ba năm đầy biến động khốc liệt hơn nữa. Quân đội phản động Quốc dân Đảng được trang bị vũ khí tận răng kiểu Mỹ đã bị tiêu diệt hoàn toàn. Một nhúm người như Tưởng Giới Thạch đã chạy sang Đài Loan. Nhân dân Trung Quốc sau hơn một trăm năm đấu tranh gian khổ, cuối cùng cũng đón chào mùa xuân giải phóng. Nhóm trí thức chúng tôi đều đích thân cảm nhận được rằng, chúng ta thực sự đã đứng dậy rồi. Ngay trong hoàn cảnh như thế, tôi đã gặp lại ông Lão Xá ở cái gọi là cố đô khi đó, tính từ lần gặp đầu tiên đã hơn hai mươi năm.

Hiện giờ tôi đã không nhớ rõ cảnh tượng khi chúng tôi trùng phùng. Nhưng tôi lại nhớ rất rõ cảnh tượng trong một cuộc họp tiêu chuẩn hóa tiếng Hán được tổ chức vào đầu thập niên năm mươi. Khi đó, các nhân sĩ tên tuổi trong giới ngôn ngữ học, cũng như những nhân vật nổi tiếng trong giới khúc nghệ, đều được mời tham dự, trong đó có Hầu Bảo Lâm, chị em Mã Tăng Phân vân vân. Ông Lão Xá, ông Diệp Thánh Đào, ông La Thường Bồi, ông Lữ Thúc Tương, ông Lê Cẩm Hi vân vân đều tham dự. Đây là hội nghị lớn đầu tiên của giới ngôn ngữ học sau ngày giải phóng. Lúc đó vẫn chưa xảy ra tình trạng "hội nghị tràn lan", vì vậy hứng thú của mọi người đều rất cao, không khí tại hội nghị cũng vô cùng thân mật, hòa hợp.

Có một buổi trưa, ông Lão Xá đột nhiên đề nghị mời mọi người đi ăn một bữa cơm Bắc Kinh đúng điệu. Ai cũng biết, ông Lão Xá là người Bắc Kinh gốc, món cơm Bắc Kinh mà ông nói chắc chắn sẽ rất đúng điệu, nên ai nấy đều vui vẻ nhận lời. Sự am hiểu của ông Lão Xá đối với đời sống nhân dân Bắc Kinh là điều ai cũng biết. Có người nói đùa gọi ông là "thổ địa Bắc Kinh". Bạn bè ông kết giao, đủ mọi hạng người. Ông có thể ngồi một mình bên cạnh vò rượu lớn, cùng những người kéo xe, cảnh sát cũ và những "tầng lớp dưới" của xã hội cũ uống rượu vui vẻ, thân mật không chút khoảng cách, cứ như người thân bạn cũ, chẳng ai cảm thấy ông là nhà văn lớn, giáo sư danh tiếng, hay một người từng du học nước ngoài. Người có thể làm được đến mức này, trong số các nhà văn đương thời, không có người thứ hai. Một lão Bắc Kinh như thế muốn mời mọi người ăn cơm Bắc Kinh, thì làm sao mà hứng thú của mọi người không dâng cao cho được? Kết quả bàn bạc là đến tiệm Sa Oa Cư ở Tây Tứ để ăn thịt luộc, tất nhiên là ông Lão Xá bao chiêu đãi. Ông là bạn tốt với từ người quản lý đến cậu phục vụ bàn của tiệm, vì vậy cơm canh cực ngon, phục vụ chu đáo. Mọi người đều đã có một bữa no nê, thỏa thích. Tuy chỉ là một bữa cơm đơn giản, nhưng lại khiến người ta nhớ mãi không quên suốt đời. Những người tham dự bữa tiệc hôm đó mà đến nay vẫn còn sống như Diệp lão, ông Lữ có lẽ vẫn còn nhớ bữa cơm này nhỉ?

Còn có một chuyện nhỏ nữa, cũng phải nhắc đến ở đây. Tôi quên mất là năm nào rồi, dù sao thì lúc đó tôi vẫn còn ở trong thành, phố Thúy Hoa, chưa chuyển ra ngoài thành. Có một ngày, tôi đến một tiệm cắt tóc nổi tiếng đối diện cổng phía Bắc chợ Đông An để cắt tóc, bỗng nhiên nhìn thấy ông Lão Xá cũng ở đó, đang nằm trên ghế, trên cằm là một lớp bọt xà phòng trắng xóa, đang để thợ cạo mặt. Đây không phải là thời điểm thích hợp để trò chuyện, chỉ xã giao vài câu rồi thôi. Đến khi tôi ngồi vào ghế, nhìn qua gương thấy ông chào tôi, cáo biệt, thấy bóng dáng ông bước ra cửa. Lúc tôi cắt tóc xong định trả tiền, người thợ cắt tóc nói: Ông Lão Xá đã trả giúp ông rồi. Những chuyện cỏn con như hạt vừng này chưa đủ để thấy hết tinh thần của ông Lão Xá; nhưng, chẳng lẽ không đủ để thấy được tấm lòng quan tâm, chu đáo của ông đối với người khác sao?

Đạo đức và văn chương của ông Lão Xá, sáng như nhật nguyệt, cao như núi cao, không cần đến tôi phải bình luận tỉ mỉ, hơn nữa tôi cũng không có khả năng đó. Những điều tôi viết hiện nay đều là những chuyện nhỏ nhặt. Thế nhưng, "thấy cái lớn trong cái nhỏ", "thấy tinh thần trong cái tỉ mỉ", "thấy cái vĩ đại trong cái bình phàm", "nhìn một đốm báo mà biết cả con báo", "nếm một miếng thịt mà biết cả con bò", chẳng phải cũng có thể phản ánh một phần hình ảnh nhân cách của ông Lão Xá sao?

Trung Quốc có một câu tục ngữ: "Chết tốt không bằng sống bẩn." Câu nói này đã nói ra một chân lý. Một người trừ phi vạn bất đắc dĩ, nếu không sẽ không bao giờ tự mình vứt bỏ mạng sống của mình. Trong tiếng Phạn của Ấn Độ, động từ "chết" có hình thái biến hóa giống hệt như thể bị động. Tôi vẫn luôn cảm thấy rất thú vị, rất ý nghĩa. Các nhà ngữ pháp cổ đại Ấn Độ hiểu sâu sắc nhân tình thế thái, mới sáng tạo ra được một hình thức như thế. Cái chết gần như đều là bị động, có mấy ai chủ động đi chết đâu? Ông Lão Xá chọn con đường tự trầm, ắt hẳn có nỗi niềm bất đắc dĩ. Có người nói, con người trước lúc lâm chung thường sẽ nghĩ đến rất nhiều, rất nhiều thứ, họ sẽ nghĩ đến cả cuộc đời của mình. Tiếc là tôi vẫn chưa có trải nghiệm đó, chỉ có thể ở đây suy nghĩ vẩn vơ. Khi ông Lão Xá đi dạo bên bờ hồ, quyết tâm tự trầm, mắt nhìn mặt hồ mênh mông, trong lòng bi phẫn nghẹn ngào, kêu trời trời chẳng thấu, kêu đất đất chẳng nghe, giữa đất trời bao la, dường như chỉ còn lại một mình ông lẻ loi, chắc hẳn ông sẽ nghĩ về cả cuộc đời mình! Một cuộc đời trung thành với Tổ quốc, trung thành với nhân dân, thế mà cuối cùng lại rơi vào bước đường này. Tại sao chứ? Rốt cuộc là tại sao? Nếu mình ở lại Mỹ không về, chú tâm viết sách lập thuyết, nhàn hạ tự tại, nhà lầu, xe hơi, danh vọng, tiền tài, không thiếu thứ gì, sống một cuộc đời thoải mái, biết đâu có thể sống đến bách niên giai lão, giàu sang như vương hầu. Chẳng phải vì yêu người mẹ Tổ quốc của mình, ông mới quyết tâm trải qua muôn vàn gian khổ để trở về đó sao? Là ngày nay người mẹ Tổ quốc không thể che chở cho người con lưu lạc từ xa trở về sao? Hay là không muốn che chở nữa? Tôi đoán rằng, ông Lão Xá tuyệt đối sẽ không oán trách người mẹ Tổ quốc của mình, người mẹ Tổ quốc mãi mãi là đáng yêu, trong bất kỳ hoàn cảnh nào cũng đều đáng yêu. Ông cũng tuyệt đối sẽ không hối hận vì đã trở về, thế nhưng, ông thực sự có một vài vấn đề khó mà hiểu nổi, ông chỉ còn cách hạ quyết tâm, lấy cái chết để giải thoát. Những vấn đề như thế, ngày nay chúng ta có mấy ai hiểu được? Tôi nghĩ, ông Lão Xá còn nghĩ đến cây hồng và khóm cúc trồng trong sân nhà mình, tất nhiên ông cũng sẽ nghĩ đến người thân, nghĩ đến bạn bè. Tất cả những điều đó đều vô cùng tốt đẹp và đáng yêu. Đối với những thứ này, chẳng lẽ ông không chút luyến tiếc sao? Tuyệt đối không phải, tuyệt đối không phải, thế nhưng, có một thứ gì đó nghẹn trong tim ông, như một con đại độc xà quấn chặt lấy ông, ông chỉ có thể gieo mình một cái, lao xuống dòng nước, để mặt hồ mênh mông đem lại sự giải thoát cho chính mình.

Hơn hai nghìn năm trước, Khuất Nguyên tự trầm ở sông Mịch La. Ông đi ngâm vịnh bên bờ, trong lòng e rằng cũng có những nỗi niềm tương tự như ông Lão Xá. Ông nghĩ: "Lông chim trĩ thì cho là nặng, nghìn cân thì cho là nhẹ; chuông vàng bị hủy bỏ, vạc đất lại kêu vang." Ông lại nghĩ: "Cả đời đều đục, một mình ta trong, mọi người đều say, một mình ta tỉnh." Chẳng lẽ ông Lão Xá cũng đã từng nghĩ như vậy? Những vấn đề như thế, có ai có thể trả lời tôi đây? E rằng đến ngày tận thế cũng không có ai trả lời được. Trong ánh mắt nhòa lệ, tôi nhìn thấy ông Lão Xá đeo kính, đang hòa ái mỉm cười với tôi; trong tai tôi như văng vẳng nghe thấy giọng Bắc Kinh âm vang nhịp điệu của ông. Toàn thân tôi run rẩy, ngay cả linh hồn cũng đang rung chuyển dữ dội.

Than ôi! Tôi muốn không nói lời nào nữa.

Sáng ngày 1 tháng 10 năm 1987

Nguồn: Việt Nam Thư Quán dịch từ kanunu8.com
Được bạn: Mọt Sách đưa lên
vào ngày: 20 tháng 11 năm 2026

« Lùi Tiến »

💬 Thảo luận

Chưa có bình luận nào — hãy là người đầu tiên chia sẻ cảm nhận của bạn!

Đăng nhập để tham gia bình luận.