Tôi sinh muộn, không thể tận mắt thấy sự bắt đầu của thế kỷ 20. Nhưng đến ngày nay, chỉ còn 7 năm nữa là thế kỷ 21 sẽ đến. Nhìn từ cả hai phương diện thể chất và tinh thần hiện tại, việc tôi có thể chứng kiến sự giao thoa của hai thế kỷ là điều không có chút nghi ngờ gì. Theo ý nghĩa này, tôi có thể nói rằng mình đã gắn bó cùng thế kỷ 20 từ đầu đến cuối, vì thế tôi có tư cách để viết "Tôi và thế kỷ 20 của Trung Quốc".
Đối với sự chuyển dời của thời thế, lòng mỗi người đều là một tấm gương. Lòng tôi tất nhiên cũng không ngoại lệ. Tôi tự cho mình là một người khá nhạy cảm, tấm gương lòng này của tôi dù không dám nói là hiển hiện từng li từng tí, nhưng thực sự cũng không hề chậm chạp. Tôi tin rằng, tấm gương của tôi đã phản chiếu tình hình chân thực suốt 90 năm dài của thế kỷ 20, là hoàn toàn có thể tin cậy được.
Tôi sinh năm 1911, năm Cách mạng Tân Hợi. Sau khi tôi chào đời được hai tháng bốn ngày, vị "hoàng đế cuối cùng" ấy đã bị mời xuống khỏi ngai vàng. Vì vậy, tôi thường đùa mình là "di thiếu nhà Thanh". Đến khi tôi biết chuyện, đôi khi vẫn nghe dân quê cung kính nhắc tới "triều đình" ở Bắc Kinh (hoàng đế trong miệng người nông dân), như thể họ vẫn đang ngự trị trên ngai vàng cao cao tại thượng. Tôi không hiểu "triều đình" là gì, ngài dường như là người, lại dường như là thần, dù sao cũng là một loài vật cực kỳ có uy quyền, cực kỳ có sức mạnh.
Đó chính là tàn ảnh của thời đại nhà Thanh được phản chiếu trong tấm gương lòng tôi.
Quê hương tôi ở huyện Thanh Bình, tỉnh Sơn Đông (nay thuộc thành phố Lâm Thanh) là vùng nghèo khó nổi tiếng ở Sơn Đông. Nhà chúng tôi là một hộ nông dân sa sút. Ông bà nội mất sớm, tôi chưa từng gặp họ. Tình yêu thương của ông bà tôi chưa từng được nếm trải chút nào. Họ để lại ba người con trai, cha tôi là con trưởng (trong đại gia đình đứng thứ bảy). Còn hai người chú, người nhỏ nhất không cha không mẹ, đã đem cho người ta, đổi sang họ Điêu. Hai người còn lại, trên không cha mẹ, dưới cô độc, phải ký gửi nhờ cậy người khác, tình cảnh khó khăn thật khó mà nói hết. E rằng chẳng có ngày nào được ăn no. Những lúc đói không còn cách nào khác, hai anh em lại ra rừng táo phía nam thôn, nhặt những quả táo thối rơi trên đất để lót dạ. Đoạn lịch sử này tôi không biết rõ, vì hai anh em chẳng ai kể cho tôi nghe. Có lẽ vì nó quá khủng khiếp, quá bi thảm, họ không muốn khơi lại vết sẹo cũ, cũng không muốn để lại cho thế hệ sau những hồi ức kinh tâm động phách.
Nhưng, ở nông thôn dù sao cũng không thể ở lại, ở lại chỉ có nước trở thành xác chết vì đói. Không biết thế nào, hai anh em bàn bạc, đi ra ngoài thành phố lớn để xông pha, tìm một con đường sống. Thành phố lớn gần nhất chỉ có thủ phủ Tế Nam của Sơn Đông. Hai anh em đến đó, hai gã trai quê mùa, đến thành phố lớn người đông đúc, nhìn đâu cũng chẳng thấy người quen. Họ đã gặp phải bao nhiêu khó khăn, trải qua bao nhiêu trắc trở. Đoạn lịch sử này tôi cũng không biết rõ, có lẽ cũng vì cùng một lý do, họ chẳng ai kể cho tôi nghe cả.
Sau đó, chú tôi đã đứng vững được ở Tế Nam, nhiều nhất cũng chỉ giống như một ngọn cỏ trong khe đá, chật vật khổ sở giãy giụa. Thế là hai anh em bàn bạc, chú ở lại Tế Nam kiếm tiền, cha tôi về nhà làm ruộng, hy vọng có ngày, làm nên trò trống gì đó, dù không thể vinh quy bái tổ, cũng phải khiến người ta nhìn bằng con mắt khác, giành lại thể diện cho cha mẹ và chính mình.
Nhưng làm ruộng thì phải có đất, đây là kiến thức đơn giản nhất. Thế mà nhà chúng tôi lại thiếu mất thứ đó. Có lẽ ông nội tôi để lại được vài mẫu đất, cha tôi dựa vào đó để duy trì cuộc sống. Còn ông ấy đã chăm sóc mảnh đất này thế nào, lại gây dựng gia đình ra sao, đoạn lịch sử này đối với tôi lại là một ẩn số.
Tôi chính là đến với nhân gian vào lúc này.
Trời không tuyệt đường người. Ngay lúc này hoặc sớm hơn một chút, chú tôi thất nghiệp ở Tế Nam, lưu lạc ở Quan Đông. Dùng một đồng bạc cuối cùng trong người mua vé số cứu trợ lũ lụt Hồ Bắc, kết quả trúng giải nhất, nghe nói nhận được mấy nghìn lạng bạc. Nhà chúng tôi sau một đêm trở thành gia đình giàu có. Cha tôi mua 60 mẫu đất có giếng nước. Để phô trương thanh thế, ông muốn xây nhà lớn. Nhất thời không có gạch, ông bèn thông báo với cả thôn: Ai muốn dỡ nhà mình, bán gạch cho ông, ông sẵn sàng trả giá cao gấp mấy chục lần. Tục ngữ nói: "Trọng thưởng tất có dũng phu". Nhà người khác dỡ xuống, nhà chúng tôi xây nên. Các gian nhà phía Đông, Tây, Bắc mỗi bên năm gian lớn. Cổng lớn hướng Nam, cực kỳ có khí thế. Hai anh em cuối cùng cũng giành lại được thể diện này.
Tuy nhiên cảnh đẹp không dài. Cha tôi là nhân vật hạng "Chu gia Quách Giải" ở nông thôn, cậy "nghĩa" ban phát tài sản, quên cả trời đất. Có lúc ra chợ ở thôn khác, ông nhất thời hứng lên, cả quán ăn đang uống rượu ăn cơm, ông đều mời hết. Nghe nói, không bao lâu sau, 60 mẫu ruộng tốt đã bị bán đi, ngôi nhà mới xây cũng dỡ bỏ dãy nhà Đông và nhà Bắc, bán gạch ngói. Những gạch ngói này khi mua vào tựa như vàng, khi bán ra lại tựa như phân đất.
Một giấc mộng xuân cuối cùng thành hư không. Nhà chúng tôi lại trở thành hộ sa sút.
Đến khi tôi biết chuyện, nhà chúng tôi đã nghèo đến mức đáng kể. Một năm có lẽ chỉ được ăn một hai lần "đồ trắng" (chỉ bột mì trắng), ăn nhiều nhất là bánh cao lương đỏ, bánh bột ngô cũng trở thành hàng hiếm. Vào mùa xuân và mùa hạ, tôi cắt cỏ xanh, hoặc chẻ lá cao lương, vác đến nhà nhị đại gia để cho con bò vàng già của bác ăn. Tôi cứ lì lợm ở đó không chịu về, đợi được ăn một bữa bánh bột ngô, cải thiện bữa ăn. Mùa hạ và mùa thu, thím Ninh và cô Ninh ở đối diện luôn dẫn tôi ra ruộng ở thôn ngoài để mót lúa mì và đậu, đem nắm lúa mì hoặc đậu đáng thương nhặt được giao cho mẹ. Không biết phải tích góp bao nhiêu lần, mới miễn cưỡng giã ra được ít hạt lúa mì, xay thành bột, ăn được một bữa "đồ trắng". Tôi tất nhiên cảm thấy như ăn gan rồng tủy phượng. Nhưng tôi không bao giờ nhớ là mẹ đã từng ăn một miếng. Bà chỉ ngồi đó, nhìn tôi ăn, trong mắt dường như hơi ươn ướt. Lúc đó sao tôi có thể hiểu được tâm trạng của mẹ chứ! Nhưng tôi cũng thầm lặng lập một quyết tâm: Có một ngày, sau này lớn lên, cũng để mẹ được ăn chút "đồ trắng". Thế nhưng, "cây muốn lặng mà gió chẳng ngừng, con muốn nuôi mà cha mẹ không đợi". Còn chưa đợi được đến lúc tôi có khả năng để mẹ ăn "đồ trắng", mẹ đã bỏ tôi mà đi, để lại cho tôi một vết sẹo tâm hồn cả đời không thể bù đắp, ôm hận trọn đời!
Nhà chúng tôi, thế hệ cha tôi, trong đại gia đình có 11 anh em. Có 6 người vì nhà nghèo, đã xuống Quan Đông. Từ đó bặt vô âm tín. Chỉ còn lại 5 người, một người cho người ta, như tôi đã nói ở trên. Trong 5 người này, chỉ có bác cả có một người con trai, không may mất sớm, tôi chưa từng gặp anh ấy. Sau khi tôi sinh ra, liền trở thành người con trai duy nhất. Trong xã hội phong kiến, điều này có nghĩa là gì, mọi người tự nhiên có thể hiểu được. Người chú ở Tế Nam chỉ có một cô con gái. Thế là hai anh em bàn bạc, muốn đưa tôi đến Tế Nam. Khi đó mẹ tâm trạng thế nào, tôi còn quá nhỏ, hoàn toàn không thể hiểu. Nhiều năm sau, tôi mới nghe người ta kể lại rằng mẹ từng nói: "Biết thế này một đi không trở lại, tôi có liều mạng cũng không để đứa trẻ đó đi!" Câu nói này không phải chính tai tôi nghe được, nhưng lại vang vọng bên tai tôi suốt cả cuộc đời. "Ai nói tấm lòng của cỏ ba tấc, báo đáp được ánh mặt trời xuân?"
Tôi cuối cùng đã rời xa quê nhà, năm đó tôi 6 tuổi.
Đời người một cá nhân khó tránh khỏi những điều kỳ lạ. Con đường cá nhân đi đôi khi không phải do tự mình quyết định. Giả sử ngày đó tôi ở lại quê nhà, con đường tôi đi là con đường của bần nông. Cuộc sống có thể rất khổ, nhưng rủi ro tuyệt đối sẽ không lớn. Còn con đường ngày hôm nay của tôi thế nào? Tôi đã mở rộng tầm mắt, nhận thức được thế giới, nhận thức được nhân sinh, giành được hư danh. Tôi từng đi qua đường cái quan, cũng từng đi qua cây cầu độc mộc nhỏ; gập ghềnh trắc trở, lại khá thuận buồm xuôi gió, đi mãi cho đến tuổi già. Nếu ngày đó cho tôi tự chọn con đường, rốt cuộc tôi sẽ chọn con đường nào? Khó mà nói được!
Khi rời khỏi quê hương, thứ còn lại trong tấm gương lòng tôi là hình ảnh tàn dư của một gia đình nông thôn nghèo túng cùng cực, nhất thời gặp vận may rồi lập tức suy sụp.
Đến Tế Nam rồi, trước mắt tôi là một thế giới khác. Không cần nói đến cái gì khác, chỉ riêng việc nhìn thấy núi ở Tế Nam thôi, đã khiến tôi vừa kinh ngạc vừa vui mừng. Tôi vốn cứ tưởng núi chẳng qua chỉ là những cây cột đá khổng lồ.
Chú tôi tất nhiên rất quan tâm đến việc giáo dục tôi, tôi là người duy nhất nối dõi tông đường nhà họ Quý. Tôi từng học tư thục khoảng một năm, rồi vào tiểu học kiểu mới, trường tiểu học trực thuộc Sư phạm nhất Tế Nam. Mọi việc đều khá thuận lợi. Phong trào Ngũ Tứ lan tới Sơn Đông. Hiệu trưởng trường Sư phạm nhất là nhân vật theo phái mới, tiên phong sử dụng sách giáo khoa văn bạch thoại. Trong sách giáo khoa Quốc văn có một bài ngụ ngôn tên là "Lạc đà Ả Rập", câu chuyện kể về việc được đằng chân lân đằng đầu, là câu chuyện lưu hành trên quốc tế. Không khéo không thành sách, bài học này lại vừa vặn bị chú nhìn thấy, chú biến sắc, quát to: "Lạc đà sao mà biết nói chuyện được! Đúng là hồ đồ! Chuyển trường ngay!" Thế là tôi chuyển sang trường tiểu học Tân Dục. Lúc đó việc chuyển trường dường như rất dễ dàng, hình như chẳng cần chạy cửa sau gì mà vẫn chuyển được. Chỉ tổ chức một lần thi vấn đáp, giáo viên viết một chữ "La" (con la), tôi nhận ra, còn người họ hàng lớn hơn tôi một tuổi thì không nhận ra. Tôi trực tiếp nhảy vào lớp cao nhất, còn anh ấy thì bị xếp vào lớp ba sơ cấp. Sai khác một chữ, tôi cứng rắn chiếm được lợi thế một năm. Đây gọi là nhân sinh! Ban đầu sách giáo khoa vẫn là văn ngôn, về sau thì cũng chạy theo trào lưu thời đại mà đổi sang văn bạch thoại, không chỉ lạc đà biết nói, mà ngay cả rùa và cóc cũng bắt đầu nói chuyện, chú tôi lại mặc kệ không quản nữa.
Chú là người vô cùng thiên tài. Chú không hề được nhận sự giáo dục chính quy nào. Trong cảnh long đong lận đận, hoàn toàn dựa vào tự học mà có được tri thức và bản lĩnh. Chú có thể làm thơ, viết từ, viết chữ, khắc ấn. Sách cổ Trung Quốc cũng đọc không ít. Theo xuất thân của chú, dù thế nào cũng không nên nảy sinh hứng thú với Tống Minh Lý học; vậy mà chú lại nảy sinh hứng thú, hơn nữa còn cực kỳ nồng nhiệt, không giống người thường. Việc này đến nay tôi vẫn thấy vô cùng khó hiểu. Mỗi khi nhìn thấy chú ngồi ngay ngắn, vẻ mặt uy nghiêm, đang đọc những cuốn sách vô cùng khô khan như "Hoàng Thanh Kinh Giải", tôi đều thấy buồn cười.
Điều này tất nhiên ảnh hưởng đến việc giáo dục tôi. Chú có lẽ muốn tôi dùng thơ văn mà truyền gia. "Hồng Lâu Mộng", "Tam Quốc Diễn Nghĩa", "Thủy Hử" vân vân, chú đều cho là "sách nhảm", tuyệt đối cấm đọc. Có lẽ xuất phát từ tâm lý phản kháng, thứ tôi thích đọc lại chính là những cuốn này. Tiểu thuyết cũ Trung Quốc, bao gồm cả "Kim Bình Mai", "Tây Sương Ký" vân vân, hàng chục loại, tôi đều lén đọc hết cả. Sau khi tan học không về nhà, trốn trong đống gạch ngói mà đọc, trong chăn dùng đèn pin soi mà đọc. Như vậy đại khái cũng trải qua được mấy năm.
Còn việc giáo dục của chú lại là chuyện khác. Tại Chính Nghị, chú bỏ tiền cho tôi sau khi tan học theo một thầy giáo Quốc văn đọc cổ văn, ngay cả "Tả Truyện" vân vân cũng đọc. Sau khi về nhà, ăn cơm tối xong, lập tức lại đến học xã Anh ngữ Thượng Thực để học tiếng Anh, kéo dài cho đến tận đêm khuya. Cứ như vậy ngày nào cũng làm việc liên tục, cũng kéo dài được mấy năm.
Chú tin vào "Trung học vi thể", điều này có thể khẳng định được. Nhưng có tin vào "Tây học vi dụng" hay không? Điểm này tôi nói không rõ. Dù sao lúc đó xã hội đều cho rằng, học chút đồ ngoại là có thể thăng quan phát tài. Đây là một kiểu chủ nghĩa thực dụng "sùng dương", còn "mị ngoại" thì chưa chắc. Trong lòng chú, sự phân biệt "Di - Hạ" là rất rõ ràng.
Đại khái là năm 1926, tôi tốt nghiệp trung học Chính Nghị, thi đỗ vào lớp văn khoa trung học phổ thông trực thuộc Đại học Sơn Đông đặt tại Bạch Hạc Trang, Bắc Viên. Giáo viên ở đây có thể nói là tinh hoa đương thời. Thầy giáo Quốc văn Vương Ngọc, giáo viên tiếng Anh thầy Vưu Đồng, thầy Lưu và thầy Dương, giáo viên toán thầy Vương, giáo viên sử địa thầy Kỳ Uẩn Phác, giáo viên đạo đức học thầy Cúc Tư Mẫn (hiệu trưởng trung học Chính Nghị), giáo viên đạo đức học thầy Hoàn Nhan Tường Khanh (hiệu trưởng trường cấp ba số 1), còn có thầy "Đại Thanh Quốc" dạy kinh thư (vì biệt hiệu quá vang dội nên tên thật tôi đã quên), một vị khác là cựu Hàn lâm thời Tiền Thanh. Hai thầy dạy "Thư Kinh", "Dịch Kinh", "Thi Kinh", lên lớp chưa bao giờ mang sách giáo khoa, Ngũ Kinh Tứ Thư ngay cả chú thích đều có thể đọc thuộc làu làu. Những giáo viên này toàn là những người kiệt xuất. Cộng thêm môi trường trường học như chốn tiên cảnh, ao sen bao quanh, liễu rủ che trời, là nơi đọc sách không còn gì tốt hơn.
Tôi bắt đầu có ý thức nỗ lực học tập nghiêm túc là từ đây. Tôi là người rất dễ bị môi trường chi phối. Ở tiểu học và sơ trung, thành tích không thể nói là kém, luôn nằm trong tốp đầu của lớp, nhưng chưa từng thi đỗ hạng nhất loại A. Tôi cũng chẳng bận tâm, vẫn cứ câu cá, bắt tôm. Đến trung học phổ thông, bài văn Quốc văn vô tình nhận được sự tán thưởng của thầy Vương Ngọc, tiếng Anh là nhất cả lớp. Các môn học khác thi điểm cao cũng không khó, chỉ cần học thuộc một chút là có thể xoay xở trôi chảy. Kết quả là lần đầu tiên trong đời tôi thi đỗ hạng nhất loại A, điểm trung bình vượt quá 95, là học sinh duy nhất toàn trường. Khi đó hiệu trưởng Đại học Sơn Đông kiêm Giám đốc Sở Giáo dục Sơn Đông, trạng nguyên thời Tiền Thanh là Vương Thọ Bành, đích thân viết một câu đối và một chiếc quạt tặng tôi. Bị người khác chỉ mặt đặt tên như vậy, tính hư vinh của tôi liền bị đẩy lên. Từ đó nghiêm túc chú ý thứ hạng thi cử, không bao giờ lơ là nữa. Kết quả trong vòng hai năm, bốn lần thi kỳ, tôi giành được bốn hạng nhất loại A, uy danh vang dội.
Trong khoảng thời gian này, bên ngoài không hề yên ổn. Quân phiệt hỗn chiến, gà bay chó chạy. Chiến tranh Trực - Phụng, chiến tranh Trực - Hoản, thời cuộc thay đổi trong chớp mắt, "ngươi hát xong ta lên sân khấu". Có một năm Đại học Sơn Đông tế Khổng, học sinh trung học chúng tôi được lệnh tham gia. Tôi lần đầu tiên nhìn thấy tên quân phiệt thổ phỉ Sơn Đông thuộc hệ Phụng Thiên đương thời - Trương Tông Xương, kẻ không biết mình có bao nhiêu binh lính, bao nhiêu tiền bạc và bao nhiêu bà vợ lẽ, hắn mặc áo dài, áo khoác, bò rạp trên đất, hành đại lễ dập đầu. Cảnh tượng này, đến nay vẫn còn in đậm trước mắt.
Đến năm 1928, Tưởng Giới Thạch mượn danh "cách mạng", giương cao ngọn cờ của Tôn Trung Sơn tiên sinh, xem như là một thế lực mới, từ Quảng Đông bắc phạt, có sự hỗ trợ của Đảng Cộng sản, với sức mạnh như sấm sét, quét sạch dọc đường, giống như gió mạnh cuốn lá khô, đại quân chiếm đóng Tế Nam. Lúc này, phần tử quân phiệt Nhật Bản muốn thừa nước đục thả câu, xuất quân tới Tế Nam, gây ra "thảm án 3 tháng 5" nổi tiếng. Trung học phổ thông đóng cửa.
Trong khoảng thời gian này, hình bóng phản chiếu trong gương lòng tôi là nền giáo dục vừa phong kiến vừa đổi mới cộng thêm sự hỗn chiến của quân phiệt.
Quân Nhật chiếm đóng Tế Nam, quân đội Quốc Dân Đảng rút đi. Trường học đều không thể khai giảng. Tôi trải qua một năm cuộc sống nô lệ mất nước tạm thời.
Lúc này quân Nhật tất nhiên là kẻ thống trị duy nhất, cao cao tại thượng ở toàn Tế Nam. Giống như mọi kẻ thống trị phi nghĩa, chúng ngoài mạnh trong yếu, cực kỳ sợ hãi bách tính Trung Quốc, sợ hãi đến mức chim sợ cành cong, gió thổi cỏ lay. Ngày nào cũng như lâm đại địch, thường xuyên tổ chức những cuộc tập kích bất ngờ, đi vào nhà dân để lục soát. Chúng tôi mỗi khi nghe tin quân Nhật đến lục soát nơi nào đó gần đây, trong nhà như nước sôi lửa bỏng. Có người chủ trương đóng cửa, có người kiên quyết phản đối. Người trước nói: Không đóng cửa, lính Nhật sẽ nói: "Sao ngươi gan lớn vậy! Dám mở toang cửa!" rồi đâm cho một nhát. Người sau lại nói: Đóng cửa, lính Nhật sẽ nói: "Các ngươi chắc chắn có chuyện không thể để lộ; bằng không, Hoàng quân giá đáo, các ngươi phải mở cửa cung nghênh chứ!" rồi cũng đâm cho một nhát. Kết quả là, lúc thì mở cửa, lúc lại đóng vào, ngồi trên đống lửa, lại như kiến trên chảo nóng. Cảnh tượng này, người không đích thân trải qua thì tuyệt đối không thể hiểu được.
Tôi còn có một trải nghiệm cá nhân. Tôi không có trường để học, lại hiểu rất rõ người Nhật ghét nhất là học sinh Trung Quốc, "kẻ cầm đầu" đốt hàng Nhật ở Sơn Đông chính là học sinh. Thế là tôi cạo trọc đầu, ngụy trang thành tiểu đồ đệ của cửa hàng. Một ngày nọ, đi trên phố Đông Môn, đối diện có một đám lính Nhật đi tới, kiểm tra người qua lại. Tôi biết, lúc này tuyệt đối không thể chạy trốn, nhất định phải bình tĩnh, nếu không đao súng vô tình. Tôi vẻ mặt thản nhiên đi tới. Một tên lính Nhật lục soát toàn thân tôi, phát hiện thắt lưng tôi đeo là một chiếc dây da. Hắn như vớ được báu vật, cười gằn, nói: "Ngươi, xảo trá ghê gớm. Ngươi không phải học việc, ngươi là học sinh. Đồ học việc, là không đeo dây da!" Tôi bị một gậy giáng vào đầu, may mà chưa ngất xỉu, tôi giải thích với hắn: Bây giờ các tiểu đồ đệ cũng phát tài, có người đeo được dây da rồi. Hắn kiên quyết không tin. Đang lúc tranh cãi, một tên lính Nhật khác đi tới, có lẽ là cấp trên của tên kia, nghe lời tên lính kia nói, dường như có chút không kiên nhẫn, phất tay một cái: "Cho nó đi đi!" Thế là tôi thoát chết trong đường tơ kẽ tóc, từ cõi âm dương lại quay trở về. Tôi đổ bao nhiêu mồ hôi, chỉ mình tôi biết.
Trong một năm này, thứ phản chiếu trên tấm gương lòng tôi là hình ảnh của một kẻ nô lệ mất nước tạm thời hoặc dự bị.
Năm 1929, quân Nhật rút đi, Quốc Dân Đảng quay trở lại. Tôi trên con đường học vấn, từ đó mở ra một chân trời mới.
Người thay thế thầy Hồ là thầy Đổng Thu Phương (Đông Phân). Thầy được xem là bạn nhỏ của Lỗ Tấn, tốt nghiệp Đại học Bắc Kinh, từng dịch cuốn "Tranh tự do chi ba lãng" (Làn sóng tranh đấu tự do), có lời tựa do Lỗ Tấn viết. Không biết thế nào, bài văn tôi viết được thầy ưu ái, thầy phát hiện ra "thiên tài" viết lách của tôi, cho rằng là quán quân cả lớp, cả trường. Tôi có chút bay bổng, là điều rất tự nhiên. Cho đến tận bây giờ, trong suốt quá trình 60 năm đằng đẵng, dù tôi làm công việc nghiên cứu gì, ngòi bút viết tản văn chưa bao giờ buông xuống. Viết tốt hay xấu, tạm thời không bàn. Đối với chính bản thân tôi, bài viết có thể giải tỏa tình cảm, bộc lộ niềm vui, xoa dịu cơn giận, khích lệ chí hướng của tôi. Lợi ích như vậy đã là không ít rồi. Tôi mãi mãi tưởng nhớ người thầy đáng kính này!
Trong năm này, thứ mà tấm gương lòng tôi phản chiếu dường như là sự tái sinh của tôi.
Mùa hè năm 1930, học sinh lớp trung học phổ thông chúng tôi tốt nghiệp. Hàng chục cử tử liên kết "tiến kinh cản khảo" (về kinh đô thi cử). Lúc đó các trường đại học ở Bắc Kinh đủ loại, công lập, tư lập, nhà thờ lập, lộn xộn. Trình độ chênh lệch cực kỳ lớn, sức hút cũng khác nhau rất nhiều. Trong đó được tôn trọng nhất, cũng hoàn toàn giống như ngày nay, là Đại học Bắc Kinh và Thanh Hoa, hai trường đại học "công lập". Vì thế, tất cả các cử tử đi thi trên toàn quốc không ai là không đăng ký thi hai trường đại học này. Hai trường đại học này dường như đã trở thành Vũ Môn, ngưỡng cửa cao đến mức đáng sợ. Thường là hàng chục người mới lấy một người. Người được trúng tuyển kim bảng đề danh, cá chép hóa rồng. Ngày tôi đến dự thi, có một người đồng hương Sơn Đông đã thi 5 lần, lần nào cũng trượt. Năm nay lại thi cùng chúng tôi, tức là lần thứ 6, kết quả vẫn bảng vàng không tên. Anh ta bị rối loạn thần kinh, một mình lang thang lơ ngơ ở vùng Tây Sơn suốt 7 ngày, mới tỉnh táo lại. Từ đó anh ta cắt đứt giấc mộng đại học, quay về quê nhà Sơn Đông, sau không biết kết cục ra sao.
Tôi tất nhiên cũng báo danh thi cả Đại học Bắc Kinh và Thanh Hoa. Điểm khác với các bạn học trung học khác là, tôi chỉ báo danh hai trường này, dường như rất tự tin - kỳ thực lúc đó tôi không cân nhắc nhiều như vậy, gần như là bản năng làm vậy - còn các bạn khác thì báo danh rất nhiều trường, loại hai, loại ba, loại không xếp hạng, có người thậm chí báo đến bảy tám trường. Cả đời tôi số lần thi cử lên đến hàng trăm hàng nghìn, từ tiểu học thi đến khi đạt học vị cao nhất; nhưng vận may thi cử của tôi tốt, chưa bao giờ thất bại. Lần này lại đụng trúng hỉ thần, Đại học Bắc Kinh và Thanh Hoa tôi đều trúng tuyển, nhất thời trở thành đối tượng ngưỡng mộ của mọi người.
Nhưng, Đại học Bắc Kinh và Thanh Hoa, đối với tôi mà nói, lại trở thành cá và móng gấu (khó chọn lựa). Đi hay ở? Nhất thời trở thành vấn đề đau đầu. Tôi cân nhắc trái, cân nhắc phải, mãi không hạ được nước cờ này. Lúc đó "cơn sốt du học" không kém gì ngày nay, tôi không thể tránh khỏi tục lệ. Nếu xét từ góc độ du học mà nói, Thanh Hoa dường như có ưu thế hơn một chút. Ít nhất lúc đó mọi người đều nhìn nhận như vậy. "Ngô tòng chúng" (Tôi theo số đông), cuối cùng quyết định chọn Thanh Hoa, vào khoa Văn học phương Tây (sau đổi tên là khoa Ngoại ngữ).
Ở Trung Quốc cũ, khoa Văn học phương Tây trường Thanh Hoa nổi tiếng khắp thần châu. Nguyên nhân chủ yếu là giáo sư hầu như toàn là người nước ngoài, lên lớp tất nhiên dùng tiếng nước ngoài, giáo sư Trung Quốc cũng dùng ngoại ngữ (thực tế chính là tiếng Anh) để giảng dạy. Điểm này có sức hút cực kỳ lớn. Xét kỹ lại thực hư, giáo sư nước ngoài hầu như toàn bộ đều không học không thức, ở nước họ e rằng đến bậc trung học cũng không dạy nổi. Cho nên, trong tất cả các môn bắt buộc của khoa này, không có môn nào tôi cảm thấy hài lòng. Ngược lại, hai môn tôi dự thính và tự chọn lại khiến tôi cả đời khó quên, cả đời hưởng lợi. Môn dự thính là "Văn học dịch kinh Phật" của thầy Trần Dần Khác, môn tự chọn là "Tâm lý học văn nghệ" của thầy Chu Quang Tiềm, chính là mỹ học. Trong số các giáo sư Trung Quốc ở khoa này, thầy Diệp Công Siêu dạy chúng tôi tiếng Anh năm thứ nhất. Tiếng Anh của thầy có lẽ giỏi, nhưng có lúc cố ý lôi thôi lếch thếch, dường như muốn học theo Trúc Lâm thất hiền, không để lại ấn tượng tốt cho tôi. Hai môn học "So sánh thơ Trung Tây" và "Nhà thơ lãng mạn Anh" của thầy Ngô Mi, đã để lại ấn tượng sâu sắc cho tôi.
Ngoài ra, tôi còn dự thính hoặc nghe trộm rất nhiều môn của các khoa khác. Ví dụ như các môn của thầy Chu Tự Thanh, thầy Du Bình Bá, cô Tạ Uyển Oánh (Băng Tâm), thầy Trịnh Chấn Đạc vân vân, tôi đều đã nghe qua, thời gian dài ngắn khác nhau. Trong hoạt động dự thính này, tôi có thành công, cũng có thất bại. Lần thất bại nhất là cùng với nhiều nam sinh, bị cô Băng Tâm khéo léo đuổi ra khỏi lớp. Lần thành công nhất là dự thính lớp thầy Tây Địch (tên tự của Trịnh Chấn Đạc). Thầy Tây Địch hào sảng đại độ, đối nhân xử thế chân thành, không có kiểu cách giáo sư, không có tư tưởng bè phái. Mấy sinh viên đại học trẻ chúng tôi - Ngô Tổ Tương, Lâm Canh, Lý Trường Chi, và cả chính tôi - từ việc nghe giảng mà có giao thiệp cá nhân với thầy. Việc thầy cùng Ba Lão, Cận Dĩ chủ biên tờ "Văn học quý san" quy mô lớn là sự kiện gây chấn động văn đàn lúc bấy giờ. Thầy cũng dám để chúng tôi - những kẻ vô danh tiểu tốt - làm biên tập viên hoặc cộng tác viên đặc biệt của "Quý san", tên tuổi được in rành rành trên bìa tạp chí, đối với chúng tôi đây thực sự là vinh quang vô thượng. Kết quả là chúng tôi trở thành bạn vong niên với thầy Tây Địch, duy trì tình bạn suốt đời, mãi cho đến năm 1958 thầy gặp nạn trong vụ rơi máy bay. Đến tận ngày nay, chúng tôi cứ nghĩ đến thầy Trịnh là không kìm được nỗi đau buồn dâng lên.
Lúc này chính cục vô cùng căng thẳng. Tưởng Giới Thạch đang liều mạng "An nội", quân Nhật đã áp sát cửa Ải Cổ Bắc, gây sóng gió ở Đông Bắc, càng không cần phải nói. Sau "9-18", tôi cũng từng tham gia phong trào nằm đường sắt tuyệt thực của sinh viên Thanh Hoa, đến Nam Kinh thỉnh nguyện, yêu cầu Tưởng Giới Thạch xuất quân kháng Nhật. Chúng tôi đầy nhiệt huyết, kết quả bị Tưởng Giới Thạch đầy lời dối trá đùa cợt, thất bại quay về.
Thanh Hoa xinh đẹp yên tĩnh cũng không hề yên tĩnh. Cuộc đấu tranh của sinh viên hai phái Quốc - Cộng rất gay gắt. Lúc này, đồng chí Hồ Kiều Mộc (tên gốc là Hồ Đỉnh Tân) đang học khoa Lịch sử, cùng lớp với tôi. Anh ấy đang thực hiện các hoạt động cách mạng, thực ra cũng chẳng kín đáo gì lắm. Mỗi sáng sớm, những tờ truyền đơn nhét trong chậu rửa mặt của chúng tôi, đều do tay anh ấy làm ra. Đây là một bí mật công khai, ai cũng biết. Anh ấy từng có lần vào đêm khuya ngồi trên giường tôi, khuyên tôi tham gia tổ chức của họ. Tôi nhát gan sợ phiền phức, không dám đồng ý. Chỉ nhận lời đến dạy học ở lớp đêm cho con em công nhân do anh ấy chủ trì, coi như giúp một tay, báo đáp chút ơn tri ngộ.
Cuộc đấu tranh giữa hai phái sinh viên Quốc và Cộng rất gay gắt, chi tiết tôi không được rõ. Tôi coi như là phái nhàn tản trung lập hơi nghiêng sang trái, không can dự, cũng không có hứng thú can dự vào cuộc đấu tranh này. Tuy nhiên theo quan sát của tôi, hai phái sinh viên cũng có những hành động phối hợp, ví dụ như đi đến vùng nông thôn quanh Sa Hà, Thanh Hà để tuyên truyền kháng Nhật cho nông dân. Tôi từng tham gia vài lần, trong ký ức hình như cũng có những sinh viên thiên về Quốc Dân Đảng tham gia. Nguyên nhân có lẽ là, mặc dù Tưởng Giới Thạch không kháng Nhật, thanh niên sinh viên vẫn là những người yêu nước. Trong giới trí thức Trung Quốc, truyền thống chủ nghĩa yêu nước là sâu xa lâu đời, ăn sâu bén rễ.
Những năm này, tình hình kinh tế gia đình chúng tôi khá tồi tệ. Mỗi năm nghỉ đông hè về nhà, lúc quay lại trường phải xoay xở học phí và tiền ăn, thật tốn tâm trí. Thanh Hoa là đại học công lập, chi phí không nhiều. Mỗi học kỳ thu học phí 40 đồng; nhưng đây chỉ là hình thức, khi tốt nghiệp trường hoàn trả lại học phí cho sinh viên, dùng cho du lịch tốt nghiệp. Không thu tiền ở, tiền ăn mỗi tháng 6 đồng bạc, bữa nào cũng có thịt. Dù là như vậy, tôi cũng không chi trả nổi. Quê hương tôi huyện Thanh Bình, sinh viên đại học công lập có lẽ chỉ có một mình tôi, coi như "báu vật của huyện", mỗi năm trợ cấp cho tôi 50 đồng. Ngoài ra, tôi còn có thể viết vài bài văn, kiếm chút nhuận bút, gánh nặng của gia đình có thể giảm nhẹ đi nhiều. Tôi cứ như vậy trong tình cảnh khá eo hẹp trải qua 4 năm, tốt nghiệp, đội chiếc mũ cử nhân thuê chụp một bức ảnh, kết thúc cuộc sống đại học của mình.
Lúc đó lưu hành một từ, gọi là "vấn đề bát cơm", còn lưu hành một câu, là "tốt nghiệp tức là thất nghiệp". Ngoài một số rất ít con cái quan to hiển hách, phú thương cự cổ, ai cũng sẽ gặp phải vấn đề sinh tử này. Tôi từ năm thứ ba đã vì việc này mà đau đầu. Tôi đối mặt với trọng trách gánh vác kinh tế chính của gia đình. Nhưng, tôi không có kỹ năng nịnh bợ, không có đường chạy chọt. Những lúc đêm khuya tĩnh lặng, trong đầu mình dường như sôi sùng sục, kết quả lại bó tay không phương hướng.
Thấy sắp đến mùa hè năm 1934, tôi sắp phải rời trường. Thực sự như nắng hạn gặp mưa rào, thầy Tống Hoàn Ngô, hiệu trưởng trường cao trung tỉnh Sơn Đông ở Tế Nam - trường cũ của tôi, nhờ người mời tôi về trường làm giáo viên Quốc văn. Lương tháng 160 đồng bạc, gấp đôi trợ giảng đại học. Có lẽ vì tôi đã từng đăng một số bài văn, tôi bị coi là nhà văn, mà nhà văn chắc chắn đều có thể dạy Quốc văn, đây là logic thời bấy giờ. Việc này thực sự khiến tôi vừa sợ vừa mừng, nhưng trong lòng tôi lại đánh trống: Tôi học văn học phương Tây, giáo viên Quốc văn cao trung tôi đảm đương nổi sao? Huống hồ người tiền nhiệm của tôi bị học sinh "khiêng" (thuật ngữ học sinh thời đó, ý là "đuổi") đi, đủ thấy học sinh không dễ đối phó. Tôi đi thì không nghi ngờ gì là tự chuốc lấy phiền phức, tự tìm khổ cực, không khác gì nhảy vào hố lửa. Tôi cân nhắc trái, cân nhắc phải, cuối cùng vẫn do dự không quyết, không dám trả lời. Tuy nhiên, thời gian không tha cho ai. Nghỉ hè đã ở ngay trước mắt, rời trường đã là chuyện định sẵn, cuối cùng tôi nghiến răng, hạ quyết tâm: "Ông dám mời, tôi có dũng khí đảm đương!"
Thế là vào mùa thu năm 1934, tôi trở thành giáo viên Quốc văn của trường cao trung. Hiệu trưởng đối xử tốt với tôi, quan hệ với học sinh cũng khá hòa hợp. Nhưng các giáo viên Quốc văn đồng nghiệp lại có ý chèn ép tôi. Toàn trường 3 khối, 12 lớp, 4 giáo viên Quốc văn, mỗi người dạy 3 lớp. Thế là vấn đề nảy sinh: 3 giáo viên khác đều lớn tuổi hơn tôi nhiều, trong đó một người còn là bậc thầy của tôi, đều là xuất thân chính quy, dạy Quốc văn đã trở thành "lão dầu", căn bản không cần soạn bài. Họ mỗi người dạy 3 lớp của một khối, soạn bài chỉ có một đầu. Tôi dạy 3 lớp của khối còn lại, soạn bài có 3 đầu, khó khăn và sự bực bội trong lòng là rõ ràng. Cho nên trong năm này, thu nhập tuy rất tốt (sức mua 160 đồng tương đương khoảng 3200 đồng ngày nay), tâm trạng lại buồn bực. Việc du học trước mắt tăm hơi mờ mịt, bát cơm trong tay trôi nổi muốn bay. Tâm trạng loại này, thật không thể nói với người ngoài.
Nhưng, thần may mắn (nếu có) lại ưu ái tôi. Ngay lúc đang cùng đường, trường cũ Đại học Thanh Hoa ký hợp đồng trao đổi lưu học sinh với Cục trao đổi học thuật Đức, tôi mừng đến phát cuồng, lập tức viết thư đăng ký, kết quả được trúng tuyển. Cảm giác này còn khác với khi bảng vàng đề danh đỗ đại học, lại là một vị thế khác trong lòng. Mây mù lo âu tích tụ bao năm, quét sạch một lúc, hạnh phúc cả đời, một búa định âm. Dường như bát cơm vàng đã nắm trong tay. Bản thân mình được mạ vàng, thì đi đâu cũng thuận lợi, không gì ngăn cản nổi. Tôi nhìn mọi thứ, đều tỏa ra ánh sáng màu hồng.
Tuy nhiên, con người không thể tách rời hiện thực. Hiện thực của tôi lúc đó là: cha mẹ già, gia đình nghèo, con còn nhỏ. Tôi lại đi đến một ngã ba đường lớn nhất trong đời mình. Đi hay ở? Khó mà quyết định. Ngã ba đường này, đối với tôi mà nói, ý nghĩa thực sự là lớn vô cùng. Không đi tới, thì định mệnh cả đời làm giáo viên trung học, bát cơm còn chưa chắc thường xuyên cầm được trong tay; tiến lên phía trước, thì sẽ là một cảnh giới khác. "Hoa đào trước ngựa, tuyết sau lưng, khiến người ta sao dám quay đầu nhìn lại?"
Sau khi trải qua mâu thuẫn tư tưởng đau đớn, sau khi thương thảo kỹ lưỡng với gia đình, quyết định bước tới phía trước. May mà thời hạn ban đầu chỉ có hai năm, nghiến răng là vượt qua. Thế là tôi rời nhà vào mùa hè năm 1935, đến Bắc Bình và Thiên Tân làm thủ tục xuất ngoại, đi tàu hỏa qua Siberia, qua Liên Xô, đến Berlin. Tâm trạng của tôi là: Người thứ hai đi vạn dặm đến vùng đất hoang vu.
Trong khoảng thời gian từ đại học đến dạy học cho đến lúc xuất ngoại này, thứ phản chiếu trong gương lòng tôi là: Tưởng Giới Thạch cuồng loạn chống Cộng, quân Nhật dã man xâm lược, thời cuộc rung chuyển bất an, sinh viên phân hóa lưỡng cực, một bức tranh vô cùng phức tạp và mâu thuẫn.
Hoa đào trước ngựa, nhìn xa thì cực kỳ tươi thắm, nhìn gần thì chưa chắc. Tôi ở Berlin vài tháng, số lượng lưu học sinh Trung Quốc khá đông, người học tập nghiêm túc tất nhiên có, nhưng kẻ ngày đêm chơi bời cũng không thiếu. Quan lớn của Quốc Dân Đảng, kể cả Tưởng Giới Thạch, rất nhiều người có con cái "lưu học" ở Đức. Những "công tử bột" cao cấp này coi thường tôi, tôi càng khinh miệt đám xác sống di động này, xấu hổ không muốn cùng hội cùng thuyền với họ. "Nơi này há chẳng phải quê hương ta", đến cuối thu, tôi rời Berlin, đến thành phố nhỏ cũng là thành phố khoa học danh tiếng là Göttingen. Từ đó trở đi, ở đây một mạch 7 năm, không hề rời đi.
Nước Đức cho tôi mỗi tháng 120 Mark, tiền thuê nhà chiếm khoảng hơn bốn mươi phần trăm, ăn uống cũng gần tương đương. Trong tay hầu như không có tiền thừa. So với lưu học sinh công phí một tháng 800 Mark, đúng là "múa rìu qua mắt thợ". Tôi ở Đức thời gian dài như vậy, chưa bao giờ nghỉ hè nghỉ đông, chưa bao giờ đi du lịch, một phần vì "túi rỗng", hai là vì trân trọng từng tấc thời gian, muốn học thêm chút sách.
Tôi không quản vạn dặm mà đến, là muốn học tập. Nhưng, học gì đây? Ban đầu không có một dự định quá rõ ràng. Học kỳ đầu tiên, tôi chọn tiếng Hy Lạp, dáng vẻ là muốn học ngôn ngữ văn học cổ điển châu Âu. Nhưng, ở phương diện này, tôi không thể cạnh tranh với sinh viên Đức, họ ở trường trung học đã học 8 năm tiếng Latinh, 6 năm tiếng Hy Lạp. Lòng tôi bắt đầu hoang mang.
Đến học kỳ bắt đầu vào mùa xuân năm 1936, tôi nhìn thấy trên thời khóa biểu lớp học nhập môn tiếng Phạn do Waldschmidt mở, tôi vui mừng khôn xiết. Khi ở Thanh Hoa, chịu ảnh hưởng từ bài giảng của thầy Trần Dần Khác, tôi đã có chí hướng với Phạn học. Nhưng lúc đó, ở Trung Quốc không ai mở lớp tiếng Phạn, bây giờ lại vô tình có được, sao có thể không vui mừng khôn xiết chứ? Thế là tôi lập tức chọn lớp tiếng Phạn. Ở Đức, muốn thi đỗ học vị Tiến sĩ triết học, bắt buộc phải học ba khoa, một chính hai phụ. Khoa chính của tôi là tiếng Phạn, tiếng Pali, hai khoa phụ là Ngôn ngữ học tiếng Anh và Ngôn ngữ học Slav. Tôi từ đó bước lên con đường học tập chính quy.
Năm 1937, học bổng của tôi hết hạn. Đúng lúc này, quân Nhật phát động sự biến Lô Câu Kiều, hổ rình mồi, ý đồ thôn tính toàn bộ Trung Quốc và châu Á. Tôi nhìn quê nhà mà thở dài, có nhà mà khó về. Nhưng trời không tuyệt đường người, chủ nhiệm khoa Hán văn là Xia Lun mời tôi đảm nhiệm giảng viên tiếng Trung, tôi thực sự như nắng hạn gặp mưa rào, tất nhiên lập tức đồng ý, nhậm chức ngay. Công việc giảng viên này không nhiều, tôi vẫn làm sinh viên của mình, cơ sở đọc sách của tôi vẫn ở Viện nghiên cứu tiếng Phạn, thỉnh thoảng mới đến Viện nghiên cứu Hán học một lát. Tình trạng này kéo dài cho đến mùa thu năm 1945 tôi rời nước Đức.
Năm 1939, Chiến tranh thế giới thứ hai chính thức khai mạc. Tôi vốn tưởng cuộc đại chiến cực kỳ tàn khốc của nhân loại giết người đầy đồng, máu chảy thành sông như thế này, lẽ ra phải làm chấn động tam giới, lay chuyển ngũ châu, khiến cầm thú run rẩy, khiến nhân loại mất sắc. Thế nhưng, tôi may mắn đích thân trải qua, chẳng qua chỉ nghe vài lần tên đầu sỏ phát xít gào thét - việc này ở nước Đức thời đó là chuyện thường ngày - giống như tỉnh mộng xuân, im hơi lặng tiếng mà bước vào chiến tranh. Giai đoạn đầu của chiến tranh, thắng lợi của quân Đức khiến người Đức như điên như cuồng, đối với tôi lại là một đòn giáng. Mỗi lần họ thắng lợi, tôi lại uống thuốc an thần một lần vào ban đêm. Tích tụ lâu ngày, mất ngủ thành bệnh, trở thành căn bệnh nan y hành hạ tôi suốt hàng chục năm ròng.
Ban đầu cuộc sống không bị ảnh hưởng thế nào. Dần dần thịt và bơ bị hạn chế cung cấp, dần dần bánh mì bị hạn chế cung cấp, dần dần các vật dụng sinh hoạt khác cũng bị hạn chế cung cấp. Trong vô tri vô giác, những con ốc của cuộc sống càng vặn càng chặt. Đến khi mọi người cảm nhận rõ rệt, thì con ốc này đã vặn rất chặt rất chặt rồi, nhưng ngoài một số rất ít những người chống phát xít ra, tôi không nghe thấy bách tính nói một câu oán thán. Tên đầu sỏ phát xít Đức cai trị có thủ đoạn, mà nhân dân Đức cũng là một dân tộc vô cùng kỳ lạ, đối với tôi, giống như một câu đố vậy.
Sau đó chiến hỏa lan rộng, nước Đức bị phong tỏa bốn phía, nguồn cung ngày càng căng thẳng. Ngày nào tôi cũng chịu đói, đêm nào cũng nằm mơ, mơ thấy lạc rang của Trung Quốc. Tôi từ nhỏ không có chí lớn, ngay cả ăn uống cũng không ngoại lệ. Người có chí hướng hùng tâm tráng chí, nằm mơ chắc chắn là yến sào, vi cá, sao có thể như kẻ vô dụng như tôi chỉ mơ thấy lạc rang chứ? Những lúc đói quá, tôi thực sự cảm thấy mình đang ở trong địa ngục quỷ đói, hận không thể nuốt chửng cả trái đất.
Tôi vẫn tiếp tục đọc sách và dạy học. Ngoài chịu đói ra, những trận ném bom trên trời ban đầu cũng còn rất thưa thớt. Tôi cuối cùng đã viết xong luận án tiến sĩ. Lúc này giáo sư Waldschmidt bị trưng binh, vị giáo sư tiền nhiệm đã nghỉ hưu là Prof. E. Sieg thay ông giảng bài. Ông đã dùng hàng chục năm để đọc thông viết thạo tiếng Tocharian, danh tiếng lẫy lừng toàn cầu. Theo tuổi tác mà nói, ông ngang hàng với ông nội tôi. Ông đối với tôi cũng hoàn toàn là tình cảm của một người ông. Ông nhất định muốn truyền hết những ngón nghề độc chiêu của mình cho tôi: Ngữ pháp cổ Ấn Độ, Vệ Đà, hơn nữa không cho phép tôi đề xuất ý kiến khác, nhất định phải dạy tôi tiếng Tocharian. Tôi nhân lúc giáo sư Waldschmidt nghỉ phép, vượt qua kỳ thi vấn đáp, Braun vấn đáp tiếng Nga và tiếng Slav, Röder vấn đáp tiếng Anh. Sau khi thi đạt, vẫn tiếp tục học dưới sự chỉ dẫn của giáo sư Sieg. Chúng tôi gặp nhau mỗi ngày, hoàng hôn mùa đông, trên con phố dài phủ đầy tuyết, tôi dìu người thầy ngoại quốc đã ngoài tám mươi tuổi, đưa ông về nhà. Tôi quên đi khói lửa chiến tranh, quên đi cơn đói, trong lòng tôi chỉ có ông lão bên cạnh này.
Tôi tất nhiên nhớ tổ quốc, nhớ gia đình. Lúc này đường bưu điện đã sớm cắt đứt. Thơ Đỗ Phủ: "Khói lửa liên ba tháng, thư nhà đáng vạn vàng." Tôi lại là "khói lửa liên ba năm, thư nhà đáng vạn ức vàng". Thực tế căn bản không nhận được bất kỳ bức thư nào. Điều này làm trầm trọng thêm chứng mất ngủ của tôi, lượng thuốc uống vào ban đêm, tăng dần theo từng ngày, thứ có thể an ủi tôi chỉ có công việc nghiên cứu của mình. Lúc này việc Anh Mỹ ném bom đã trở thành cơm bữa, chính tôi là viết xong mấy bài luận văn trong cơn đói và bom đạn. Đại học trở thành thế giới của nữ giới, nam giới đều bị bắt đi lính. Không bao lâu sau, nam giới có người quay về, nhưng không khuyết một cánh tay thì cũng cụt một cái chân. Tiếng chống nạng gõ xuống đất vang dội trong tòa nhà lớp học, tạo thành một bản hợp tấu độc đáo.
Đến lúc này, tiền tuyến bại trận liên miên, những lời khoác lác của tên đầu sỏ phát xít mặc dù vẫn dày mặt vô liêm sỉ mà thổi phồng, nhưng đã trống rỗng không có sức lực, có lúc đầu trâu mặt ngựa chẳng khớp. Từ mắt người nước ngoài chúng tôi mà nhìn, cục diện thất bại đã định, bất cứ ai cũng không thể xoay chuyển trời đất.
Nhân dân Đức thì sao? Sau mười năm quan sát và cảm nhận, tôi thấy, người Đức xứng đáng là một trong những nhân dân ưu tú nhất thế giới. Văn hóa sáng rõ, khoa học kỹ thuật nằm trong tốp đầu thế giới, đại văn hào, đại triết gia, đại nhạc gia, đại khoa học gia, thời cận đại dân tộc nào cũng không sánh kịp. Hơn nữa đối nhân xử thế chính trực, thuần phác, ai cũng ra vẻ thật thà chất phác. Trong chính trị, họ lại tương đối đơn giản, đa số tuyệt đối là chân thành ủng hộ Hitler. Điều khiến tôi vô cùng khó hiểu là, Hitler cực kỳ vu khống người Trung Quốc, coi là kẻ phá hoại văn minh. Theo lý mà nói, tôi ở Đức đáng lẽ phải gặp nhiều phiền phức. Thế nhưng, thực tế, tôi lại chẳng gặp chút phiền phức nào. Nghe nói, ở Mỹ, người Trung Quốc rất khó thâm nhập vào xã hội Mỹ. Nhưng tôi ở Đức, từ đầu đến cuối ở trong xã hội người Đức, tôi sống ngay trong nhà người Đức, thầy giáo Đức, bạn học Đức, đồng nghiệp Đức, bạn bè Đức, chưa bao giờ đối xử tôi như người ngoài, không hề có chút kỳ thị. Điểm này khiến tôi cả đời khó quên.
Một dân tộc như vậy bây giờ nhìn nhận cục diện thất bại thế nào? Họ rất ít bàn luận với tôi về vấn đề chiến tranh, đối với sự gian khổ tột cùng của cuộc sống, sự dã man tột cùng của bom đạn, họ dường như đều thờ ơ, họ có chút hoang mang, lặng lẽ. Mãi cho đến mùa xuân năm 1945, quân đội Mỹ tấn công vào Göttingen, phát xít hoàn toàn kết thúc, người Đức vẫn thờ ơ, rất có ý cam chịu, lại giống như bị một gậy giáng vào đầu, ngoài sự hoang mang, lặng lẽ, lại có thêm chút hôn mê, mông muội.
Chiến tranh thế giới kinh tâm động phách, kéo dài 6 năm, bây giờ cuối cùng đã bế mạc. Sau khi trấn tĩnh lại, tôi lập tức nghĩ đến tổ quốc, nghĩ đến gia đình, tôi rời tổ quốc đã 10 năm rồi, tôi cảm nhận sâu sắc trong lòng sự vẫy gọi của tổ quốc đối với đứa con tha hương này. Sau nhiều lần đàm phán, chính quyền quân chiếm đóng Mỹ đồng ý dùng xe Jeep đưa chúng tôi đến Thụy Sĩ. Lúc từ biệt thầy bạn ở Đức, trong lòng tôi vô cùng đau đớn, đặc biệt là giáo sư Sieg, tôi nhìn thấy vị lão nhân ngoài tám mươi tuổi này sắc mặt thê lương, hai tay run rẩy, chúng tôi đều biết, đây là lần gặp cuối cùng. Tôi ngay cả đầu cũng không dám quay lại, nước mắt nóng hổi chảy đầy mặt. Bà chủ nhà tôi nhìn tôi bật khóc nức nở. Con trai bà ở nơi khác, chồng đã chết, tôi đi chuyến này, trong nhà trống rỗng, chỉ còn lại một mình bà. Mấy năm nay bà thực tế là nương tựa vào tôi, mà nay sau này, ngày tháng biết sống sao đây! Lúc rời xa bà, tôi cũng không dám quay đầu lại, đẫm lệ lên xe Jeep của Mỹ. Tôi trong lòng lồng ghép một bài thơ cũ thành một bài thơ:
Du học Đức đã mười đông,
Lòng về ngày đêm nhớ quê cũ.
Vô cớ vượt biên vào Thụy Sĩ,
Khách cây ngoảnh lại thành quê nhà.
10 năm này phản chiếu trên tấm gương lòng tôi là tàn ảnh của sự cai trị phát xít, cuộc chiến tranh thế giới tàn khốc cực độ, nỗi lòng nhớ quê của người tha hương.
Tháng 10 năm 1945, chúng tôi đến Thụy Sĩ. Ở đây vài tháng. Mùa xuân năm 1946, rời Thụy Sĩ, qua Marseille của Pháp, đi tàu viễn dương khổng lồ của Anh chở quân đội Pháp, đến Sài Gòn, Việt Nam. Ở đây đến mùa hè, lại đi tàu qua Hong Kong trở về Thượng Hải, rời xa tổ quốc gần mười một năm, nay cuối cùng đã trở về.
Lúc này, tôi đã thông qua sự giới thiệu của thầy Trần Dần Khác, sự đồng ý của thầy Hồ Thích, thầy Phó Tư Niên và thầy Thang Dụng Đồng, đến Đại học Bắc Kinh làm việc. Tôi viết thư cho giáo sư Xia Lun, người bạn cũ ở Göttingen đang giảng dạy tại Đại học Cambridge của Anh, từ chối lời mời của Cambridge, quyết định không quay lại châu Âu nữa. Cũng đã liên lạc được với gia đình, gửi một số tiền về nhà. Tôi biết ơn chú và thím, cùng với vợ tôi là Bành Đức Hoa, họ đã trải qua muôn vàn khó khăn, nỗ lực kiên cường chống đỡ suốt 11 năm, gia đình chúng tôi mới có thể được giữ gìn trọn vẹn bình an.
Lúc đó đúng vào lúc cuộc Cách mạng lần thứ hai đang diễn ra gay gắt, giao thông gián đoạn, tôi không thể lập tức về quê nhà Tế Nam thăm người thân. Tôi sống ở Thượng Hải và Nam Kinh một mùa hè. Ở Nam Kinh từng đến bái kiến thầy Trần Dần Khác, đến Viện nghiên cứu Trung ương bái kiến thầy Phó Tư Niên. Cuối thu năm 1946, từ Thượng Hải đi tàu đến Tần Hoàng Đảo, chuyển tàu hỏa, đi đến Bắc Bình nơi xa cách 11 năm. Cuối thu lạnh lẽo, lá rụng đầy phố, lòng tôi trào dâng, chua ngọt đắng cay, không nói ra được là mùi vị gì. Thầy Âm Pháp Lỗ ra ga đón chúng tôi, tạm thời sắp xếp tôi ở Lầu Đỏ Đại học Bắc Kinh. Ngày hôm sau, gặp viện trưởng Học viện Văn học Thang Dụng Đồng. Thầy Thang nói với tôi, theo quy định của Đại học Bắc Kinh và các trường đại học khác, người có học vị trở về nước, cao nhất chỉ có thể trao chức danh Phó giáo sư, ở Nam Kinh thầy Phó Tư Niên cũng từng nói với tôi những lời tương tự. Có thể đến Đại học Bắc Kinh, tôi đã thỏa mãn, sao dám vọng cầu? Nhưng không bao lâu sau, đại khái chỉ chừng một tuần, thầy Thang nói với tôi, tôi đã được định là Giáo sư chính kiêm Chủ nhiệm khoa Ngôn ngữ Văn học phương Đông, năm đó 35 tuổi. Thời gian làm Phó giáo sư ngắn như vậy, tôi e rằng đã lập kỷ lục mới. Điều này hoàn toàn vượt ngoài mong đợi của tôi. Tôi thầm hạ quyết tâm: Nỗ lực làm việc, tích cực viết lách, mới không phụ lòng thầy và bậc bề trên đã bồi dưỡng tôi!
Lúc này thời cuộc lại vô cùng tồi tệ. Quốc Dân Đảng do Tưởng Giới Thạch cầm đầu, lột bỏ mọi lớp phấn son của mình, tham ô thành tính, hối lộ công khai, ráo riết thực hiện "ngũ tử đăng khoa", quan chức tiếp quản bay đầy trời, "pháp tệ" mất giá hàng ngày, bày ra một đống trò như ngân nguyên khoán, kim viên khoán, chẳng có chút tác dụng nào. Nhân dân sống trong cảnh nước sôi lửa bỏng, giáo sư đại học cũng không ngoại lệ. Lương lĩnh về trong tay, một tiếng đồng hồ sau, đã có thể mất giá. Mọi người đua nhau đổi bạc, đổi đô la, lúc dùng lại đổi thành pháp tệ. Mỗi khi trong tay nắm được vài đồng bạc, trong lòng liền ấm áp, dường như có được cảm giác an toàn.
Trong sinh viên, cuộc đấu tranh giữa các thế lực mới và cũ cực kỳ gay gắt. Quốc Dân Đảng giãy chết, sinh viên tiến bộ tấn công mãnh liệt. Lúc đó lưu truyền một cách nói: Ở Bắc Bình có hai vùng giải phóng, một là Quảng trường Dân chủ của Đại học Bắc Kinh, một là Thanh Hoa Viên. Tôi ở Lầu Đỏ, có vài lần cũng bị đe dọa bởi đám lưu manh Thiên Kiều do Đảng bộ Bắc Bình của Quốc Dân Đảng tập hợp lại xông vào quậy phá. Chúng tôi vào ban đêm dùng bàn ghế chặn cửa lầu, nghiêm trận chờ đợi, làm lòng người hoang mang, chúng tôi cảm thấy vừa đáng ghét, vừa buồn cười.
Nhưng, những thứ hủ bại cuối cùng sẽ diệt vong, đây là quy luật tiến hóa trong nhân loại và tự nhiên. Mùa xuân năm 1949, Bắc Bình cuối cùng đã giải phóng.
Trong ba năm này, thứ phản chiếu trong tấm gương lòng tôi là một khoảng tối trước bình minh.
Nếu chia cuộc đời tôi thành hai nửa, cách nói quen thuộc của tôi là, nửa trước là xã hội cũ, đúng 38 năm. Nửa sau là xã hội mới, số năm hiện tại vẫn chưa thể xác định, tôi tạm thời chưa muốn lên Bát Bảo Sơn, tôi không thể đặt dấu chấm hết cho cuộc đời mình.
Tại sao lại phải chia làm hai nửa? Chắc chắn là vì cho rằng sự khác biệt giữa hai xã hội quá lớn, bắt buộc phải vạch ra một con hố sâu ở giữa. Trên thực tế, tôi cũng giống như đại đa số trí thức trung niên và cao tuổi lúc bấy giờ ở lại không ra nước ngoài hay đi Đài Loan, vốn không hiểu rõ về Đảng Cộng sản, cũng không hẳn là khao khát chủ nghĩa cộng sản, nhưng đối với Quốc Dân Đảng thì chúng ta rất hiểu rõ. Cho nên, quân Giải phóng vào thành là chúng được chào đón, trong lòng chúng tôi vô cùng phấn kích, hy vọng và cũng cảm thấy từ nay trần gian đã đổi thay.
Đầu thời kỳ giải phóng, chính trị thanh minh, một bầu không khí tràn đầy sức sống, nhiều biện pháp được lòng dân. Rất nhiều bùn nhơ nước đục do xã hội cũ để lại đã được gột rửa sạch sẽ. Chúng tôi đều cảm thấy từ nay sông trong có ngày, hạnh phúc đã đến với nhân dân.
Tuy nhiên, chúng tôi cũng có một quá trình thích ứng. Tâm trạng thực sự của những tri thức lớn tuổi hơn tôi, tôi không rõ. Còn như bản thân tôi, lúc đó mới 40 tuổi, được coi là vừa bước vào tuổi trung niên, nhưng những rào cản cần phải vượt qua trong lòng tôi lại không hề ít chút nào. Tham gia đại hội, hô các khẩu hiệu như "vạn tuế", ban đầu tôi không thể mở miệng. Ngay cả việc cởi áo dài thay bằng áo Tôn Trung Sơn là một việc nhỏ như vậy, mà cũng cảm thấy vô cùng gượng gạo, thế là đủ biết rồi. Còn có chuyện gì vượt quá mức này nữa không? Tôi cảm thấy vô cùng xấu hổ. Ngay cả chút gọi là học vấn của tôi — nếu thực sự có — thì cũng cực kỳ đáng hổ thẹn.
Đối với tôi, quá trình thích ứng này không dài, cũng không cảm thấy khó khăn đặc biệt gì, tôi bỗng chốc như biến thành một con người khác. Cảm thấy tất cả mọi thứ đều tốt đẹp, đều lương thiện. Tôi cảm thấy trời đặc biệt xanh, cỏ đặc biệt xanh mướt, hoa đặc biệt đỏ, núi đặc biệt tươi. Toàn Trung Quốc dường như nở đầy hoa hồng xinh đẹp, tiền đồ của dân tộc Trung Hoa vô cùng rạng rỡ, bản thân tôi dường như trẻ lại 10 tuổi, suýt chút nữa biến thành một đứa trẻ lớn. Khi họp, khi tuần hành, hô khẩu hiệu, hô "vạn tuế", tiếng hô của tôi không hề thua kém bất cứ ai, nhiệt huyết của tôi không hề thua kém bất cứ ai. Giờ nghĩ lại, đó là thời kỳ vui vẻ nhất trong cuộc đời tôi.
Thế nhưng, nhìn lại bản thân, lại thấy mình trăm bề vô dụng. Tôi từ tận đáy lòng cho rằng mình là một "phái hái đào" chính gốc. Nhân dân Trung Quốc đã đứng lên, bản thân mình cũng theo đó mà ngẩng cao đầu. Bất kỳ tư tưởng nào tương tự như Giả Quế, đều được quét sạch sành sanh. Tôi đang tận hưởng hạnh phúc của sự "giải phóng", thế nhưng tôi đã làm những chuyện gì? Tôi đã có đóng góp gì? Tôi quả thực không làm Hán gian, cũng không gia nhập Quốc Dân Đảng, không khuất phục trước phát xít Đức. Thế nhưng, khi những người con ưu tú của dân tộc Trung Hoa buộc đầu vào dải quần, chiến đấu anh dũng, hy sinh oanh liệt, thì tôi lại trốn ở phương trời xa vạn dặm, theo đuổi sự nghiệp danh sơn của chính mình. Những chuyện đáng xấu hổ trên đời...
Tôi suy nghĩ nông sâu, day dứt đau đớn, cảm thấy mình có tội, cảm thấy trí thức quả thực không sạch sẽ. Tôi dường như biến thành một tín đồ Cơ đốc giáo, tin sái cổ vào thuyết "tội tổ tông". Trong rất nhiều, rất nhiều năm, cảm giác "tội tổ tông" này in sâu vào trong tâm hồn tôi.
Lúc đó tôi thỉnh thoảng lại có những suy nghĩ kỳ quặc, tôi hy vọng bánh xe thời gian quay ngược trở lại, quay về thời kỳ chiến tranh, cho tôi một cơ hội, để tôi lập công chuộc tội. Tôi nhất định sẽ không tiếc hy sinh tính mạng của mình, vì cách mạng, vì dân tộc. Thậm chí tôi còn có ảo tưởng gần như điên cuồng: Nếu lãnh tụ của chúng ta gặp nguy hiểm sinh tử, tôi nhất định sẽ đứng ra, dùng máu tươi và tính mạng của mình để bảo vệ lãnh tụ.
Tôi đi đến đâu cũng tự thấy hổ thẹn. Ba loại người mà tôi ngưỡng mộ nhất, sùng bái nhất lúc bấy giờ là: Cán bộ lão thành, quân Giải phóng và giai cấp công nhân. Đối với tôi, hình ảnh của họ cao cả vô thượng, thần thánh không thể xâm phạm. Trong mắt tôi, họ đều là "những người đáng yêu nhất", là những người mà cả đời tôi học tập cũng không thể bắt kịp.
Cứ như vậy, tôi mang trên lưng chiếc thánh giá "tội tổ tông" nặng nề, sẵn sàng đào sâu tư tưởng của bản thân bất cứ lúc nào, cải tạo tư tưởng tư sản của mình, thực sự thiết lập tư tưởng vô sản — ngoại trừ "không vì mình, chuyên vì người" ra, cho đến tận ngày nay tôi cũng không nói được tư tưởng vô sản rốt cuộc là gì — lột xác hoàn toàn, làm lại cuộc đời. Trải bao mưa gió, gập ghềnh trắc trở, lúc thì núi non trùng điệp, lúc thì liễu rợp hoa tươi, đã đi qua chặng đường 30 năm đằng đẵng.
Cuộc vận động chính trị lớn đầu tiên thời kỳ đầu giải phóng là Tam phản, Ngũ phản và vận động cải tạo tư tưởng. Tôi nghiêm túc và thành khẩn mang theo đầy sự sùng kính tham gia vào đó. Cả đời tôi không tham ô một xu nào của công, Tam phản, Ngũ phản không có duyên với tôi. Thế nhưng cải tạo tư tưởng, tôi lại cho rằng, nhiệm vụ của tôi vô cùng gian nan, vô cùng cấp bách... Lúc bấy giờ, kiểm điểm tư tưởng trước đám đông gọi là "tắm rửa", "tắm rửa" có ba chậu nhỏ, vừa và lớn. Tôi là chủ nhiệm khoa, bắt buộc phải tắm chậu vừa, tức là kiểm điểm công khai tại đại hội giáo viên và học sinh toàn khoa. Bởi vì tôi không có oán hận gì với quần chúng, nên không bị nâng lên "chậu lớn", tức là không phải kiểm điểm tại đại hội giáo viên và học sinh toàn trường.
Trong chậu vừa, nước cũng đủ nóng. Mọi người phát biểu cực kỳ gay gắt, có người xuất phát từ đáy lòng chân thành, có người thì chưa chắc. Cuộc đời tôi lần đầu tiên trải qua trận thế này, từng câu từng chữ giống như mũi tên sắc nhọn, bắn thẳng vào tâm hồn tôi. Thế nhưng, bởi vì tôi dường như biến thành một tín đồ Cơ đốc giáo, mang theo cảm giác "tội tổ tông" đầy thành kính, có vẻ như lời nói càng gay gắt bao nhiêu, tôi lại càng cảm thấy thoải mái bấy nhiêu, tôi thoải mái đến mức mồ hôi vã ra như tắm, cứ như đang tắm hơi Thổ Nhĩ Kỳ vậy. Sau khi đại hội cuối cùng cho phép tôi thông qua, tôi cảm động đến mức thực sự rơi nước mắt, cảm thấy thân thể nhẹ nhàng khỏe khoắn, tư tưởng tư sản dường như thực sự được quét sạch.
Những tín đồ thành kính như tôi còn không ít, nhưng cũng có những kẻ muốn tìm cách qua cửa. Có một vị giáo sư tắm chậu lớn, chậu nhỏ, chậu vừa, không biết đã tắm qua bao nhiêu lần, quần chúng kiên quyết không cho qua, cuối cùng bị đẩy lên chậu lớn. Ông ta liều chết một phen, muốn một cú vượt qua ải. Kiểm điểm vô cùng thống khoái, chửi mắng bản thân xối xả, liên lụy cả cha mẹ tư sản của mình, ông ta nói không ít lời cực kỳ khó nghe về cha mẹ mình. Quần chúng vô cùng xúc động. Thế nhưng khéo làm sao, chủ tịch liếc thấy bản kiểm điểm của ông ta có viết mấy chữ lớn bằng bút đỏ là "Khóc". Cứ đến chỗ này, ông ta lại ôm mặt khóc lớn. Chủ tịch vừa tuyên bố, quần chúng xôn xao bàn tán. Kết quả ra sao thì khỏi phải nói.
Tiếp theo đó là phê bình phim "Võ Xù Truyên" (Võ Xunh truyện), phê bình "Tảo xuân nhị nguyệt" (Tháng Hai đầu xuân), phê bình tư tưởng học thuật tư sản, Hồ Thích, Du Bình Bá đều có tên trong bảng. Tiếp theo là vạch trần và phê bình "tập đoàn phản cách mạng" Hồ Phong, đây là sự kiện thuộc mâu thuẫn giữa ta và địch. Ngoài bản thân Hồ Phong ra, số người liên lụy không ít, cả giới nghệ thuật và giới học thuật đều có. Tiện thể tiến hành một cuộc vận động thanh tra lịch sử phản cách mạng, chuyện tự sát nghe như cơm bữa. Một tài xế ô tô ở Đại học Bắc Kinh nói với tôi rằng, đến thời điểm thế này, lái xe ban đêm phải cực kỳ cảnh giác, sợ bất ngờ có người từ trong bóng tối lao vọt ra, tình nguyện làm ma dưới bánh xe.
Đến năm 1957, vận động chính trị đã đạt tới cao trào lần thứ nhất. Nhìn từ quy mô mà xét, nhìn từ thanh thế mà xét, nhìn từ mức độ liên quan rộng lớn mà xét, nhìn từ thời gian kéo dài mà xét, quả thực xứng đáng là chưa từng có trong lịch sử.
---❊ ❖ ❊---
Lúc đó rốt cuộc đã quy kết bao nhiêu người hữu phái, con số chính xác tôi không biết. Nghe nói phái hữu là có chỉ tiêu, chỉ tiêu này được phân xuống từng đơn vị cơ sở, nếu chưa hoàn thành thì bắt buộc phải bù đắp cho đủ. Nghe đồn đã xảy ra không ít chuyện cười. Những chuyện này tạm thời không bàn tới. Có một chuyện, trong đầu tôi đã vỡ ra được một chút: Cuộc vận động này, cũng giống như các cuộc vận động trước, đều nhắm vào giới trí thức. Tôi mang trong mình cảm giác "tội tổ tông" bám rễ sâu xa, hết lòng ủng hộ cuộc vận động này.
Đến năm 1958, phong trào phản công phái hữu rầm rộ đã dần đi đến hồi kết. Thế nhưng, xe không thể ngừng chạy, ngựa không thể dừng chân, một cuộc vận động mới lập tức được triển khai, hơn nữa cuộc vận động lần này ở rất nhiều phương diện đã vượt qua các cuộc vận động trước. Lần này là nắm cả tinh thần lẫn vật chất, vừa muốn giải phóng lực lượng sản xuất, vừa muốn quét sạch tư tưởng tư sản. Vế sau chủ yếu nhắm vào các giáo sư trong trường học, mượn cái danh hay gọi là "nhổ cờ trắng". Chữ "trắng" đại diện cho sự lạc hậu, đại diện cho sự thụt lùi, đại diện cho tư tưởng tư sản, đối lập với chữ "đỏ" đại diện cho sự tiến bộ, đại diện cho cách mạng, đại diện cho tư tưởng vô sản. Một số "giáo sư tư sản" trong các trường đại học và Viện Khoa học Trung Quốc đã bị nhổ cờ trắng một trận tơi bời.
Vế trước thì thể hiện ở việc luyện thép đại trà. Còn như nhân dân công tể, thì có vẻ như kiêm cả hai. "Chủ nghĩa cộng sản là thiên đường, nhân dân công tể là chiếc cầu", là khẩu hiệu vang dội nhất lúc bấy giờ, việc luyện thép đại trà thực ra là một thảm họa to lớn. Nhân dân toàn quốc hưởng ứng lời hiệu triệu, khắp nơi lùng sục sắt vụn đem đi luyện, việc này vốn dĩ không có gì đáng trách. Thế nhưng, sắt vụn đã lượm hết rồi, vì để hoàn thành chỉ tiêu, người ta đã đập vỡ những đồ vật bằng sắt hoàn chỉnh, bao gồm cả nồi nấu cơm, thành "sắt vụn" để đưa vào lò luyện lại. Khắp nơi trên toàn quốc, những lò luyện thép nhỏ san sát như sao trên trời, ngày đêm không tắt, quả là một cảnh tượng vĩ đại của vũ trụ. Thế nhưng luyện ra lại là từng lò xỉ thải.
Ai ai cũng muốn sớm lên thiên đường, thế là nhân dân công tể mọc lên như nấm sau mưa khắp cả nước chỉ sau một đêm, đúng vào dịp lúa gạo được mùa, mọi người ăn uống thả phanh. Bếp núc cá nhân đều dẹp bỏ hết, đều tập trung ăn uống tại nhà ăn công cộng. Có lúa gạo thối rữa ngoài đồng không ai thu gặt. Phóng đại uy lực của phong trào quần chúng đến mức vô biên, phóng đại uy lực con người chinh phục tự nhiên cũng đến mức vô biên. Chim sẻ bị liệt vào một trong tứ hại, nhân dân toàn quốc đứng lên tiêu diệt. Năng suất lúa gạo trên một mẫu cũng bị phóng đại vô hạn, từ mấy trăm cân, mấy vạn cân. Khắp nơi đua nhau gian dối, thi nhau phóng "vệ tinh". Có người nói, nếu sản lượng mỗi mẫu đạt mấy vạn cân, thì trong một mẫu đất chỉ riêng hạt lúa mì hoặc hạt thóc thôi đã phải trải dày đặc, điều đó hoàn toàn không thể tin nổi.
Lúc đó tôi đã 47, 48 tuổi, không phải trẻ con gì nữa; tôi là giáo sư đại học từng được giáo dục bậc cao, từng du học nước ngoài, thế nhưng tôi lại tin sái cổ vào tất cả những điều này. "Người gan dạ đến đâu, đất sản sinh đến đó", tôi vô cùng kiên định tin tưởng. Trong lòng tôi còn thầm cười nhạo những kẻ "nhát gan" có "tư tưởng chưa được giải phóng", cảm thấy chỉ có mình tôi độc mã, chỉ có mình tôi cách mạng.
Tiếp theo đó là ba năm thiên tai. Thực sự là "thiên tai" sao? Nhìn lại ngày nay, chưa chắc đã phải. Dù sao thì mọi người đều đã phải chịu đói. Tôi từng chịu đói 5 năm ở Đức, "từng trải qua biển lớn thì nước sông khác chẳng đáng vào mắt", tôi hoàn toàn không cảm thấy khó chịu chút nào, chưa từng nói nửa câu oán trách.
Nhìn từ tình hình toàn quốc, chính sách lúc bấy giờ đã "tả" đến mức không thể "tả" hơn được nữa, nhiệm vụ cấp bách dĩ nhiên là chống tả. Nghe nói Trung ương cũng có dự tính như vậy. Thế nhưng, tại hội nghị Lư Sơn, bất ngờ xuất hiện Bành Đức Hoài. Ông dâng biểu "vạn ngôn thư", nói mấy câu thật lòng, thế là rước họa lớn vào thân. Thế là một trận chống tả biến thành chống hữu. Cho đến tận ngày nay, trong số các công thần khai quốc, người mà tôi sùng bái nhất, kính trọng nhất không ai khác ngoài Đại tướng Bành. Ông là một người cứng cỏi hiếm có, dám liều chết đến cùng, tuyệt đối không nịnh hót bợ đỡ, đại diện cho chính khí lẫm liệt của dân tộc Trung Hoa.
Phía trên đã hô hào chống hữu thì chống thôi. Giới trí thức, sau hơn mười năm liên tiếp không ngừng nghỉ qua các cuộc vận động, đều đã được tôi luyện thành những "kiện tướng phong trào", đều đã trở thành những tay hòm chìa khóa sành sỏi trong các cuộc vận động. Lần này tôi chỉnh ông, lần sau ông chỉnh tôi, mọi người đều đã quen với bộ máy này rồi. Thế là náo loạn cả lên, lúc lỏng lúc chặt, lúc mạnh lúc yếu, cứ chống mãi cho đến tận vận động giáo dục xã hội.
Theo tôi thấy, vận động giáo dục xã hội thực ra là khúc dạo đầu của "Đại cách mạng văn hóa vô sản". Bây giờ tôi đặt hai cuộc vận động này lại với nhau để kể.
Vận động giáo dục xã hội, Đại học Bắc Kinh là điểm thí điểm, đi trước một bước, không lâu sau khi vận động bắt đầu, trong trường đã phân định rạch ròi thành các phái: Người bị chỉnh và người đi chỉnh người. Tôi cũng mơ màng tham gia vào hàng ngũ chỉnh người. Thế nhưng có một chuyện tôi không hiểu, cũng nghĩ mãi không thông, lần đầu tiên nảy sinh chút ít "tư tưởng phản động" sau khi giải phóng: Lãnh đạo nhà trường đều là đảng viên cũ, cán bộ cũ do cấp trên phái đến, trí thức tư sản chúng ta không hề phát huy tác dụng lớn lao gì, tại sao ý của cấp trên lại nói là chúng ta "thống trị" nhà trường? Tôi suy nghĩ mãi vẫn không tài nào hiểu nổi.
Sau đó Thành ủy Bắc Kinh đã tiến hành can thiệp, triệu tập hội nghị Khách sạn Quốc tế, minh oan cho lãnh đạo nhà trường bị phê bình, nơi đây đã chôn giấu ngòi nổ cho "Cách mạng văn hóa".
Mùa thu năm 1965, sau khi tham gia xong hội nghị Khách sạn Quốc tế, tôi được phái về thôn Nam Khẩu vùng ngoại ô Bắc Kinh để làm công tác vận động giáo dục xã hội nông thôn. Ở đây chúng tôi thực sự trở thành lãnh đạo, đại quyền đảng, chính, tài, văn đều nằm trọn trong tay chúng tôi. Thế nhưng yêu cầu cũng vô cùng nghiêm ngặt: Không cho phép tự bật bếp nấu ăn, ăn cơm phân phát luân phiên trong toàn thôn, tuyệt đối không được ăn cá, thịt, trứng. Thân phận và tiền lương của bản thân không được phép tiết lộ, lúc bấy giờ công điểm của nông dân mỗi ngày chưa đến ba, bốn hào tiền, lương của tôi là bốn, năm trăm, đem thả ra ngoài như vậy, sợ nông dân giật mình. Cách đây 30 năm, cho đến tận ngày nay, lại về nông thôn, con số tiền lương của chúng tôi tuyệt đối không dám nói, sợ nói ra để nông dân cười chê. Ôn lại chuyện cũ mà ngẫm nghĩ chuyện nay, thật không khỏi khiến người ta cảm khái dạt dào!
Mùa đông năm ấy, bài viết "Phê bình vở kịch lịch sử mới 'Hải Thụy bãi quan'" của Văn bút Diêu Văn xuất hiện, gióng lên hồi chuông khai mạc cho "Cách mạng văn hóa". Ba vị chủ nhân của cái gọi là "Tam gia thôn", tôi đều quen biết, tôi đã vô tình nói ra điều này ở thôn Nam Khẩu. Điều này ngay lập tức được một vị "cao đồ" của tôi ghi tạc trong lòng. Sau đó trong "Cách mạng văn hóa", vị cao đồ này nguyên hình bộc lộ. Để trồi lên trước thiên hạ, có rất nhiều hành động kinh thiên động địa, ví dụ như dán đại tự báo kiểu khẩu hiệu cũng phải ký tên mình vào đó, gây ra chấn động lớn. Anh ta cũng giậu đổ bìm leo đối với tôi, "đánh" tôi thành tiểu tư nhị của "Tam gia thôn".
Tôi phụng chiếu về trường vào ngày 4 tháng 6 năm 1966 để tham gia "Cách mạng văn hóa". Giai đoạn đầu tiên, là phê bình cái gọi là "uy tín học thuật tư sản". Cuộc vận động lần này lại nhắm vào giới trí thức, là điều rõ như ban ngày, tôi dĩ nhiên nằm trong số bị phê bình. Tôi dẫu không dám tự nhận là "uy tín học thuật", thế nhưng, bảo mình là tư sản, thì tôi tâm phục khẩu phục, hoàn toàn không có oán hận gì. Mặc dù làn sóng vận động đến vô cùng mãnh liệt, nhưng tôi không tốn mấy sức lực đã vượt qua.
Sau đó, Đại học Bắc Kinh thành lập "Ủy ban Cách mạng", kẻ cầm đầu chính là cái gọi là "Lão Phật gia" viết bức đại tự báo thứ hai mang tinh thần "Mác - Lênin". Người này có hậu thuẫn chống lưng, quan hệ rộng rãi, nghe nói còn có thể thấu thiên đình, có quan hệ mật thiết với Giang Thanh. Ả ta bất tài vô học, mỗi lần phát biểu nhất định sẽ nói sai; thế nhưng lại kiêu ngạo hách dịch, uy quyền ngút trời. Lúc này ả đã trở thành nhân vật nổi tiếng toàn quốc, mỗi ngày có đến vạn người, mười vạn người đến Đại học Bắc Kinh "thỉnh kinh" bái lạy. Làm cho Yến Viên vốn tốt đẹp nay trở nên rối ren hỗn loạn, khói lửa mịt mờ.
Theo sự phát triển của vận động, Đại học Bắc Kinh dần dần phân chia bè phái. Phái của "Lão Phật gia" gọi là "Công xã Bắc Kinh mới", là "phái đương quyền" nắm giữ đại quyền. Đối lập với nó gọi là "Tỉnh Cương Sơn", là phe bị áp bức. Hai phái về mặt hành động rất khó nói có bao nhiêu điểm khác biệt, đều giở trò đập phá cướp bóc, đều chẳng hiểu thế nào là pháp luật. Cấp trên hô hào: "Cách mạng không có tội, mọc cờ phản loạn có lý." Đây chính là thứ pháp luật cao hơn tất cả.
Tôi vượt qua cơn bão táp dữ dội đầu tiên, vấn đề coi như đã được định đoạt. Tôi tiêu dao một dạo, những ngày tháng trôi qua vô cùng thoải mái. Nếu cứ để tôi tiêu dao như vậy, thì rủi ro quá lớn sẽ không còn nữa. Lúc này tôi không khác gì Ngũ Tử Tư vượt ải Chiêu Quan. Tôi là một kẻ nhát gan sợ phiền phức, đó là trạng thái bình thường; thế nhưng có đôi khi gan tôi lại cực kỳ lớn. Trong cuộc đời tôi, tình huống như vậy cũng xuất hiện mấy lần, đó là trạng thái bất thường. Nghĩ lại cho đến tận bây giờ, con người tôi nếu có giá trị gì, thì giá trị đó thể hiện ở trạng thái bất thường. Trạng thái bất thường này lại xuất hiện một lần nữa trong "Cách mạng văn hóa".
Khi "Lão Phật gia" cậy có hậu thuẫn mạnh muốn làm gì thì làm, vô pháp vô thiên, những chuyện tàn bạo dã man trong khuôn viên trường ngày càng nhiều. Khám nhà, phê đấu, đánh người, mắng người, cổ đeo biển gỗ lớn, đầu đội mũ chóp cao, tùy ý sỉ nhục người khác, phóng khoáng tunga tin đồn, cho đến khi phát triển thành dùng giáo dài giết người, đừng nói đến nhân tính, đến cả thú tính cũng không còn. Tôi cho rằng điều này không phù hợp với đường lối quần chúng, không phù hợp với "đường lối cách mạng" của ai đó. Không chịu sống những ngày tháng bình yên ổn thỏa, tôi lại nổi tính bướng bỉnh lên, tự mình nhảy chồm lên, nguy hiểm trong đó tôi thừa biết. Tôi từng viết trong nhật ký rằng: "Vì để bảo vệ đường lối cách mạng của ai đó, dẫu thân nát xương tan, cũng xin không từ." Điều này hoàn toàn là chân thành, không có nửa phần giả dối.
Đồng thời, tôi còn có chút tự tin: Trên đầu tôi không có bím tóc, dưới mông không có đuôi. Tôi chưa từng gia nhập Quốc Dân Đảng hay bất kỳ tổ chức phản động nào, không làm chuyện chống lại nhân dân. Tôi mang theo tâm trạng mạo hiểm, may rủi lại có chút tự tin, đứng ra phản đối vị "Lão Phật gia" kia. Tôi hoàn toàn hoàn toàn là "tự mình nhảy chồm lên".
Nào ngờ tới, mà cũng có thể coi là đã nghĩ tới, vừa nhảy một cái liền nhảy vào "chuồng bò". Tôi có ảnh hưởng nhất định trong quần chúng, tôi đứng lên động thổ trên đầu thái tuế, "Lão Phật gia" hận tôi thấu xương, nhất định muốn đẩy tôi vào chỗ chết mới hả giận. Tôi bị khám nhà, bị phê đấu, bị đánh đến đầu rơi máu chảy, mặt sưng mày dập. Tôi không phải là kiểu người hào phóng phóng khoáng cái gì cũng mặc kệ. Tôi nhất thời bị đấu cho choáng váng đầu óc, hạ quyết tâm tự kết liễu đời mình. Đã hạ quyết tâm rồi, tâm trạng tôi ngược lại trở nên bình tĩnh lạ thường, bình tĩnh đến mức có chút đáng sợ. Tôi đem số thuốc ngủ và nước thuốc tích góp bấy lâu nhét hết vào túi, liếc nhìn người thím và người vợ già đã cùng tôi hoạn nạn lần cuối cùng, vừa chuẩn bị ra cửa trèo tường trốn chạy, thì ngoài cổng vang lên tiếng đập cửa rầm rầm như sấm giội: Hồng vệ binh của "Công xã Bắc Kinh mới" đến áp giải tôi ra đại sảnh lớn để phê đấu rồi! Đây quả thực là ngàn cân treo sợi tóc đấy! Cuộc phê đấu này diễn ra vô cùng gay gắt, vô cùng dã man, tôi bị đánh đến mức nằm rạp xuống đất không đứng dậy nổi. Thế nhưng tôi bỗng nhiên được "đốn ngộ": Khả năng chịu đựng sự đánh đập hành hạ của một con người là không có giới hạn. Tôi có thể chịu đựng tiếp được! Tôi không chết nữa! Tôi phải sống tiếp!
Tôi quả thực đã sống sót. Thế nhưng, vào lúc vừa rời khỏi "chuồng bò", tôi đã sống không bằng chết, tôi trở thành một kẻ nửa ngơ ngẩn, đi vào cửa hàng mua đồ, không biết phải nói chuyện thế nào. Bảo tôi ngẩng cao đầu mà đi, tôi cảm thấy không quen. Bên tai không còn vẳng lên những từ loại như "Mẹ kiếp!", "Đồ khốn!", "Đồ vương bát đản" nữa, tôi cảm thấy thật lạ lẫm. Gặp người ta, miệng muốn mở ra thì ngập ngừng, chân muốn bước thì chần chừ. Tôi suýt chút nữa biến thành một cái thây biết đi, tôi đã bị "tha hóa" thành "phi nhân".
Tôi quả thực đã sống sót, thế nhưng có một ý niệm cứ cắn xứt trái tim tôi. Giáo điều "Kẻ sĩ có thể bị giết, không thể bị nhục" mà tôi vẫn luôn tôn sùng, sao đến bây giờ lại bị tôi vứt ra sau đầu hoàn toàn thế này? Tôi có dũng khí nói thẳng lời hay ý đẹp, bất bình thay cho người khác, tại sao lại không có dũng khí dùng tính mạng của mình để phản kháng lại hành vi bạo tàn này? Có đôi khi tôi thậm chí cảm thấy, việc nhục nhã sống qua ngày là một điều đáng hổ thẹn. Thế nhưng, điều kỳ lạ không nằm ở sự hối hận của tôi, mà nằm ở việc tôi trong một thời gian rất dài đã không liên kết chuyện này với toàn bộ "Cách mạng văn hóa". Cho đến tận năm 1976 khi "Bè lũ bốn tên" bị đánh đổ, tôi vẫn luôn ủng hộ cuộc "cách mạng" bảy tám năm một lần. Có thể thấy khứu giác chính trị của tôi kém cỏi biết nhường nào.
Tôi đã làm giấc mơ hơn bốn mươi năm, tôi ôm ấp "cảm giác tội tổ tông" hơn bốn mươi năm. Ba đối tượng sùng bái mà tôi đã nhắc đến ở trên, tôi vẫn luôn sùng bái hơn bốn mươi năm. Tất cả những thứ vốn vô cùng thần thánh đối với tôi ấy, đều bị "Cách mạng văn hóa" đập cho nát bét, mà nay còn ở nơi nào! Tôi không phủ nhận, đại đa số những đối tượng sùng bái này của tôi vẫn là tốt, tôi không nên đi từ cực đoan này sang cực đoan khác. Còn như "Cách mạng văn hóa" mà tôi từng hết lòng ủng hộ suốt mười năm, lại là chuyện hoàn toàn khác. Đây là một bi kịch dã man nhất, tàn bạo nhất, ngu muội nhất, hoang đường nhất chưa từng có trong lịch sử Trung Quốc, nó bôi tro trát trấu lên khuôn mặt của dân tộc Trung Hoa vĩ đại. Chúng ta vĩnh viễn không nên quên điều đó!
Sau khi "Bè lũ bốn tên" sụp đổ, "Đại cách mạng văn hóa vô sản" kết thúc, Trung ương tiến hành xoay chuyển tình thế, thực hiện chính sách cải cách mở cửa, nhận được sự ủng hộ của nhân dân toàn quốc. Thời gian không quá dài, thành quả đạt được ai ai cũng thấy rõ. Trước mắt nhân dân toàn quốc, trước mắt giới trí thức toàn quốc, ánh dương lại sáng tỏ, lại có hy vọng.
Tôi đã kể lại những chớp giật và cảm nhận trong hơn bốn mươi năm sau giải phóng ở phần trên. Trong khoảng thời gian này, chiếc gương lòng của tôi soi ra chính là vận động, vận động, vận động; soi ra những trắc trở của cá nhân tôi và đông đảo trí thức; soi ra quá trình từ mơ màng đến tỉnh táo của cá nhân tôi; soi ra bước ngoặt nhân dân toàn quốc quay đầu đi từ bờ vực khủng hoảng chính trị và kinh tế hướng tới sự sung túc.
Tôi đã sống qua thế kỷ 20 hơn tám mươi năm rồi. Lại 7 năm nữa, thế kỷ này thiên niên kỷ này sẽ kết thúc. Đây là một thế kỷ vô cùng phức tạp, biến đổi khôn lường. Những thứ được soi rọi trong tấm gương ở trong lòng tôi dĩ nhiên cũng đầy biến hóa, muôn hình muôn vẻ, nhưng lại vô cùng phong phú đầy màu sắc. Nó vừa soi thấy con đường lớn thênh thang, vừa soi thấy nhịp cầu tre độc mộc; nó vừa soi thấy núi non trùng điệp, vừa soi thấy liễu rợp hoa tươi. Tôi không dám đảm bảo tấm gương lòng này của mình tuyệt đối sáng choang rạng rỡ, thế nhưng tôi tin rằng nó đáng tin cậy, hình ảnh phản chiếu trong đó phù hợp với thực tế.
Tôi mang theo tấm gương này, mang suốt hơn tám mươi năm. Giờ đây tôi đánh giá thế kỷ 20 được soi trong gương như thế nào? Giờ đây tôi đánh giá cuộc đời mình được soi trong gương ra sao? Than ôi, thật khó lòng cất lời! Thật khó lòng cất lời! "Lại bảo trời lạnh thật là một mùa thu hay". Tôi bắt chước câu từ này, nói lên một câu: Trời lạnh thật là một mùa đông hay!
Chỉ có một điểm là tôi có lòng tin: Thế kỷ 21 sẽ là thế kỷ phục hưng của văn hóa Trung Quốc (cốt lõi của văn hóa phương Đông). Hiện nay trên thế giới xuất hiện rất nhiều tệ nạn ảnh hưởng đến tiền đồ sinh tồn của nhân loại, ví dụ như bùng nổ dân số, đại tự nhiên bị ô nhiễm, cân bằng sinh thái bị phá hủy, tầng ô-zôn bị phá hủy, sản lượng lương thực có hạn, tài nguyên nước ngọt khan hiếm v.v., điều này chỉ có văn hóa Trung Quốc mới có thể khắc phục được, đây chính là niềm tin cuối cùng của tôi.
Ngày 17 tháng 2 năm 1993