Ngã Chi Nhân Sinh Cảm Ngộ

Lượt đọc: 657 | 0 Đánh giá: 0/10 Sao
★★★★★★★★★★
★★★★★★★★★★
« Lùi Tiến »
Khóc Tiễn Ông Phùng Chí

❊ ❊ ❊

Đối với tôi, điều đó thực sự như một tiếng sét đánh ngang tai giữa trời quang: ông Phùng Chí đã ra đi, ra đi mãi mãi, vĩnh viễn không trở lại.

Nếu nói tôi hoàn toàn không nghĩ tới thì cũng không đúng. Dẫu sao ông cũng đã đạt đến độ tuổi "mễ thọ" (88 tuổi) cao niên rồi. Thế nhưng, mới chỉ hơn một tháng trước, tôi đến thăm ông. Tôi thấy sức khỏe và tinh thần của ông đều rất tốt, trong lòng thầm thấy yên tâm. Ông bảo với tôi rằng, ông không mấy thích có người đến thăm mình, nhưng tôi là ngoại lệ. Ông cứ giữ tôi ở lại mãi, tình cảm chân thành tha thiết, thể hiện rõ qua lời nói và ánh mắt. Thế nhưng tôi còn có việc khác, đành lòng dứt khoát cáo từ. Tôi đã hẹn với ông, đợi đến khi xuân sang hoa nở, sẽ đón ông đến Yến Viên ở vài ngày, gặp gỡ mấy người bạn cũ, dạo chơi trong vườn một chút, ngắm nhìn cây cỏ hoa lá mà ông vốn đã quen thuộc. Tôi nào ngờ được, đó lại là cuộc trò chuyện cuối cùng trong tình bạn kéo dài hơn nửa thế kỷ của chúng tôi. Nếu lúc đó tôi nhận thức được điều này, thì dù có là việc lớn tày đình, tôi cũng sẽ gạt bỏ hết để ở lại trò chuyện cùng ông vài tiếng đồng hồ. Thế mà tôi đã rời bỏ ông. Giờ đây mọi thứ đều đã thành quá khứ. Muộn rồi, muộn thật rồi, hối hận cũng đã muộn màng! Tôi sẽ ôm nỗi ân hận này đến cuối đời!

Quá trình tôi quen biết ông Phùng Chí, giờ ngẫm lại, dường như đã trở thành lịch sử. Ông lớn hơn tôi 6 tuổi, chúng tôi không thể là bạn học, do đó ở trong nước chưa từng gặp mặt. Khi tôi đến Đức, ông đã rời khỏi đó, vì vậy ở nước ngoài cũng không thể gặp nhau. Thế nhưng, khi còn học đại học, tôi đã đọc những bài thơ trữ tình của ông, đối với những câu thơ đạt đến độ tuyệt diệu cả về hình thức lẫn nội dung ấy, tôi vô cùng ngưỡng mộ và yêu thích. Ông Lỗ Tấn từng tán dương ông là nhà thơ trữ tình xuất sắc nhất Trung Quốc, tôi luôn cho rằng đó là lời vàng ý ngọc. Vì vậy, đối với nhà thơ trữ tình Phùng Chí, tôi thực sự đã ngưỡng mộ từ lâu.

Tuy nhiên, phải đến năm 1946, chúng tôi mới gặp mặt. Khi đó, tôi từ Đức trở về, giảng dạy tại Khoa Ngôn ngữ Đông phương Đại học Bắc Kinh, còn ông Phùng ở Khoa Ngôn ngữ Tây phương, văn phòng hai khoa sát vách nhau, nên cơ hội gặp mặt mới nhiều lên.

Trong thời gian này, điều để lại ấn tượng sâu sắc nhất cho tôi không phải là tòa Bắc Lâu của Đại học Bắc Kinh, mà là trụ sở của Hội Trung - Đức, một tòa tứ hợp viện lớn ba hoặc bốn lớp sân. Nhà cửa ở đây kiến trúc cổ kính. Tuy không có thú vui "quanh co dẫn tới nơi vắng vẻ", nhưng những dãy hành lang và lớp cửa chồng chéo cũng có nét thú vị riêng. Sân rất sâu, đúng như câu "Sân vườn thăm thẳm sâu chừng nào", ngăn cách hết mọi tiếng ồn ào của phố thị bên ngoài cánh cổng lớn, trong sân yên tĩnh như một ngôi chùa cổ, bước chân vào là thấy lòng mình thư thái, tĩnh lặng. Ông Phùng Chí cùng tôi và vài người khác đã họp ở đây rất nhiều lần. Tôi đã gặp nhiều người ở đây, ví dụ như Tất Hoa Đức, Trương Tinh, Viên Đồng Lễ, Hướng Đạt, v.v., nay đều đã người còn người mất. Thế nhưng, hồi ức về khoảng thời gian này thì mãi mãi sẽ không bao giờ phai nhạt.

Nhanh chóng đã đến mùa đông năm 1948, Giải phóng quân bao vây Bắc Kinh. Một vài giáo sư Đại học Bắc Kinh, trong đó có cả ông Phùng, đã tổ chức kỷ niệm ngày thành lập trường tại Kiệt Dân Đường ở Sa Than, tiếng pháo bên ngoài thành nổ vang dội, mọi người không chút hài hước mà nói rằng, đây là tiếng pháo chúc mừng. Có thể thấy mọi người không hề có cảm giác hoang mang khi đang ở trong tòa thành nguy khốn, trái lại còn có chút kỳ vọng, chút gửi gắm. Hiệu trưởng Hồ Thích vội vã lên máy bay bỏ chạy, chỉ có vài vị giáo sư cùng chung số phận, cùng tiến cùng lùi với ông. Những người còn lại đều ở lại, chờ đợi Giải phóng quân tiến vào thành. Ông Phùng chính là một trong số đó.

Trước đây, tôi thường nghĩ, và cũng thường nói, đối với tầng lớp tri thức trong xã hội cũ Trung Quốc, sự giải phóng là một cuộc khảo nghiệm nghiêm khắc, là bài kiểm tra về việc có giữ vững khí tiết hay không. Về điểm này, ông Phùng Chí là người giữ vững khí tiết. Nhưng tôi muốn bổ sung hoặc chỉnh sửa một chút. Do niềm tin chính trị khác nhau, những người rời khỏi đại lục lúc bấy giờ chưa chắc đã là thiếu khí tiết. Ở đây, chỉ có một tiêu chuẩn duy nhất, đó là xem họ có yêu nước hay không. Chỉ cần yêu tổ quốc vĩ đại của chúng ta, thì dù ở đâu, cũng không làm tổn hại đến khí tiết. Yêu nước không phân trước sau, cách mạng không kể sớm muộn. Đó là suy nghĩ hiện tại của tôi.

Tóm lại, vào thời khắc khảo nghiệm đó, ông Phùng Chí đã ở lại, tôi cũng ở lại, rất nhiều, rất nhiều giáo sư đều đã ở lại. Chúng tôi cùng nhau trải qua một khoảng thời gian vui vẻ, xúc động, phấn khích và ngọt ngào.

Theo sau đó là thời kỳ họp hành kéo dài đằng đẵng suốt 40 năm. Nhớ lại những năm 50, trong một cuộc họp, đồng chí Chu Dương cười nói với chúng tôi: "Thuế của Quốc dân đảng nhiều, họp hành của Đảng Cộng sản nhiều." Ông Phùng Chí cũng mượn lời từ của Lý Hậu Chủ mà nói rằng: "Hoa xuân trăng thu nào mới dứt? Họp hành biết bao nhiêu mà kể!" Cả hai vị ấy chẳng có ác ý gì cả, nhưng từ nụ cười khổ của họ cũng có thể nếm được chút vị đắng, chẳng lẽ không phải vậy sao?

May chăng? Hay bất hạnh? Lời của hai vị ấy không hề sai, trong tình bạn kéo dài hơn bốn mươi năm giữa tôi và ông Phùng Chí, những hồi ức của tôi về ông gần như đều gắn liền với những cuộc họp.

Người xưa thường nói: "Thời thế tạo anh hùng." Thời thế giải phóng này, chẳng bao lâu sau đã tạo nên tôi và ông Phùng Chí thành những "anh hùng". Không biết vì sao, cả hai chúng tôi đều trở thành "nhà hoạt động xã hội", thậm chí là "nhà hoạt động quốc tế", đều trở thành những "anh hùng" bôn ba trong và ngoài nước để họp hành. Tôi là người có tính cách hướng nội, sợ nhất là phải giao thiệp với người khác. Tôi thấy, ông Phùng với tôi cũng "kẻ tám lạng người nửa cân", ông vốn không phải là một người giỏi giao tiếp. Nếu ông thực sự say mê việc này, thì đã không mượn lời từ của Lý Hậu Chủ để nói "lời quái gở" ấy. Điểm này là không cần phải nghi ngờ.

Sở dĩ họp nhiều là vì sau giải phóng, các cuộc hội họp, lập hội rất nhiều, danh mục lại đa dạng. Nào là hội này, hiệp hội kia; hội đồng này, ủy ban nọ; Đại hội Đại biểu Nhân dân này, Hội nghị Hiệp thương Chính trị kia, đủ loại danh xưng, không kể xiết. Ông Phùng và tôi đã là "nhà hoạt động xã hội" thì tất nhiên phải "hoạt động". Lại vì nghề nghiệp của hai chúng tôi có chút gần gũi, vị thế trong xã hội cũng có chút tương đồng, nên thường xuyên "hoạt động" cùng nhau. Có đôi khi tôi miên man suy nghĩ: Nếu ông Phùng và tôi không phải là "nhà hoạt động xã hội", thì cơ hội gặp mặt của chúng tôi sẽ giảm đi tám chín mươi phần trăm, tình bạn của chúng tôi hẳn sẽ phát triển theo một hướng khác. Chỉ riêng vì điểm này thôi, tôi cũng phải cảm ơn việc "họp hành nhiều".

Những cuộc họp mà chúng tôi cùng tham gia không thể liệt kê hết, chỉ xin nêu ra những cái tên tiêu biểu nhất, như Ban biên tập "Thế giới Văn học", Hội Nhà văn Trung Quốc, Đại hội Đại biểu Nhân dân Toàn quốc, Ủy ban Học vị Quốc vụ viện, Ban biên tập "Đại Bách khoa Toàn thư Trung Quốc - Tập Văn học Nước ngoài", Hội Nghiên cứu Văn học Nước ngoài Trung Quốc, Ủy ban Học thuật thuộc Viện Nghiên cứu Văn học - Viện Khoa học Xã hội Trung Quốc, v.v., vân vân. Tình bạn của chúng tôi xuyên suốt trong những cuộc họp đa dạng đủ kiểu này, và hồi ức của tôi cũng xuyên suốt trong những cuộc họp đa dạng đủ kiểu này.

Tôi không thể quên Mạc Can Sơn kỳ diệu ấy. Có một năm, Ban biên tập "Đại Bách khoa Toàn thư Trung Quốc - Tập Văn học Nước ngoài" họp tại đây. Ông Phùng là chủ biên tập này, tôi là phó chủ biên, cả hai chúng tôi đều tham gia. Mạc Can Sơn nổi tiếng với tre, tiếng tăm vang dội khắp thần châu. Tôi, một người "không phải nhà thơ" vốn chưa từng làm thơ, bỗng nhiên có cảm hứng, thế mà lại viết được bốn câu gọi là "thơ": "Mạc Can thế giới trúc, khắp núi xanh lang can. Phủ kín sương mù lạnh, mây vờn đỉnh núi san." Có thể thấy lòng ngưỡng mộ của tôi dành cho tre. Trong những ngày họp căng thẳng, tôi thường đi dạo cùng ông Phùng trên núi. Lúc thì đi trong ánh nắng, lúc thì đi trong sương mù. Chúng tôi không hề vội vã, có lúc nói chuyện về công việc, có lúc nói về chuyện nhân tình thế thái, phiêu lãng tự tại.

Hồi ức đoạn này thật tuyệt vời, cả đời không thể quên.

Tôi không thể quên nhà khách Trượng Bát Câu ở Tây An khiến người ta hoài cổ. Tây An là kinh đô của nhiều triều đại cổ đại Trung Quốc, đến đời Đường, Tây An gần như trở thành trung tâm văn hóa, chính trị và kinh tế của toàn thế giới, vô số người nước ngoài sinh sống ở đó. Thơ Đường lại là sản phẩm của một thời kỳ hoàng kim trong lịch sử văn học Trung Quốc. Hôm nay đến Tây An, chỉ cần để ý một chút, sẽ thấy khắp nơi đều là dấu tích của thơ Đường. Ai đến cầu Bá, đến sông Vị, đến những vùng "nguyên" nào đó, mà không lập tức liên tưởng đến biết bao câu thơ Đường nổi tiếng? Tây An quả thực là một thành phố của thơ ca, một thành phố của những truyền thuyết lịch sử, một thành phố khiến người ta lập tức nảy sinh nỗi niềm hoài cổ. Chốn Trượng Bát Câu này, trong thơ Đỗ Phủ từng nhắc tới. Bản thân ông Phùng Chí là nhà thơ, lại là chuyên gia nghiên cứu thơ Đỗ Phủ. Ông đến Tây An, đặc biệt là đến Trượng Bát Câu, có lẽ cảm nhận và thấu hiểu còn nhiều hơn người khác. Lần này chúng tôi đến để tham gia hội nghị thường niên của Hội Nghiên cứu Văn học Nước ngoài Trung Quốc, công việc cũng khá căng thẳng. Thế nhưng, cũng giống như ở Mạc Can Sơn, sau những giờ phút căng thẳng, chúng tôi thỉnh thoảng cũng đi dạo trong nhà khách tú lệ tĩnh mịch này. Ở đây cũng có rừng cây rậm rạp, trúc xanh, ao sen suối nhỏ. Trong rừng, bên hồ, dưới bóng trúc, cạnh những đóa hoa, đều đã lưu lại dấu chân của chúng tôi.

Đủ rồi, đủ rồi. Chuyện cũ như mây như khói. Những hồi ức không thể quên như thế này thực sự quá nhiều, quá nhiều. Những nơi chốn và sự việc không thể quên này cũng thực sự quá nhiều, nhiều đến mức đầu óc tôi như sắp nổ tung. Giờ đây, đối với tôi, mỗi một hồi ức như vậy, mỗi một sự việc như vậy, đều dường như trở thành một bài thơ trữ tình đầy dư vị.

Tất cả những bài thơ trữ tình này đều triển khai xoay quanh một người, người đó chính là ông Phùng Chí.

Trong tình bạn kéo dài hơn nửa thế kỷ, chúng tôi tuy là bạn bè, nhưng trong lòng tôi luôn xem ông như một người thầy. Mượn một câu thơ của cố sư Trần Dần Khác, đó là "Phong nghĩa bình sinh sư hữu gian" (Nghĩa tình thầy bạn trong suốt cả cuộc đời). Sau khi tự mình trải nghiệm trong thời gian dài như vậy, tôi nhận thấy ông Phùng là một người vô cùng đáng yêu, vô cùng gần gũi. Ông mộc mạc, chân thành, không biết nói dối, không giả dối, không khoác lác, không nịnh hót, đối đãi với người bằng sự chân thành, ở bên cạnh ông khiến người ta như ngồi giữa gió xuân. Tôi chưa bao giờ thấy ông nổi giận. Mấy ngày trước, khi tôi đến bệnh viện thăm ông, con gái ông là Diêu Bình nói với tôi rằng, có những lúc cha cô chất chứa trong lòng một nỗi uất ức, một nỗi không vui. Cô con gái nói: "Cha giận dữ chút đi! Giận ra rồi chẳng phải sẽ thoải mái hơn sao?" Ông cười khổ nói: "Con bảo cha làm sao học được cách nổi giận chứ?"

Ông Phùng Chí chính là một con người bình thường mà lại kỳ lạ như thế, một người trông có vẻ bình thường nhưng thực chất lại phi thường như thế.

Người xưa nói: "Đời người có được một tri kỷ, là đủ rồi." Tôi có bản tính hướng nội, lười đối nhân xử thế, nhút nhát trong việc giao tiếp. Thế nhưng, trong hơn tám mươi năm cuộc đời, cũng có vài người tri kỷ. Cá nhân tôi cho rằng, ông Phùng Chí chính là một trong số đó. Trong chặng đường họp hành dài đằng đẵng, có nhiều lần chúng tôi ở chung một phòng. Chúng tôi gần như không chuyện gì không nói, về thời sự, về nhân vật, về phong tục xã hội, về những chuyện kỳ lạ trong giới văn nghệ, ý kiến của chúng tôi hoàn toàn thống nhất, gần như không có chút khác biệt nào. Chúng tôi trò chuyện, chưa bao giờ phải đề phòng. Chúng tôi bộc bạch tâm can, trò chuyện thỏa thích. Tự cho rằng hạnh phúc trên đời không gì bằng điều này. Tình bạn của chúng tôi sở dĩ bền lâu không suy, lại còn tăng tiến theo thời gian, nguyên nhân đương nhiên chính là ở đây.

Hai năm trước, bạn bè và học trò của tôi nhất quyết tổ chức lễ mừng thọ 80 tuổi cho tôi, tôi đưa ra một điều kiện: Phàm là sư hữu cao tuổi hơn tôi, tuyệt đối không thông báo, không mời. Ông Phùng đương nhiên nằm trong phạm vi này. Thế nhưng, đến ngày tổ chức, khi đại hội sắp bắt đầu, ông Phùng dù đã ở tuổi bát tuần, vẫn lặn lội đường xa, từ ngoại ô phía Đông đến ngoại ô phía Tây, đến để chúc mừng tôi. Tôi ngồi trên bục chủ tịch, thoáng thấy ông được người dìu bước vào hội trường, tôi nhất thời chết lặng, muôn vàn cảm xúc dâng trào, tôi vội nhảy xuống bậc thang, dùng hai tay đỡ ông lên. Ông nói rất nhiều lời khích lệ, đẹp đẽ như một bài thơ trữ tình. Cả hội trường bốn năm trăm người vỗ tay như sấm, có thể thấy lời ông nói đã lay động tâm can của người nghe. Tình cảnh ấy, tôi suốt đời không quên. Lần đó, còn có rất nhiều người bạn già lớn tuổi hơn hoặc ít tuổi hơn tôi đến dự, ví dụ như Ngô Tổ Tương (ông ấy ngồi xe lăn đến), Hứa Quốc Chương, v.v., tình nghĩa sâu nặng, cùng với tất cả những bằng hữu đến dự, kể cả những người bạn cũ mới ở quê hương Liêu Thành và Lâm Thanh của tôi, tôi đều khắc cốt ghi tâm. Tôi là người vụng về trong cách biểu đạt nhưng trong thâm tâm lại là người cực kỳ trọng tình cảm. Tất cả những người bạn đã dành cho tôi sự biểu đạt thắm thiết chân tình như thế, đã phủ lên cuộc đời tôi - vốn dường như muôn màu muôn vẻ nhưng thực ra lại đơn điệu, dường như thuận lợi nhưng thực ra lại trắc trở - một lớp sắc màu đầy sức sống, đầy tình nghĩa, sao tôi có thể quên được chứ?

Mấy năm gần đây, tôi gặp vận đen, liên tiếp phải chịu tang người thân và bạn hữu thân thiết. Người già rồi, người thân già, bạn cũ, như lá mùa thu, loại bỏ cái rườm rà, giữ lại cái giản đơn, đó là lẽ tự nhiên. Thế nhưng, đối với cá nhân tôi, trong vài năm, liên tiếp gặp đại tang, tạo hóa - nếu quả thực có tạo hóa - chẳng lẽ lại tàn nhẫn đến thế sao? Tôi từng khóc người tổ mẫu kính yêu của cả gia đình, tôi từng khóc người thân ruột thịt của mình là Uyển Như, tôi từng khóc Kiều Mộc, người đã trở thành bạn hữu từ khi còn ở Thanh Hoa Đại học. Tôi nào ngờ được, giờ đây lại đến lượt tôi phải khóc tiễn ông Phùng Chí! "Người tóc bạc khóc người tóc đen", vốn dĩ là nỗi đau tột cùng của nhân sinh. Nhưng "người tóc bạc khóc người tóc bạc", chẳng lẽ không phải là nỗi đau đớn xót xa tương tự sao? Tôi cảm thấy, nước mắt của con người không thể như gió mát trên sông hay ánh trăng giữa rừng núi, lấy mãi không hết, dùng mãi không cạn. Qua vài năm, kho nước mắt của tôi đã cạn kiệt, không còn nước mắt để tôi rút ra nữa.

Thế nhưng, thực tế lại không phải vậy, hoàn toàn không phải vậy. Mấy ngày trước, trong bệnh viện, tôi đã gặp ông Phùng lần cuối. Ông tuy vẫn còn sống, nhưng đã không thể mở mắt, không thể nói chuyện. Tôi chợt cảm thấy, người tri kỷ cả đời lại thiếu đi một người. Tôi ngồi trong phòng khách, nước mắt trào ra như suối, tôi định khóc thật to. Con gái ông là Diêu Bình liên tục nói: "Bác Quý! Bác đừng đau lòng!" Tôi huy động tất cả sức mạnh lý trí còn sót lại của mình, cố nén nỗi đau thương xuống. Trên mặt còn giả vờ mỉm cười, thậm chí là mỉm cười trong làn nước mắt. Chỉ có mình tôi biết: Nước mắt của tôi đều đã chảy vào trong bụng. Vì ông Phùng Chí, tôi nguyện đem toàn bộ nước mắt trong kho lệ của mình trút cạn một lần, để nó trở thành lần khóc thương cuối cùng trong cuộc đời tôi.

Than ôi! Kiếp này đã hết. Nếu thực sự có kiếp sau, thì tốt biết bao.

Ngày 24 tháng 2 năm 1993

Nguồn: Việt Nam Thư Quán dịch từ kanunu8.com
Được bạn: Mọt Sách đưa lên
vào ngày: 20 tháng 11 năm 2026

« Lùi Tiến »

💬 Thảo luận

Chưa có bình luận nào — hãy là người đầu tiên chia sẻ cảm nhận của bạn!

Đăng nhập để tham gia bình luận.