Ngã Chi Nhân Sinh Cảm Ngộ

Lượt đọc: 677 | 0 Đánh giá: 0/10 Sao
★★★★★★★★★★
★★★★★★★★★★
« Lùi Tiến »
Hoài Niệm Kiều Mộc

❊ ❊ ❊

Hồ Kiều Mộc đã rời xa chúng ta hơn một năm rồi. Tôi đã nhiều lần muốn đặt bút viết chút gì đó để tưởng nhớ, nhưng lần nào cũng trì hoãn mà không thành. Chẳng lẽ vì tôi không có tình cảm sâu sắc, không hoài niệm chân thành với người bạn thời thanh xuân này sao? Không, không, tuyệt đối không phải vậy. Chính vì tôi hoài niệm, vì tình cảm sâu nặng, tôi mới chần chừ không dám đặt bút, sợ rằng sẽ làm vấy bẩn nỗi hoài niệm này. Đến hôm nay, nỗi bi thương đã dần nhường chỗ cho niềm hoài niệm, đây chính là lúc không thể không đặt bút viết.

Tôi quen Kiều Mộc là ở Thanh Hoa Đại học. Lúc đó tôi chưa đầy hai mươi tuổi, cậu ấy kém tôi một tuổi, lại còn trẻ hơn. Tôi học khoa Ngoại ngữ, còn cậu ấy học khoa Lịch sử. Chúng tôi rốt cuộc quen nhau thế nào, giờ đây tôi đã không còn nhớ rõ. Chỉ biết là chúng tôi đã quen nhau. Khi đó cậu ấy đang tham gia các hoạt động ngầm chống Quốc Dân Đảng (sau này cậu ấy kể với tôi, khi đó cậu ấy vẫn chưa phải là đảng viên). Cậu ấy lập một lớp đêm cho con em công nhân, rủ tôi đến dạy. Tôi quả thực cũng đã đến dạy, ngay trong tòa nhà cao lớn có gắn chữ “Thanh Hoa Học Đường” bên ngoài cửa. Có một đêm, cậu ấy mò mẫm ngồi bên giường tôi, khuyên tôi tham gia hoạt động cách mạng. Dù tôi rất ghét Quốc Dân Đảng, nhưng giác ngộ của tôi thấp, lại sợ rủi ro. Cho nên, dù cậu ấy khuyên nhủ hết lời, thuyết phục đủ điều, tôi - một tảng đá cứng đầu này - nhất quyết không gật đầu. Tôi dường như thấy ánh mắt cậu ấy lóe sáng trong bóng tối. Cuối cùng, nghe cậu ấy thở dài một tiếng rồi rời khỏi phòng tôi. Sáng ra, trong chậu rửa mặt của chúng tôi thường thấy những tờ truyền đơn cách mạng, là loại chép tay in rônêô. Trong lòng chúng tôi đều hiểu, những thứ đó từ đâu mà ra, nhưng không một ai đi báo cáo với lãnh đạo trường. Từ đó mọi chuyện êm xuôi, mãi cho đến một hai năm sau, Kiều Mộc vì tránh sự đàn áp của Quốc Dân Đảng nên đã trốn về phương Nam.

Sau đó, tôi tốt nghiệp Thanh Hoa rồi đi dạy học một năm, cùng với một Kiều Mộc khác (Kiều Quán Hoa, sau này tự là “Nam Kiều Mộc”, Hồ Kiều Mộc tự là “Bắc Kiều Mộc”) sang Đức, ở lại đó suốt 10 năm. Lúc này, Kiều Mộc đã đến Diên An từ lâu, bắt đầu cuộc đời mà ai cũng biết. Chúng tôi hoàn toàn đi theo hai con đường khác nhau, tựa như cách xa nhau tận chân trời góc bể, “chuyện đời đôi ngả mịt mờ”.

Đến khi tôi về nước vào năm 1946, cuộc chiến tranh giải phóng đang diễn ra ác liệt. Đến năm 1949, quân giải phóng cuối cùng đã tiến vào Bắc Kinh. Ngay trong thời điểm giao mùa xuân hạ năm đó, tôi bỗng nhận được một lá thư gửi từ Trung Nam Hải. Mở đầu lá thư viết: “Cậu còn nhớ một đồng chí tên là Hồ Đỉnh Tân hồi ở Thanh Hoa không? Đó chính là tôi, Hồ Kiều Mộc của ngày hôm nay đây.” Tất nhiên là tôi nhớ, một nỗi hoài cổ bất chợt dâng lên trong lòng tôi. Trong thư, cậu ấy nói với tôi rằng, tình thế hiện nay đã thay đổi hoàn toàn, đất nước cần một lượng lớn nhân tài nghiên cứu về vấn đề phương Đông và thông thạo ngôn ngữ phương Đông. Cậu ấy hỏi tôi có đồng ý hợp nhất một phần khoa Đông phương ngữ của Đại học Đông phương Nam Kinh, khoa Biên chính của Đại học Trung ương và Học viện Biên cương vào Đại học Bắc Kinh hay không. Tôi đã đồng ý. Thế là trong một khoảng thời gian, khoa Đông phương ngữ trở thành khoa lớn nhất toàn Đại học Bắc Kinh. Vốn dĩ chỉ có vài người, giờ đây bỗng chốc trở nên đông đúc, tấp nập người xe, vô cùng náo nhiệt.

Tôi nhớ cũng không lâu sau đó, Kiều Mộc đến ngõ Thúy Hoa tìm tôi, vừa vào cửa đã nói: “Mấy bài báo mà Giáo sư Mã Kiên khoa Đông phương ngữ viết... ông Mao rất thích, phiền cậu chuyển lời giúp Giáo sư Mã.” Chắc là cậu ấy biết chúng tôi không quen gọi là “Chủ tịch Mao”, nên đã dùng cụm từ “ông Mao”. Lúc đó tôi cảm thấy rất mới lạ, nên đến tận bây giờ vẫn không quên.

Đến năm 1951, chính phủ nước ta cử đoàn đại biểu xuất ngoại lớn đầu tiên sau ngày thành lập nước: Đoàn đại biểu văn hóa đi Ấn Độ và Miến Điện. Kiều Mộc hỏi tôi có muốn tham gia không, tất nhiên là tôi rất muốn. Tôi nghiên cứu văn hóa cổ đại Ấn Độ mà chưa từng đặt chân đến Ấn Độ, đây rõ ràng là một điều đáng tiếc. Giờ đây cơ hội tốt từ trên trời rơi xuống, có thể bù đắp khiếm khuyết này rồi. Thế là tôi đã đi một chuyến thỏa thích ở Ấn Độ và Miến Điện, để lại ấn tượng không thể nào quên trong suốt cuộc đời, điều này tất nhiên phải cảm ơn Kiều Mộc.

Nhưng, tôi là người không biết chốn quan trường, tôi rất sợ gặp quan chức. Cả hai Kiều Mộc đều là bạn tôi, giờ đây đều đã làm quan to. Vốn dĩ tôi không thích đến thăm người khác, đặc biệt là quan chức, dù là bạn bè thân thiết đến mấy cũng không ngoại lệ. Đầu thời kỳ giải phóng, tôi từng mời Nam Kiều Mộc - Kiều Quán Hoa đến làm một bài báo cáo cho sinh viên Đại học Bắc Kinh. Tôi nhớ lúc tiễn cậu ấy ra về, trên đường gặp Ngải Tư Kỳ. Hai người họ rõ ràng là rất thân. Ngải nói: “Cậu cũng đến Đại học Bắc Kinh để tự bán mình đấy à!” Kiều đáp: “Chỉ cho phép cậu bán, không cho phép tôi bán sao?” Cả hai cùng cười lớn. Từ đó tôi không còn qua lại với Kiều Quán Hoa, cũng rất ít qua lại với Bắc Kiều Mộc.

Nói lời thật lòng, cả hai người bạn này của tôi, dù là Nam hay Bắc Kiều Mộc đều không hề có bộ dáng quan cách. Tôi ghét nhất là người làm bộ quan cách, nhưng lại có người thích làm điều đó. Đây là biểu hiện của thị hiếu cực kỳ thấp kém. Chính sách của tôi là: Tiên lễ hậu binh. Dù bạn làm quan to đến đâu, khi mới gặp mặt, tôi luôn giữ thái độ lịch sự. Nếu bạn chỉ cần tỏ ra quan cách với tôi, từ đó về sau tôi sẽ không thèm đếm xỉa đến bạn nữa. Gặp mặt cũng không chào hỏi. Trí thức xưa nay vốn dĩ vừa hôi vừa cứng đầu, dù sao tôi cũng chẳng muốn trèo cao, tôi hoàn toàn không cầu cạnh gì ở bạn, bạn cũng tuyệt đối không làm gì được tôi. Quan cách là do kẻ khiêng kiệu tạo ra. Nếu không có kẻ khiêng kiệu thì cái kiệu ở đâu ra? Cho nên, tôi căm ghét kẻ khiêng kiệu hơn là người ngồi trên kiệu. Nếu có người nói đây là cuồng ngạo, tôi cũng chỉ coi như gió thoảng bên tai.

Thế nhưng, Kiều Mộc tuyệt đối không thuộc loại quan này. Chức quan của cậu ấy càng làm càng lớn, địa vị ngày càng cao, được ca ngợi là “tài tử trong Đảng”, “bút lớn”, hiển nhiên nắm giữ đại quyền ý thức hệ, danh tiếng vang dội khắp thiên hạ. Tuy nhiên, cậu ấy không hề quên bạn cũ. Đặc biệt là sau “Cách mạng Văn hóa”, chúng tôi đều có những trải nghiệm riêng. Dù chúng tôi chưa từng nói chuyện trực tiếp, nhưng cả hai đều hiểu ý nhau. Cậu ấy từng đến nhà tôi thăm tôi, còn nhà cậu ấy thì tôi chưa từng đến một lần nào. Có người gửi cho cậu ấy gạo ngon, cậu ấy cũng phải gửi cho tôi một phần. Cậu ấy đi nghỉ dưỡng ở Bắc Đới Hà, mang về rất nhiều cua biển loại to, cũng không quên gửi cho tôi một giỏ. Cậu ấy không phải là triệu phú, những thứ này có thể đều là cậu ấy tự bỏ tiền túi ra mua. Theo quy tắc cũ của Trung Quốc: có qua không lại không phải phép lịch sự. Ăn miếng trả miếng, vốn dĩ tôi nên tặng lại thứ gì đó, nhưng tôi chưa từng tặng Kiều Mộc bất cứ đồ ăn gì. Đây là tâm lý gì vậy? Bản thân tôi cũng không rõ. Chẳng lẽ là tâm lý truyền thống của trí thức cũ Trung Quốc, loại tâm lý trí thức ưu tú đang làm quái gì đó chăng?

Mùa đông năm 1986, sinh viên Đại học Bắc Kinh có một số hoạt động yêu nước, có chút “không ổn định”. Kiều Mộc có lẽ hơi lo lắng. Một ngày nọ, cậu ấy bảo con trai tôi nhắn với tôi rằng, cậu ấy muốn gặp tôi để trò chuyện một chút, tìm hiểu tình hình thực tế. Nhưng cậu ấy không dám đến Đại học Bắc Kinh, sợ sinh viên có hành động gì với cậu ấy, thậm chí là bao vây xe của cậu ấy, nên hỏi tôi có muốn đến chỗ cậu ấy không. Tôi đồng ý. Thế là cậu ấy phái xe riêng của mình đến đón tôi cùng con trai, cháu gái đến nơi cậu ấy ở tại Trung Nam Hải. Bên ngoài vừa mới có tuyết rơi, trời lạnh giá rét. Ngôi nhà cậu ấy ở cực kỳ cao lớn, bên trong ấm áp như mùa xuân. Cả gia đình cậu ấy đều ra tiếp đãi. Cậu ấy bảo họ cùng con trai, cháu gái tôi sang phòng khác chơi, chỉ để lại hai chúng tôi ngồi đối diện trò chuyện. Mở đầu câu chuyện, cậu ấy tuyên bố trước: “Hôm nay chúng ta là bạn già gặp nhau. Trước mặt cậu không phải là Ủy viên Bộ Chính trị, Bí thư Ban Bí thư, mà là người bạn già đã 60 năm nay.” Tất nhiên là tôi hoàn toàn hiểu ý cậu ấy, tôi đem những suy nghĩ của mình về sinh viên trẻ, trút hết ra như trút đậu trong ống tre, hoàn toàn không chút che giấu. Chúng tôi nói chuyện cả buổi sáng, chỉ có mình tôi nói. Nội dung chính tôi nói thực ra rất đơn giản: sinh viên trẻ là yêu nước. Thái độ duy nhất đúng đắn của những người ở trên và người lớn tuổi là thấu hiểu và yêu thương, dẫn dắt và giáo dục. Những lời nói, hành động quá khích của một vài cá nhân có thể bỏ qua không cần quan tâm. Cuối cùng, Kiều Mộc lên tiếng: Cậu ấy hoàn toàn đồng ý với quan điểm của tôi, nói rằng sẽ đem ý kiến của tôi báo cáo lên Bộ Chính trị. Nhận được sự đồng ý của Kiều Mộc, trong lòng tôi cảm thấy vô cùng sảng khoái. Cậu ấy mời tôi ăn cơm trưa. Cả gia đình cậu ấy, đứng đầu là phu nhân, đồng chí Cốc Vũ, cùng ba thế hệ nhà chúng tôi quây quần bên một chiếc bàn tròn rất lớn. Điều làm tôi kinh ngạc là họ ăn uống vô cùng đạm bạc, không hề liên quan gì đến sơn hào hải vị, yến sào vi cá mà người thường vẫn tưởng tượng. Kiều Mộc là loại quan chức như thế nào, cũng đã rõ ràng ngay trước mắt.

Có một lần, Kiều Mộc muốn hẹn tôi cùng cậu ấy đi tham quan Đôn Hoàng, Cam Túc. Tôi khéo léo từ chối. Không phải là tôi không vui khi đi cùng cậu ấy, tôi rất vui là đằng khác. Nhưng, cứ nghĩ đến cảnh ở dưới đón tiếp quan chức trung ương kiểu cung phụng, khúm núm, rồi lại nghĩ đến cảnh nhà cao cửa rộng, tùy tùng đông như mây, căn bệnh cũ “không biết chốn quan trường” của tôi lại tái phát. Tôi cảm thấy chán ghét, cảm thấy ngán ngẩm, cảm thấy không thể chịu đựng nổi. “Mắt không thấy tim không đau”, thôi thì cứ ở nhà cho lành.

Những năm gần đây, tâm trạng hoài cổ của Kiều Mộc dường như càng ngày càng đậm đà. Cậu ấy đã vài lần nói với tôi: “Bạn già gặp nhau được một lần là bớt đi một lần!” Tôi thực sự hơi kinh ngạc. Tôi lớn hơn cậu ấy một tuổi mà còn chưa có suy nghĩ như vậy. Nhưng, dường như tôi có thể hiểu được tâm trạng của cậu ấy. Một ngày nọ, cậu ấy đến Đại học Bắc Kinh tham gia một buổi triển lãm nào đó. Sau khi tan họp, tôi đặc biệt đưa cậu ấy đến Yến Nam Viên thăm Lâm Canh, người bạn học cũ ở Thanh Hoa. Từ đó, tôi gọi điện cho Ngô Tổ Tương nhưng điện thoại mãi không có người nghe. Kiều Mộc nói với tôi rằng, hồi ở Thanh Hoa, hai người họ từng cùng tham gia một tổ chức cách mạng ngầm, rất muốn gặp Tổ Tương một lần, không ngờ lại không được như ý nguyện, lời nói lộ rõ vẻ buồn bã. Tôi thầm nghĩ: lần này không được thì lần sau gặp lại thôi. Ai ngờ đâu lần sau lại chẳng bao giờ xuất hiện. Kiều Mộc rốt cuộc đã không thể gặp Tổ Tương lấy một lần thì đã rời xa nhân thế. Đây có thể nói là ôm hận thiên thu chăng? Chẳng lẽ lúc đó Kiều Mộc đã có dự cảm gì rồi sao?

Lần cuối cùng cậu ấy đến nhà tôi là do phu nhân, đồng chí Cốc Vũ tháp tùng. Con trai tôi cũng đến. Sau đó Cốc Vũ và con trai tôi ra ngoài sân trò chuyện cùng thư ký và lái xe, trong phòng chỉ còn lại tôi và Kiều Mộc. Tôi bỗng nhớ lại cuộc gặp gỡ ở Trung Nam Hải vài năm trước. Vẫn là cuộc gặp đó nhưng hoàn cảnh lại khác biệt hoàn toàn. Lần đó là ở trong đại sảnh vô cùng cao lớn rộng rãi, tráng lệ huy hoàng. Lần này lại ở trong những chồng sách thấp lùn chật hẹp, bừa bãi lộn xộn. Kiều Mộc vẫn nói chuyện với âm điệu chậm rãi trầm thấp như cũ. Tôi cảm ơn cậu ấy đã ký tặng tôi tập thơ và tập văn. Cậu ấy khen ngợi những thành tựu tôi đạt được trong nghiên cứu học thuật bằng vài từ ngữ có phần phóng đại. Tôi bỗng cảm thấy hoảng sợ, run rẩy bất an. Tôi nói: “Thành tựu cậu đạt được còn lớn hơn tôi nhiều lắm!” Về điều này, cậu ấy không nói gì thêm, chỉ khẽ thở dài một tiếng, chậm rãi thỏ thẻ nói: “Đó là chuyện khác.” Tôi không tiện nói thêm gì nữa. Cuộc trò chuyện cũng không ngắn, nhưng dường như lời vẫn chưa nói hết. Cậu ấy cuối cùng cũng đứng dậy cáo từ. Tôi dõi theo chiếc xe của cậu ấy rẽ qua hồ nhỏ rồi mới chậm rãi đi vào nhà. Tôi làm sao có thể ngờ được, đây lại là lần cuối cùng Kiều Mộc đến nhà tôi?

Khoảng năm kia, tôi bỗng nghe tin: Kiều Mộc mắc bệnh nan y. Tôi vô cùng kinh ngạc, tựa như bị giáng một gậy vào đầu. “Người như thế này mà lại mắc bệnh này sao.” Chẳng lẽ đạo trời thực sự là như vậy sao? Tôi không còn cách nào khác, chỉ biết gửi gắm hy vọng vào vạn nhất. Lần này, tôi thực sự muốn phá lệ, chủ động đến nhà thăm cậu ấy. Nhưng con trai tôi bảo rằng, Kiều Mộc dù thế nào cũng không cho tôi đến thăm cậu ấy. Tôi đành phải phục tùng sự sắp xếp của cậu ấy. Nếu nói trong lòng không nhớ thương cậu ấy thì là điều không thể nào. Người bạn già hơn sáu mươi năm, trên đời này không còn được mấy người nữa.

Thời gian cứ thế trôi qua, vào tháng tám, tháng chín năm ngoái, cậu ấy nhờ phu nhân nói với con trai tôi, bảo tôi đến bệnh viện thăm cậu ấy. Tôi hiểu rất rõ tâm trạng của cậu ấy: đây là muốn từ biệt tôi lần cuối. Tôi mang tâm trạng nặng nề cùng con trai đến bệnh viện nơi cậu ấy đang nằm. Phòng bệnh cũng rộng rãi cao lớn như nơi ở của cậu ấy tại Trung Nam Hải, nhưng tâm trạng của tôi không sao có thể so sánh được với lần vào Trung Nam Hải đó, lần này tôi đến để từ biệt người bạn già. Kiều Mộc nằm ngửa trên giường bệnh, miệng đang thở oxy. Bên cạnh giường còn có một số thiết bị truyền dịch. Cậu ấy thấy tôi đến thì có chút xúc động, nắm lấy tay tôi, rất lâu không buông. Xem ra cậu ấy biết, đây là lần cuối cùng nắm tay người bạn già. Nhưng, thần thái cậu ấy vẫn an nhiên, tinh thần vẫn minh mẫn, hoàn toàn không có vẻ đau đớn. Cậu ấy vẫn nói chuyện với giọng chậm rãi như bình thường. Cậu ấy từng đọc một số chương trong cuốn “Lưu Đức thập niên” của tôi trên tạp chí “Nhân vật”, không biết vì sao giờ đây cậu ấy bỗng nhớ lại, liền nói: “Viết hay lắm! Viết hay lắm!” Lúc này đây tôi trăm mối cảm xúc ngổn ngang, tôi hứa với cậu ấy rằng sau khi toàn bộ cuốn sách xuất bản, nhất định sẽ tặng cậu ấy một cuốn. Tôi biết rõ đây chẳng qua chỉ là lời nói dối trống rỗng. Sự trống rỗng này vẩn vơ bên tai tôi, khiến chính bản thân tôi cũng thấy rùng mình. Thế nhưng tôi không nói điều này thì biết nói gì đây?

Đây là lần cuối cùng tôi gặp Kiều Mộc. Không lâu sau đó, cậu ấy đã rời xa nhân thế. Theo cách làm của một số trí thức cổ đại Trung Quốc, sau khi “Lưu Đức thập niên” xuất bản, tôi nên đến trước mộ cậu ấy đốt một cuốn, coi như gửi tặng linh hồn cậu ấy nơi chín suối. Thế nhưng, tuân theo di chúc của Kiều Mộc, tro cốt của cậu ấy đều đã được rải nơi cậu ấy làm cách mạng, ngay cả một chiếc hũ đựng tro cốt cũng không để lại. Cậu ấy “đến trần như nhộng, đi cũng chẳng vương vấn điều gì”. Thế nhưng, đối với người còn sống như tôi mà nói, lại là điều vô cùng khó khuây khỏa. Tôi đối diện với cuốn sách nhỏ này, mắt đẫm lệ nhòe, hồn bay phách lạc.

Công tâm mà nói, Kiều Mộc tuy bề ngoài rất nghiêm túc, không hay cười nói, nhưng thực chất cậu ấy là một người chính trực, một người đứng đắn, một người có tình cảm vô cùng phong phú, một người đã thoát ly khỏi những thị hiếu thấp kém. Sóng gió chốn quan trường 60 năm, cậu ấy không thể không có cảm nhận gì, nhưng cậu ấy chưa bao giờ bộc lộ với tôi một chút nào. Cậu ấy chắc biết rằng, tôi hoàn toàn không phải người trong đạo ấy, có nói cũng bằng không...

Tôi và Kiều Mộc quen biết nhau 60 năm. Khi cậu ấy còn sống, tôi cố ý tránh mặt, rất ít khi chủ động gần gũi cậu ấy. Đây là tính cách vốn có của tôi, không thể thay đổi. Hơn một năm nay kể từ khi cậu ấy qua đời, không biết vì sao, tôi lại thường xuyên nhớ đến cậu ấy. Tôi giống như con bò già đang nhai lại, nghiền ngẫm quá trình qua lại 60 năm của chúng tôi, bỗng nảy sinh cảm giác tri kỷ. Đây là điều trước đây tôi chưa bao giờ cảm nhận được. Giờ đây tôi càng ngày càng cảm thấy, Kiều Mộc là người thấu hiểu tôi. Có cảm giác tri kỷ là chuyện tốt. Thế nhưng nó lại làm đậm thêm nỗi hoài niệm và bi thương của tôi. Điều này lại khó mà nói là tốt hay xấu.

Cùng với sự tăng lên của tuổi tác, hiện tại tôi ngày càng cảm thấy, trên nhân thế này, hoàn cảnh của người còn sống không hề mỹ mãn chút nào. Tuổi càng cao, người thân bạn bè ra đi trước mình càng nhiều, sự hoài niệm và bi thương tích tụ trong lòng càng ngày càng dày, dày đến mức khiến người ta khó lòng gánh vác nổi. Huống chi tôi lại là người có tình cảm thường vượt quá nhu cầu, gánh nặng này trong lòng tôi lại càng trở nên nặng nề hơn. Cái chết của Kiều Mộc, không nghi ngờ gì nữa, lại tăng thêm một gánh nặng vô cùng nặng nề trong tâm hồn tôi. Tôi có cách nào trút bỏ gánh nặng này không? Bản thân tôi cũng không nói ra được. Tôi ngẩn ngơ nhìn tuyết trắng xóa ngoài cửa sổ, nghĩ rất xa, rất xa.

28 tháng 11 năm 1993

Nguồn: Việt Nam Thư Quán dịch từ kanunu8.com
Được bạn: Mọt Sách đưa lên
vào ngày: 20 tháng 11 năm 2026

« Lùi Tiến »

💬 Thảo luận

Chưa có bình luận nào — hãy là người đầu tiên chia sẻ cảm nhận của bạn!

Đăng nhập để tham gia bình luận.