Đây vốn là một câu tục ngữ cổ của Trung Quốc, nguồn gốc cực kỳ xa xưa, trong "Thượng Thư · Đại Vũ Mô" đã có ghi chép, đời sau trích dẫn không ngớt, cho đến tận ngày nay vẫn thường xuyên được mọi người nhắc đến. Có thể thấy, câu nói này đã đúc kết được một chân lý, trải qua gần ba ngàn năm kiểm chứng, càng thấy rõ sự chân thực và đáng tin cậy của nó.
Câu nói này áp dụng cho những người làm mọi công việc, làm học vấn thì tại sao lại không phải như vậy? Thế nhưng, nên giải thích thế nào đây?
Dựa trên suy nghĩ và phân tích của chính bản thân tôi, "mãn" (tự mãn) chỉ có một loại: là thật. Kẻ tự mãn giả thì chưa từng nghe thấy bao giờ. Thổi phồng khoác lác, nói lời to tát, đó không phải là tự mãn, mà là lừa người. Còn "khiêm" (khiêm tốn) lại có hai loại, một thật một giả. Ví dụ về sự khiêm tốn giả tạo thì thật có thể nói là nhặt đâu cũng thấy. Những kẻ ra vẻ khiêm tốn thì nhiều vô số kể. Những từ ngữ như "phi chước" (rượu nhạt), "chuyết tác" (tác phẩm vụng về) của người Trung Quốc, mở miệng là nói ngay. Những lời khiêm tốn để tặng sách cho người khác như "chỉ chính", "phủ chính", "sái chính" (nhờ người khác sửa lỗi hoặc nhận xét), ai cũng biết là giả tạo, thế nhưng ai cũng phải viết như vậy. Kiểu lời lẽ khiêm tốn này đã thấm sâu vào xương tủy, chẳng để lại chút ấn tượng nào cho bất cứ ai. Người Nhật tặng quà cho người khác, tự gọi là "thô phẩm" cũng thuộc loại này. Sự khiêm tốn giả tạo kiểu này không đem lại lợi ích cho bất cứ ai. Người phương Tây dù thế nào cũng không thể hiểu nổi. Tại sao khi mời khách lại dùng "rượu nhạt" chứ không dùng đại tiệc? Tại sao tặng người khác quà lại gọi là "thô phẩm" chứ không phải tặng vật phẩm tinh xảo? Đối với người phương Tây mà nói, đây quả thực là một câu đố.
Cái chúng ta cần là sự khiêm tốn chân chính, làm học vấn lại càng phải như thế. Nếu một học giả, bất kể là người trẻ tuổi, trung niên hay cao tuổi, cảm thấy học vấn của mình đã đủ lớn, không cần phải tiếp tục học hỏi nữa, thì người đó sẽ không còn tiến bộ được nữa. Thực tế mà nói, bất kể bạn theo đuổi ngành học nào, tuyệt đối không bao giờ có chuyện làm đến mức triệt để hoàn hảo mà không để sót lại một vấn đề nào. Con người dù có sống đến một ngàn năm cũng không làm được. Vì vậy, khiêm tốn trong việc làm học vấn, không chỉ thể hiện người này có đạo đức, mà còn thể hiện người này biết nhìn thẳng vào sự thật. Nghe nói Khang Hữu Vi từng nói, ông năm ba mươi tuổi, thiên hạ học vấn đã học hết rồi. Chỉ riêng điều này thôi đã có thể chứng minh, Khang Hữu Vi không hiểu thế nào là học vấn. Hiện nay có người tôn ông ta là "đại sư quốc học", tôi cho rằng thật nực cười. Ông ta cùng lắm chỉ có thể được coi là một nhà cải cách mà thôi.
Trong giới học thuật Trung Quốc hiện nay, những kẻ tự cao tự đại thì đâu đâu cũng thấy; còn người thực sự khiêm tốn, biết lắng nghe thì lại hiếm như lá mùa thu. Tôi không cho rằng đây là một hiện tượng tốt. Có không ít học giả trẻ, viết được vài bài luận văn, xuất bản được vài tập chuyên khảo là đã ngạo mạn coi thường người khác. Điều này không có lợi cho sự tiến bộ của họ, cũng không có lợi cho sự phát triển tiền đồ học thuật của Trung Quốc.
Còn bản thân tôi thì sao? Tôi luôn cảm thấy mình không giỏi. Tôi thường nói, tôi là "thứ gì cũng biết chút ít, thứ gì cũng không tinh thông". Cả đời tôi cần mẫn không ngừng nghỉ, ngày nào cũng đọc sách viết văn, nhưng hễ gặp phải một vấn đề cần phải đi sâu hoặc nghiên cứu kỹ hơn, lại cảm thấy kiến thức của mình không đủ, đôi khi đành phải "ôm chân Phật tạm thời" (nước đến chân mới nhảy). Mọi người đều thừa nhận, "tự biết mình" là cực kỳ khó; đôi khi tôi lại cảm thấy, sự "tự biết mình" của bản thân đã quá đà, không phải là khiêm tốn, mà là thiếu tự tin. Do đó, tôi chưa bao giờ cảm thấy tự mãn. Điều này tất nhiên có thể nói là một hiện tượng tốt. Thế nhưng, tôi lại gặp phải một mâu thuẫn cực lớn: Tôi cảm thấy những người thực sự giỏi giang cũng hiếm như phượng mao lân giác. Tôi luôn thấy, rất nhiều học giả không đủ cần cù, ngày ngày lãng phí thời gian. Tôi thường xuyên rơi vào trạng thái mâu thuẫn tâm lý này. Tôi rất cảm kích sự tán dương của mọi người dành cho tôi; thế nhưng, tôi không hề bị những lời tán dương đó làm cho mê muội, đầu óc tôi vẫn tỉnh táo. Tôi chỉ khuyên mọi người, đừng hoàn toàn tin vào những lời tán dương dành cho tôi, đặc biệt là những chiếc mũ cao đến mức kinh ngạc kia, tôi càng thấy mình không xứng đáng nhận.
Năm 1997