Đỗ Phủ có thơ: "Nhân sinh thất thập cổ lai hy" (Người bảy mươi tuổi xưa nay hiếm). Với xã hội cũ, điều này hoàn toàn đúng vì nó phù hợp với tình hình thực tế. Tuy nhiên, đến ngày nay, người dân lại tạo ra ba câu vè: "Bảy mươi là chú bé, tám mươi vẫn còn nhiều, chín mươi không lạ lẫm." Điều này cũng hoàn toàn đúng vì nó phù hợp với tình hình thực tế.
Thế nhưng, với tôi lại là một nỗi niềm khác. Tôi năm nay đã 90 tuổi, liệu có cảm thấy "không lạ lẫm" không? Câu trả lời là: Không, mà lại là Có. Không, nghĩa là tôi không cảm thấy chuyện này là thường, mà cảm thấy rất lạ, vô cùng lạ lùng. Tôi từng nói ở nhiều nơi rằng tôi là một người không có tham vọng lớn lao, không biết nói khoác, không dám nói khoác, và về vấn đề tuổi tác cũng vậy. Cuốn sổ tay đầu tiên của tôi chỉ dự định sống đến 40 hoặc 50 tuổi. Vì cha mẹ tôi đều chỉ sống đến hơn bốn mươi tuổi, tuân theo quy luật di truyền, tuân theo luân thường đạo lý truyền thống, tôi không thể và không nên sống thọ hơn cha mẹ. Nào ngờ đâu, như chỉ trong chớp mắt, tôi đã sống qua cái tuổi "tòng tâm sở dục bất du củ" (tự do làm theo ý mình mà không vượt quá khuôn phép), lại tiến vào cảnh giới bát tuần, cửu tuần, sắp sửa hướng tới bách tuế. Như vậy, tôi sao có thể không cảm thấy lạ lùng cơ chứ?
Nhưng tại sao lại cảm thấy "không lạ lẫm" (bình thường)? Nhìn vào tình hình sức khỏe hiện tại, ngoại trừ mắt và tai có chút vấn đề không quá lớn và chân cẳng hơi bất tiện, thì cảm giác của bản thân vẫn tốt, viết một bài văn một hai nghìn chữ, viết xong ngay lập tức ("ỷ mã khả đãi"). Đối nhân xử thế, ứng đáp vào ra, vẫn là "nan đắc hồ đồ" (khó mà hồ đồ). Tất cả những điều này so với mười năm trước, hoặc lâu hơn thế nữa, không có gì khác biệt. Lý Thái Bạch có thơ: "Cao đường minh kính bi bạch phát" (Gương sáng nơi cao đường, xót xa mái tóc bạc). Tóc tôi không những đã bạc trắng (có người bảo tôi là tóc đen lại mọc ra), mà còn hói cả đỉnh đầu. Tất cả những điều này cũng là sự thật, đáng tiếc tôi không phải ngôi sao điện ảnh, một năm chẳng soi gương được hai lần, nên tất cả những thứ đó tôi đều không nhìn thấy. Trong tiềm thức, bản thân vẫn tưởng mình còn "triêu như thanh ti" (sáng như sợi tóc xanh). Với kẻ vô tri vô giác, tê liệt như tôi, ngay cả Thượng đế cũng bó tay. Trong tình cảnh này, sao tôi lại có thể không cảm thấy chuyện đó là lạ lùng cho được?
Thế nhưng, tôi tự cảm thấy tinh thần trạng thái này của mình có thể hình thành không phải là không có căn cứ. Chế độ nghỉ hưu hiện hành của nước ta, độ tuổi giáo sư là từ 60 đến 70. Nhưng, xét riêng bản thân tôi, trong nghiên cứu học thuật, điểm xuất phát bứt phá của tôi là sau 80 tuổi. Họp hành mấy chục năm, trải qua không biết bao nhiêu lần vận động chính trị, làm không biết bao nhiêu lần tự kiểm điểm, cũng chẳng biết bao nhiêu lần phê bình người khác, cuối cùng lại trải qua mười năm tai họa, "đối tửu đương ca, nhân sinh kỷ hà?" (uống rượu ca hát, đời người được mấy). Đời tôi chính là đã tiêu phí một cách vô ích như vậy. Nếu không phải tạo hóa ưu ái cho tôi, ngăn cản tôi thực hiện kế hoạch tuổi thọ của mình, nếu trước 80 tuổi (đây cũng coi là thọ rồi) mà đã "cự quy đạo sơn" (vội vã về cõi tiên), thì những thứ tôi để lại cho con cháu chắc cũng chẳng nhiều nhặn gì. Không nhiều cũng chưa chắc đã là chuyện xấu. Để lại vài tác phẩm nhạt nhẽo vô vị, chỉ tổ hại người hại mình, thì chẳng có lợi ích gì cho ai cả. Nhưng, đối với bản thân tôi, e rằng phải "xử lý theo cách khác" rồi.
Trong mười năm từ 80 đến 90 tuổi này, sau khi bắt đầu bứt phá, có khá nhiều hồi ức ngọt ngào đáng kỷ niệm. Trong quá trình viết bộ tác phẩm dài nhất cuộc đời tôi, dài tới 80 vạn chữ là "Đường Sử", có khá nhiều tình tiết đáng nhớ, đáng nghiền ngẫm. Trong suốt hai năm, mỗi ngày tôi đều chạy đến thư viện lớn một chuyến, mưa gió không ngăn, nóng lạnh chẳng cản. Phong cảnh Yến Viên xinh đẹp, bốn mùa cảnh vật khác biệt. Xuân đến trăm hoa đua nở, hè về hương sen đầy ao, thu sang lá đỏ nhuốm sương, đông tới tuyết trắng che trời. Gọi đó là chốn tiên cảnh nhân gian cũng chẳng ngoa. Thế nhưng, trong hai năm này, tôi hầu như ngày nào cũng đi lại trong cảnh sắc tuyệt đẹp đó. Thế mà tôi đều nhìn như không thấy, thậm chí là chẳng thèm nhìn. Gợn sóng Vị Danh Hồ, bóng in của tháp Bác Nhã, những thắng cảnh mà người ngoài coi là kỳ quan, cũng không thoát khỏi sự thờ ơ, ngẩn ngơ, không chút động lòng của tôi. Trong lòng tôi chỉ nghĩ đến những giá sách đầy ắp sách trong thư viện lớn, mũi chỉ ngửi thấy mùi sách thơm nơi đó.
Sau khi viết xong "Đường Sử", tôi lại chuyển trận địa từ thư viện lớn về nhà, trù liệu trong căn phòng nhỏ, quyết chiến trên mấy cái bàn. Đối tượng nghiên cứu của tôi chuyển thành kịch bản "Di Lặc hội kiến ký" bằng phương ngữ A của tiếng Tocharian. Đây cũng không phải là hạt dẻ dễ nhai, không dốc hết toàn lực thì không xong. Khó khăn lớn nhất nằm ở chỗ thiếu tư liệu, hơn nữa phần lớn là tư liệu nước ngoài. Không còn cách nào khác, chỉ đành thỉnh thoảng cầu viện nước ngoài. Nay tuy gọi là thời đại thông tin, nhưng tin tức tôi cần đều là những thứ hóc búa kỳ quái, khó mà tìm kiếm trong một sớm một chiều, tôi chỉ đành kiên nhẫn đợi chờ. Những người cầm bút, có lẽ đều hiểu rằng, khi một bài văn đang viết dở mà bỗng nhiên mất điện, trong lòng bạn thực sự như lửa đốt dầu tưới, mà lại chẳng có cách nào, chỉ đành mong chờ tin vui từ trên trời rơi xuống, phó mặc cho số phận. Lúc này, phong cảnh xinh đẹp của Yến Viên đối với tôi như có như không, trong lòng chỉ nghĩ tới, thiết tha mong đợi những lá thư từ nước ngoài. Cứ như vậy chịu đựng thêm hơn một năm, bản dịch tiếng Anh của "Di Lặc hội kiến ký" cuối cùng cũng được xuất bản tại Đức.
Hai bộ tác phẩm hoàn thành, tâm nguyện cả đời của tôi coi như đã tạm khép lại. Nghĩ lại mà đau xót, bỗng nhiên nghĩ đến, mình đã ở cái tuổi gần chín mươi rồi. Ở độ tuổi này, những người đọc sách xưa nay, trong ngoài nước, có thể đạt tới chỉ là số ít. Mình vậy mà có thể nằm trong số đó, chẳng phải rất đáng vui mừng sao!
Tôi muốn dừng lại nghỉ ngơi một lát để chuẩn bị chiến đấu tiếp. Lúc này mới nghĩ đến, tôi còn có một mái nhà. Trong tâm trí người bình thường, nhà là bến cảng tốt nhất để dừng chân nghỉ ngơi. Nhà tôi thế nào? Nói thẳng ra, nhà tôi chỉ có mình tôi cô độc, tôi chính là nhà, tôi một người ăn no là cả nhà không lo đói. Như vậy, tôi nên cảm thấy rất cô đơn nhỉ. Thế nhưng lại không. Các "thành viên" trong gia đình tôi thực tế không chỉ có mình tôi là "người". Tôi còn nuôi 4 con mèo Ba Tư trắng vô cùng hoạt bát đáng yêu, hở ra là lẻn ăn vụng, mang từ quê tôi ở Lâm Thanh, Sơn Đông đến, mắt một vàng một xanh. Chúng chẳng có chút lễ nghi nào, chẳng hiểu chút quy củ nào, chốc chốc lại leo lên cổ tôi, muốn làm gì thì làm, ngang nhiên phóng túng. Có con còn chuyên tè vào ống quần tôi. Tất cả những điều này tôi không những không để bụng, mà còn thấy vui vẻ, để mặc cho chủ nghĩa tự do của lũ mèo phát triển xấu đi.
Các "thành viên" trong gia đình tôi còn chưa dừng ở đó, tôi còn nuôi hai con rùa do cựu sinh viên trường Sơn Đại là Trương Hành tặng. Mấy con rùa này, giờ danh tiếng không được tốt lắm, nhưng thời cổ đại lại là biểu tượng của sự trường thọ. Tên của một số người cũng dùng chữ "Quy" (rùa), thời Đường có Lý Quy Niên, Lục Quy Mông, v.v. Chỉ số thông minh của lũ rùa có lẽ thấp hơn lũ mèo, chúng tuyệt đối không bao giờ bò ra khỏi nước rồi trèo lên vai tôi. Nhưng, lũ rùa cũng có niềm vui của rùa, khi tôi cho chúng ăn, chúng vươn cổ ra, một miếng nuốt chửng một viên, chúng rõ ràng là rất vui vẻ. Đáng tiếc tôi không gặp được Huệ Thi, ông ấy chắc chắn sẽ không tranh luận với tôi rằng làm sao tôi biết được niềm vui của rùa.
Các "thành viên" trong gia đình tôi còn chưa dừng ở đây, tôi còn nuôi 5 con ba ba lớn. Ba ba, trong miệng người dân thường gọi là "vương bát" (con rùa/đồ khốn), là một cái tên vô cùng không vẻ vang, mọi người đều tránh nói đến. Thế mà tôi lại đường hoàng nuôi trong vại gốm lớn, đối xử bình đẳng, không hề có lòng kỳ thị. Có phải thần kinh tôi có vấn đề không? Không cần phải mời bác sĩ đến kiểm tra, thần kinh tôi hoàn toàn bình thường. Tôi cho rằng, ba ba cũng như các loài động vật khác đều có quyền sinh tồn. Gọi là "vương bát" là sự vu khống của con người đối với nó, là hắt nước bẩn lên đầu nó. Đáng tiếc là ba ba vô tri, không biết kiện con người lên tòa án tối cao thế giới, còn đòi bồi thường phí danh dự bao nhiêu đô la, hơn nữa còn phải đăng báo tuyên bố. Cá nhân tôi cảm thấy, nhiệm vụ quan trọng nhất của con người trong thế kỷ mới, thiên niên kỷ mới là xử lý tốt mối quan hệ với tự nhiên. Engels đã cảnh báo chúng ta: "Không thể quá say sưa với thắng lợi của chúng ta trước giới tự nhiên, vì mỗi thắng lợi như thế, giới tự nhiên đều báo thù chúng ta." Sự thật lịch sử hơn một trăm năm qua ngày càng chứng minh sự chính xác và đúng đắn trong lời cảnh báo của Engels. Trong thế kỷ mới, con người trước tiên phải cải ác tà quy chính, sửa bỏ thói xấu ăn tạp các loài động vật khác. Con người phải tuân theo lời của đại nho Trương Tải thời Tống: "Dân ngô đồng bào, vật ngô dữ dã" (Dân là anh em cùng huyết thống của ta, vạn vật là bạn đồng hành của ta). Coi ba ba là bạn đồng hành của mình, coi tự nhiên là bạn bè của mình, chứ không phải đối tượng để chinh phục. Như vậy, con người mới có thể có một tương lai tươi đẹp huy hoàng. Còn đối với bản thân tôi, có lẽ có người coi tôi là nhân vật trong "Thế Thuyết Tân Ngữ", phóng túng không gò bó. Nếu thực sự là như vậy, thì thôi, thì—cứ để nó vậy đi.
Tiếp tục nói về nhà tôi và bản thân tôi.
Trong mười năm tai họa, bản thân tôi đứng ra phản đối vị "Lão Phật gia" đi ngược lại thời đại kia, liền bị đánh đổ xuống đất, bị đội lên đầu vô số cái mũ không có thực, ngày ngày bị đánh, bị mắng. Ban đầu cũng chỉ cảm thấy hài hước buồn cười. Nhưng "nói dối một ngàn lần sẽ trở thành sự thật", cuối cùng đến chính tôi cũng nghi ngờ: "Thân này quả là người xấu sao? Lệ rơi mờ mịt hỏi trời xanh." Thực ra tôi không hề xấu xa đến thế; nhưng trong mắt nhiều người, tôi đã trở thành một kẻ "không thể chạm tới".
Thế nhưng, thế sự biến đổi khôn lường, đạo chính nhân gian. Chẳng biết thế nào, tôi lại quay ngoắt một cái biến thành một kẻ "cực kỳ có thể tiếp xúc". Tôi thường ví mình với con ve sầu. Ấu trùng ve sầu ban đầu ẩn dưới đất, chập tối trèo lên thân cây, trời sáng liền thoát xác, mọc cánh, kêu vang trên cành cao, trở thành loài côn trùng đầy chất thơ, khiến thi nhân phải "ỷ trượng sài môn ngoại, lâm phong thính mộ thiền" (dựa gậy ngoài cổng củi, đón gió nghe ve chiều). Tôi bây giờ chính là một con ve sầu kêu vang trên cành cao, danh tiếng vang khắp nơi, vương miện trên đầu còn cao hơn nhiều so với những chiếc mũ cao bị chụp trong thời "Văn Cách", đôi khi chính tôi cũng cảm thấy đỏ mặt. Thực ra tôi biết rõ, mình không hề tốt đẹp đến thế. Thế nhưng, những lời tâm can phơi bày như vậy, người khác sẽ không tin. Cứ như vậy, tôi tuy là người cô độc, nhưng thực ra nhà ngày nào cũng vô cùng náo nhiệt. Có một vị đồng nghiệp cũ lâu năm, ngày nào cũng đến nhà tôi "làm công", xử lý tạp vụ, chăm sóc cuộc sống cho tôi, việc quan trọng nhất là đọc báo, đọc thư cho tôi nghe, vì mắt tôi không tốt. Còn có việc đối phó với những người tự xưng là "người hâm mộ" của tôi liên tục gọi điện thoại đến hoặc trực tiếp đến tận nhà. Lãnh đạo trường vì thấy tôi đã già, không thể tiếp đãi nhiều khách đến thăm như vậy nữa, đã dán thông báo ở cửa nhà tôi, muốn hạn chế sự tấn công của khách đến thăm, nhưng tác dụng không lớn, nhiều vị khách nhìn như không thấy, vẫn cứ gõ cửa như thường. Có một số ít người thậm chí đợi vài tiếng đồng hồ bên cạnh ao sen ngoài cửa. Ngoài những người đến thăm, gọi điện thoại, còn có đạo diễn và phóng viên đài truyền hình vác theo máy quay nặng nề đến, cũng như số lượng thư từ và tạp chí rất lớn nhận được mỗi ngày. Có một số học sinh, sinh viên trẻ tuổi coi tôi là vị Thổ Địa Công cầu được ước thấy, hoặc là một Quý thiết khẩu (cái miệng sắt của Quý) có thể tiên đoán trước, cầu xin tôi cái này cái nọ, thổ lộ với tôi những nỗi khổ trong lòng mà đến cha mẹ họ cũng không dám tiết lộ. Những việc này đều phải nhờ người đồng nghiệp "làm công" kia của tôi xử lý, vị làm công ấy lúc này trở thành đại sứ ngăn cản. Nghĩ đủ cách, tốn bao nhiêu lời lẽ, thuyết phục những người bạn tốt bụng, nhiệt tình và chân thành muốn đến phỏng vấn, quay phim, xin họ hãy bình tĩnh. Đây là công việc cực kỳ nặng nề và khó khăn, tôi có thể hiểu sâu sắc. Tình trạng bận rộn khó khăn đó, tôi có thể thấu hiểu.
Điều làm tôi vui nhất là tôi đã kết giao được không ít bạn mới. Họ đều là những nhà thư pháp, họa sĩ, nhà thơ, nhà văn, giáo sư nổi tiếng. Giữa chúng tôi với nhau, ngoài tình cảm và tình bạn chân thành, tuyệt đối không có sự cầu cạnh gì lẫn nhau. Tôi tin vào chữ "duyên", "hữu duyên thiên lý năng tương ngộ, vô duyên đối diện bất tương phùng" (có duyên ngàn dặm vẫn gặp, vô duyên đối diện chẳng biết nhau), duyên phận là thứ không nói rõ, không giải thích được, nhưng lại thực sự tồn tại. Tôi tin rằng mình và bạn bè là có duyên phận. Chúng tôi gặp nhau như đã quen từ lâu, chuyện gì cũng nói. Lúc chưa gặp thì luôn nhớ mong thời gian gặp mặt, khi đã gặp thì như cá gặp nước, lòng dạ thảnh thơi; chia tay rồi lại sớm nhớ tối mong, nhớ nhung không quên. Với tôi, họ không phải là người thân nhưng còn hơn cả người thân. Có người nói: "Đời người có được một tri kỷ là đủ rồi." Tôi đạt được không chỉ là một tri kỷ, mà là một nhóm tri kỷ. Có người nói tôi sống rất "dưỡng nhần" (sung túc/hạnh phúc). Tình cảnh này, há lại chỉ dùng hai chữ "dưỡng nhần" là có thể diễn tả hết!
Tôi là một người cứng nhắc bảo thủ, bản tính cố chấp. Thói quen hình thành mấy chục năm, tôi tuyệt đối không thay đổi. Một bộ âu phục Trung Sơn màu kaki, trong nước hay ngoài nước đều không đổi, thay đổi theo mùa cũng không đổi, người khác coi tôi là kẻ bảo thủ, còn tôi thì tự xưng là "nhân vật trong bảo tàng", để tỏ ý "kháng cự", lấy hậu phát chế nhân. Thói quen sinh hoạt cũng tuyệt đối không thay đổi. Bốn năm chục năm nay đã hình thành thói quen dậy sớm, mỗi ngày 4 rưỡi sáng thức dậy, trước sau không lệch quá 5 phút. Người xưa nói "lê minh tức khởi" (rạng đông liền dậy), với tôi, câu này mùa hè thì đúng, còn mùa đông thì trước khi rạng đông vài tiếng tôi đã dậy rồi. Tôi ăn sáng lúc 5 giờ, có thể nói là ăn sáng sớm trước thiên hạ. Ăn xong làm việc ngay. Công việc của tôi chủ yếu là "bò trên lưới" (viết văn). Mấy chục năm qua, tôi đã bò ra hàng chục triệu chữ. Những thứ này có đáng để bò không? Tôi cho rằng là đáng. Thứ tôi bò ra chưa chắc đều là vàng ròng ngọc quý, đều là cam lộ đề hồ (tinh hoa), ăn vào là có thể thăng thiên thành tiên. Nhưng trong đó tuyệt không có thuốc độc, tuyệt không có hàng giả hàng nhái, đọc xong ít nhất có thể khiến người ta nhận được chút hưởng thụ, có thể khiến người ta yêu nước, yêu quê hương, yêu nhân loại, yêu tự nhiên, yêu trẻ em, yêu tất cả những điều tốt đẹp. Tóm lại một câu, có thể khiến người ta thu được lợi ích trong cảnh giới tinh thần. Tôi thường tự cảnh báo mình: Người ta ăn để sống, nhưng sống tuyệt đối không phải để ăn. Đời người ngắn ngủi, tuyệt đối không thể lãng phí sinh mệnh một cách vô ích. Nếu tôi có một ngày làm việc không có thu hoạch gì, tối nằm trên giường liền cảm thấy dằn vặt bất an, cho rằng đó là tự sát từ từ. "Bò trên lưới" có tư tưởng danh lợi không? Nói thật, trước kia là có. Nhưng đến ngày nay, danh lợi đối với tôi chẳng còn chút tác dụng nào, tôi vẫn tiếp tục bò là do quán tính, những lời lẽ cao sang mỹ miều khác, tôi không nói ra được. "Bò lưới chẳng biết già đã tới, danh lợi với ta tựa phù vân", hoặc có thể nói lên tâm trạng hiện tại của tôi.
Bạn đã bao giờ nghĩ đến cái chết chưa? Tôi dường như nghe thấy có người hỏi. Được, câu này hỏi đúng chỗ rồi. Đúng vậy, tôi đã từng nghĩ đến cái chết, trước kia cũng từng nghĩ, bây giờ lại càng nghĩ nhiều hơn. Trong mười năm tai họa, vào năm 1967, một tình tiết nhỏ ngàn cân treo sợi tóc đã giúp tôi tránh khỏi con đường "tự tuyệt với nhân dân". Từ đó về sau, tôi cho rằng mình đã chết một lần rồi, sống thêm được ngày nào là lãi ngày đó, đến nay đã hơn ba mươi năm, tôi thực sự đã thắng lớn một ván, thực sự trở thành một đại phú ông đặc biệt rồi. Nhưng con người rồi cũng phải chết, về phương diện này, không ai có đặc quyền, không có quyền miễn trừ. Mặc dù thường nói: "Hoàng tuyền lộ thượng vô lão thiếu" (đường hoàng tuyền không phân già trẻ), nhưng người già dù sao cũng có quyền ưu tiên. Yến Viên là vùng đất quý sản sinh ra những ông lão trường thọ. Tôi tuy đã chín mươi tuổi, nhưng xếp hàng theo thứ tự tuổi tác, tôi vẫn đứng sau mười mấy người. Tôi đã từng tự mình phát nguyện thề nguyền: Trong cuộc leo lên Bát Bảo Sơn, tôi nhất định sẽ xếp hàng theo thứ tự tuổi tác mà leo lên, tuyệt đối không giành vị trí, chen ngang. Còn sự thật rốt cuộc thế nào, thì xin hãy nghe hồi sau phân giải.
Đã chết một lần rồi, bao nhiêu năm nay, tôi cứ tưởng mình đã giác ngộ nhân sinh. Tôi thường lấy bốn câu thơ của Đào Uyên Minh làm phương châm: "Túng lãng đại hóa trung, bất hỷ diệc bất cụ. Ứng tận tiện tu tận, vô phục độc đa lự." (Thả mình trong dòng đại hóa, không vui cũng chẳng sợ. Nên tận thì cứ tận, không cần phải lo nghĩ nhiều). Bây giờ mới dần dần phát hiện, bản thân tôi vẫn chưa thể làm được hoàn toàn. Thường xuyên nghĩ đến cái chết, chính là một bằng chứng, tôi đôi khi huyễn tưởng, tại sao mình không thể giống như tảng đá kỳ lạ mà bạn tặng đặt trên bàn, tự thân không có sinh mệnh, nhưng cũng tuyệt đối không có cái chết nhỉ? Tôi đôi khi cũng huyễn tưởng: Có thể để Đấng Tạo Hóa kìm hãm bước chân thời gian, để mặt trời mặt trăng mãi mãi sáng ngời, mọi sinh vật trên trái đất đều dừng lại không động đậy, không già đi không? Dù chỉ dừng lại mười năm tám năm thôi? Mọi người tuyệt đối đừng hiểu lầm rằng tôi sợ chết đến chết khiếp. Tuyệt đối không phải vậy. Tôi sớm đã nhận thức được rằng, vĩnh viễn biến động, vĩnh viễn không dừng lại, là quy luật căn bản của vũ trụ, yêu cầu không thay đổi là hoang đường. Vạn vật phương sinh phương tử (vật đang sống cũng đang chết), là chân lý. Giang Văn Thông trong "Hận phú" nói: "Tự cổ giai hữu tử, mạc bất ẩm hận nhi thôn thanh." (Xưa nay ai cũng phải chết, không ai là không nuốt hận mà nín lặng). Đó là việc làm của kẻ phàm phu tục tử không có tầm nhìn, tôi tuy tầm thường, trình độ cũng không đến nỗi thấp như vậy. Ngay cả khi tôi không làm được việc nhiệt liệt hoan nghênh đại hạn đến gần, tôi cũng tuyệt đối sẽ không nuốt hận nín lặng.
Nhưng, nhân loại là loài động vật trong lòng chứa đầy mâu thuẫn, các loài động vật khác không có tư tưởng, nên cũng sẽ không có nhiều mâu thuẫn như vậy. Tôi chen chân vào hàng ngũ nhân loại, mâu thuẫn trong lòng luôn là điều khó tránh khỏi. Bây giờ tôi một mặt luyến tiếc nhân sinh, một mặt lại cảm thấy mình sống thực sự quá khổ cực rồi, tôi muốn nghỉ ngơi một chút. Tôi hướng về lời của Trang Tử: "Đại khối tải ngã dĩ hình, lao ngã dĩ sinh." (Trời đất mang thân xác cho ta, làm ta vất vả trong đời). Mọi người tuyệt đối đừng hiểu lầm rằng tôi sắp tự sát. Tự sát cái thứ đó tôi tuyệt đối sẽ không làm nữa. Trong mắt người khác, tôi bây giờ sống thực sự rất rất thoải mái rồi. Tiếng khen không hẹn mà đến, lời chê bai đòi hỏi sự hoàn hảo hầu như đã tuyệt tích. Tôi đi đến đâu, chỉ thấy khuôn mặt tươi cười, chỉ cảm thấy hơi ấm. Lúc nào cũng như ngồi trong gió xuân, nơi nào cũng như tắm trong mưa xuân, đời người đến thế này, thực sự là rất nên thỏa mãn rồi. Thế nhưng, tình hình thực tế lại không hoàn toàn thoải mái như vậy. Người xưa nói: "Bất như ý sự thường bát cửu" (Chuyện không như ý thường đến tám chín phần). Câu này với tôi hiện tại cũng rất thích hợp. Chốc chốc tôi lại gặp phải một vài chuyện không vui, khiến tâm trạng của mình nửa ngày khó mà bình tĩnh lại được. Ngay cả trong lúc đắc ý, tôi cũng có nỗi khổ riêng. Tôi rõ ràng là một con bò già gầy trơ xương, lại có khi bị nhận nhầm là con bò béo to lớn mỗi ngày sản xuất nghìn cân sữa tươi. Đã vắt ra 500 cân sữa rồi, còn cầu xin không dứt, cho rằng tôi giấu giếm. Tình vị trong đó, thực sự khó mà nói với người ngoài. Điều này buộc tôi không thể không nghĩ đến việc nghỉ ngơi.
Bây giờ thỉnh thoảng tôi lại nghĩ, mình sống quá lâu rồi, sắp đến một thế kỷ rồi. 90 năm trước, tại một Quan Trang vừa nghèo vừa nhỏ ở huyện Lâm Thanh, Sơn Đông, một thằng nhóc hoang dã ra đời, vậy mà đã bước ra khỏi Quan Trang, bước ra khỏi Lâm Thanh, đi tới Tế Nam, đi tới Bắc Kinh, đi tới Đức; sau đó lại đi khắp mấy châu lục, mấy chục quốc gia. Nếu vẽ dấu chân của tôi thành một đường dài, đường dài này có thể quấn quanh trái đất mấy vòng. Tôi đã xem kim tự tháp Ai Cập, xem di chỉ văn hóa cổ lưu vực Lưỡng Hà, xem đền Taj Mahal ở Ấn Độ, xem sa mạc Sahara ở Châu Phi, cũng như nhiều danh sơn đại xuyên trong và ngoài nước. Tôi đã từng ở những khách sạn sang trọng kiểu dinh tổng thống, gặp gỡ nhiều nhân vật cấp tổng thống, thủ tướng, trong mắt kẻ tục tử, quả thực có thể nói là đã làm hết mọi sự vẻ vang rồi. Thế nhưng, con đường dài dằng dặc tôi đã đi qua không phải lúc nào cũng trải đầy hoa hồng, có khi cũng đầy rẫy gai góc. Tôi đã trải qua "sơn trùng thủy phục", cũng đã trải qua "liễu ám hoa minh"; đi qua đường dương quan, cũng đã đi qua cầu độc mộc. Tôi đã từng đến chỗ Diêm Vương báo danh, không được tiếp nhận. Cuối cùng quanh quanh co co, tròng trành tròng trành, gập ghềnh gập ghềnh, va va vấp vấp, đi đến ngày hôm nay. Bây giờ đang ngồi dưới một khung cửa sổ kính ở Lãng Nhuận Viên, Yến Viên, viết "Hồi ức tuổi chín mươi". Ngoài cửa sổ đã là mùa đông lạnh giá. Hoa sen trong ao hồi mùa hè còn "tiếp thiên ánh nhật", giờ chỉ còn lại lá tàn khô héo đung đưa trong gió lạnh. Hoa mộc lan cũng chỉ để lại những cành cây trơ trụi ở đó gắng gượng. Nhưng, tôi biết, tôi dường như nhìn thấy hoa sen đang cuộn mình dưới lớp bùn băng giá mơ giấc mơ mùa xuân; hoa mộc lan thì trên cành mơ về "xuân ý náo" (cái náo nhiệt của mùa xuân). Chúng đều đang sống, chỉ là tạm thời nghỉ ngơi, dưỡng sức, để năm sau trong thế kỷ mới, thiên niên kỷ mới nở ra nhiều đóa hoa rực rỡ hơn.
Bản thân tôi đương nhiên cũng đang sống. Nhưng tôi sống quá lâu rồi, sống quá mệt mỏi rồi. Goethe những năm cuối đời trong một bài thơ nhỏ nổi tiếng đã nghĩ đến việc nghỉ ngơi, tôi cũng thực sự muốn nghỉ ngơi một chút. Thế nhưng, điều này là tuyệt đối không thể. Tôi giống như "Người qua đường" trong ngòi bút của Lỗ Tấn vậy, nhiệm vụ của tôi là phải tiến về phía trước, tiến về phía trước. Phía trước là nơi nào? Ông lão nhìn thấy là ngôi mộ, cô bé nhìn thấy là hoa bách hợp dã. Khi tôi viết "Hồi ức tuổi tám mươi", nhìn thấy hoa bách hợp dã nhiều hơn ngôi mộ, hôm nay thì ngược lại, ngôi mộ nhiều mà hoa bách hợp dã ít đi. Dù thế nào, dù sao thì tôi cũng không thể không tiến bước, dù là ngôi mộ, hay là hoa bách hợp dã, đều không thể ngăn cản bước chân của tôi. Câu "Hà chỉ vu mễ" (Sao chỉ dừng lại ở gạo) của ông Phùng Hữu Lan, tôi đã vượt qua giai đoạn "mễ" rồi. Bước tiếp theo chính là "tương kỳ dĩ trà" (hẹn nhau ở trà). Tôi cảm thấy, lựa chọn hiện tại của tôi chỉ có con đường trước mắt này, con đường này không xa xôi. Đợi đến 10 năm sau khi tôi viết "Hồi ức tuổi trăm", khi đó thì không còn cách trà bao xa nữa.
(20/12/2000)