Ở bất kỳ quốc gia nào, bất kỳ thời đại nào và trong bất kỳ xã hội nào, người già và thanh thiếu niên đều cùng tồn tại. Xét về độ tuổi, đây là hai cực của xã hội, ở giữa là trung niên; chính những tầng lớp ở các độ tuổi khác nhau này đã cùng nhau hình thành nên xã hội của chúng ta, đó chính là cái gọi là muôn dân.
Xét về mặt xã hội, mô hình này là bất biến, là cố định. Nhưng xét về mỗi cá nhân, nó lại không cố định mà thường xuyên thay đổi. Hôm nay bạn là thiếu niên, chớp mắt đã là trung niên. Nếu bạn không "thoái xuất" giữa chừng, thì phía trước vẫn còn giai đoạn lão niên đang chờ đợi bạn. Sau giai đoạn lão niên thì sao? Ai cũng biết cả rồi, không cần nói chi tiết nữa.
Muốn xã hội ổn định, bắt buộc phải xử lý tốt mối quan hệ giữa ba giai đoạn tuổi tác này, đặc biệt là mối quan hệ giữa người già và thiếu niên ở hai cực xã hội. Hiện nay mọi người đôi khi nhắc đến "khoảng cách thế hệ" — tôi thấy đây cũng là một món hàng nhập khẩu — người bảo có, người bảo không, còn tôi thì thừa nhận là có. Bởi vì thực tế chính là như vậy, không thể phủ nhận được. Hơn nữa, xét theo một ý nghĩa nào đó, có "khoảng cách thế hệ" chính là minh chứng cho việc xã hội đang không ngừng tiến bộ. Nếu không tiến bộ, thì "khoảng cách" từ đâu mà ra?
Thừa nhận có "khoảng cách thế hệ" chưa phải là vạn sự đại cát. Nếu thực sự muốn duy trì sự ổn định và đoàn kết của xã hội, còn phải phân tích sâu hơn tình hình cụ thể ở hai bên "khoảng cách" đó. Giai đoạn trung niên ở giữa, tôi xin chưa bàn đến, tôi chỉ phân tích hai cực già và trẻ này thôi.
Nói một lời tóm lại, hai cực này đều có ưu và khuyết điểm riêng. Người già có trải nghiệm cuộc sống phong phú, hiểu biết rộng rãi, đó là ưu điểm. Khuyết điểm thường là tự cho mình là đúng, cố chấp bảo thủ. Động một chút là: "Ta ăn muối còn nhiều hơn con ăn mì, cầu ta đi qua còn nhiều hơn đường con đi." Một vài người sự nghiệp không như ý, thì đầy bụng oán than: "Người đời đều say mà mình ta tỉnh, người đời đều đục mà mình ta trong." Thật chẳng khác nào Cửu Cân lão thái, lải nhải không thôi, cái gì cũng bảo là hồi xưa tốt hơn. Kết quả là làm cho mọi người đều không thoải mái.
Tôi muốn đặc biệt nêu ra một khuyết điểm của người già mà cá nhân tôi quan sát được ở đây, đó là thích nói, thích phát biểu dài dòng. Mở một cuộc họp hai tiếng đồng hồ, ông ta chiếm hết một nửa, thậm chí là ba phần tư. Người khác sốt ruột nhìn đồng hồ, còn ông ta thì mắt mờ không thấy, kết quả ra sao, nghĩ là biết ngay. Nghe nói ở một trường đại học nọ có một vị giáo sư già, cứ mỗi khi ông ta phát biểu là những người có kinh nghiệm lại về nhà ăn cơm. Cơm no rượu say quay lại, bài phát biểu của giáo sư già vẫn chưa kết thúc, vẫn đang hùng biện thao thao bất tuyệt ở đó đấy.
Vì vậy, tôi có vài lời châm ngôn dành cho người già: Người già, huyết khí đã suy; phanh xe mất phanh, nên kiêng việc nói nhiều.
Còn về người trẻ, họ tràn đầy sức sống, tinh thần cầu tiến mạnh mẽ. Trên con đường trước mắt họ, dường như trải đầy hoa hồng. Họ không sợ hãi bất cứ điều gì, lên chín tầng trời bắt trăng, xuống năm đại dương bắt ba ba, dễ như trở bàn tay, lấy ngay trong tầm với. Đây là một tinh thần vô cùng đáng quý, chỉ có thể bảo vệ, không được làm tổn thương. Tuy nhiên, khuyết điểm của họ lại ẩn giấu ngay trong chính ưu điểm này. Họ chỉ thấy vẻ đẹp của hoa hồng, chỉ ngửi thấy hương thơm của hoa hồng; mà họ quên mất rằng hoa hồng có gai, chỉ cần không để ý một chút là sẽ bị đâm vào tay.
Vậy thì, phải làm sao đây? Tôi chẳng có cao kiến gì, tôi chỉ có vài lời cũ rích: Người già và người trẻ đều phải có sự tự nhận thức, càng nhiều càng tốt. Già đừng "cậy già lên mặt", trẻ đừng "cậy trẻ làm càn". Câu sau là tôi tự chế ra, cá nhân tôi cho rằng, sự tự chế này là đúng. Giữa già và trẻ nên hiểu biết, thấu hiểu, thông cảm lẫn nhau. Quan trọng nhất là thông cảm. Có được sự thông cảm này, sự ổn định và đoàn kết của xã hội chúng ta mới có sự đảm bảo.
Ngày 3 tháng 7 năm 1994