“Nếu tôi được học đại học lần nữa”, suốt bao nhiêu năm qua tôi đã từng suy nghĩ đi suy nghĩ lại về câu hỏi này. Có một dạo tôi nhận được hai câu trả lời hoàn toàn trái ngược nhau: một là tốt nhất đừng học đại học nữa, "càng nhiều kiến thức càng phản động", tôi thực sự vẫn còn thấy sợ. Hai là vẫn phải học, mà lại còn cố tình học chính cái ngành tôi đang học hiện nay. Ý nghĩ thứ hai cuối cùng đã chiếm ưu thế, và kéo dài đến tận bây giờ.
Tại sao tôi vẫn muốn học đại học và lại cố tình học chính cái ngành này? Chẳng có lý do gì cao siêu cả. Tôi chỉ đơn giản thấy rằng, con đường tôi đã đi, đối với bản thân, đối với người khác, đều có chút ít lợi ích mà thôi. Cái ngành tôi đang nghiên cứu, đối với người bình thường mà nói, chẳng khác nào "thiên thư" (sách trời), dường như chẳng giúp ích gì cho quốc kế dân sinh. Thế nhưng tất cả các quốc gia tiên tiến về khoa học kỹ thuật trên thế giới, đều có nghiên cứu về tiếng Phạn, tiếng Pali cũng như kinh điển Phật giáo, và đều đạt được những thành tựu huy hoàng. Giữa những thứ lạnh lẽo, ít người biết đến này với khoa học kỹ thuật tiên tiến, thật sự dường như có mối liên hệ nào đó. Tin tức trong đó thật đáng nghiền ngẫm.
Chẳng phải chúng ta đã đề ra khẩu hiệu hoằng dương văn hóa ưu tú của tổ quốc, phát huy chủ nghĩa yêu nước sao? Mớ "thiên thư" này quả thực có thể gắn kết với hai khẩu hiệu ấy. Tôi xin nêu một ví dụ cụ thể. Tiến sĩ Nakamura Hajime, bậc thầy nghiên cứu tiếng Phạn của Nhật Bản, trong lời tựa viết cho bản dịch tiếng Nhật của tập tản văn "Lịch sử tinh thần của giới trí thức Trung Quốc" của tôi, đã nói rằng, nghiên cứu về Nam Á của Trung Quốc vốn dĩ vô cùng lạc hậu. Nhưng mấy năm gần đây, đột nhiên xuất hiện một nhóm chuyên gia trung niên, viết ra được một số tác phẩm có trình độ khá cao, khiến cho các học giả Nhật Bản có cảm giác "đánh úp bất ngờ". Đây là mấy câu rất thú vị. Thực ra, quan hệ giữa các học giả nghiên cứu tiếng Phạn của Trung Quốc với các đồng nghiệp Nhật Bản là vô cùng hữu hảo. Chúng tôi không hề "tấn công", cũng chẳng hề tranh giành, chỉ ngồi trên "ghế lạnh" mà cần mẫn cày xới. Có được chút thành tích, các học giả Nhật Bản nhìn thấy trong mắt, nghĩ trong lòng, cảm thấy đánh giá trước đây về nghiên cứu Nam Á của Trung Quốc đã lỗi thời. Tôi thấy rằng, trong đó vừa bao hàm ý "hoằng dương", lại vừa bao hàm ý "phát huy". Sao có thể nói, ngành học của chúng tôi chẳng giúp ích gì cho quốc kế dân sinh?
Đời sinh viên của tôi khá dài: Học 4 năm ở Trung Quốc, sau đó lại học 5 năm ở Đại học Göttingen (Đức) mới lấy được bằng. "Ngành" mà tôi nói ở trên chính là những gì tôi học được ở nước ngoài. Khi còn ở trong nước, tôi đã có hứng thú với nó, nhưng khổ nỗi không có cơ hội. Đến Đại học Göttingen, cuối cùng tôi đã tìm được cơ hội, tôi gần như cá gặp nước, cho đến nay đã kiên trì học tập gần sáu mươi năm. Nếu Marx không vội vàng triệu tập tôi, tôi vẫn sẽ tiếp tục kiên trì học tập.
Nếu muốn tôi kể về điều gì mà tôi thu hoạch được nhiều nhất trong thời gian học đại học, thì chẳng khó khăn gì. Trong thời gian học ở Đức có hai việc khiến tôi cả đời khó quên, hai việc này đều liên quan đến luận án tiến sĩ của tôi.
Tôi nghĩ cần phải nói trước một chút về chế độ liên quan đến luận án tiến sĩ ở Đức tại đây. Khi tôi học ở Đức, nước này không quy định thời hạn học tập. Chỉ cần có tiền, bạn có thể học tiếp vô thời hạn. Đức có một từ mà các quốc gia khác không có, đó chính là "sinh viên vĩnh cửu". Đại học ở Đức không có khái niệm "tốt nghiệp" sáo rỗng. Chỉ khi viết xong luận án tiến sĩ, vượt qua kỳ thi vấn đáp, nhận được bằng tiến sĩ, lúc đó mới được coi là tốt nghiệp.
Viết luận án tiến sĩ cũng có một quy trình trông thì đơn giản nhưng thực tế lại cực kỳ nghiêm ngặt, mọi thứ đều do giáo sư quyết định. Ở đại học Đức, vấn đề học thuật là giáo sư có tiếng nói quyết định. Đại học Đức không có thi tuyển sinh. Chỉ cần tốt nghiệp trung học phổ thông là có thể vào bất cứ trường đại học nào. Sinh viên Đức thường vào vài trường đại học trước, sau một thời gian, thấy trường nào, giáo sư nào phù hợp nhất với mình, rồi mới ổn định lại. Ở một trường đại học, học theo một giáo sư nào đó. Trước tiên là nghe giảng, sau đó tham gia lớp hội thảo của giáo sư. Cuối cùng khi giáo sư thấy bạn "có thể dạy bảo được", mới đưa cho bạn một đề tài luận án tiến sĩ. Sau đó trải qua vài năm nỗ lực, sưu tầm tư liệu, viết đề cương luận án, trình giáo sư xem qua. Thời hạn hoàn thành luận án không quy định, ít nhất cũng phải ba bốn năm, dài thì vô hạn định. Nhận được đề tài rồi mà mười năm tám năm không viết xong luận án cũng không phải là chuyện hiếm. Tất cả những điều này đều do giáo sư quyết định, viện trưởng, hiệu trưởng không có quyền can thiệp. Khi viết luận án, họ nhấn mạnh chữ "mới", không có kiến giải mới thì không cần viết bài. Kiến giải không kể lớn nhỏ, chỉ cần mới là được. Đề tài luận án không sợ nhỏ, chỉ sợ không mới. Cá nhân tôi thấy, đây là một điểm vô cùng quan trọng. Chỉ có như vậy, học thuật mới có thể "ngày một mới", mới có thể tiến bộ. Bằng không, đầy rẫy những lời cũ rích, sao chép đông tây, lắp ghép vụn vặt, toàn là cơm nguội, dù dài dằng dặc hàng chục thậm chí hàng triệu chữ, ngoài việc lãng phí giấy mực, lãng phí sức lực của người đọc ra, còn có ích lợi gì chứ?
Quá trình tôi nhận đề tài luận án tiến sĩ về cơ bản cũng như vậy. Tôi nhận được một đề tài liên quan đến tiếng Phạn hỗn hợp Phật giáo, đã dành ba năm thời gian, sưu tầm tư liệu, viết thành thẻ, rồi tìm kiếm khắp nơi các loại sách liên quan, lật xem sách và tạp chí, khoảng chừng xem tổng cộng hơn một trăm loại sách báo. Sau đó sắp xếp tư liệu, làm cho nó có trật tự, có hệ thống, viết ra đề cương, cuối cùng viết thành bài.
Trong lòng tôi tự nhủ: Làm sao để có thể "trổ tài" với giáo sư đây? Tôi thấy, mấy ngàn tấm thẻ kia, tuy lúc chép chẳng khác nào ong hút mật, cực kỳ vất vả; thế nhưng lại khô khan, chẳng có văn vẻ gì, hoặc không thể thể hiện được văn vẻ. Thế là tôi nghĩ ngay đầu luận án sẽ viết một bài "Dẫn nhập", vừa có thể khoe khoang kiến thức, vừa có thể thể hiện văn vẻ, thật là một ý tưởng tuyệt vời "một mũi tên trúng hai đích". Tôi làm theo cách đó. Mất một thời gian rất dài, viết được một bài "Dẫn nhập" khá dài. Tôi thấy tự mãn, trong lòng đắc ý, nghĩ rằng giáo sư chắc chắn sẽ vô cùng tán thưởng, biết đâu còn khen vài câu ấy chứ. Tôi mang "Dẫn nhập" đưa giáo sư xem trước, rồi về nhà mơ những giấc mơ đẹp.
Tôi đợi mãi, đợi mãi, cuối cùng đợi được lúc giáo sư hẹn gặp, tôi mang tâm trạng bước lên bục nhận giải để gặp giáo sư. Thế nhưng kết quả lại khiến tôi vô cùng kinh ngạc. Giáo sư vẽ một dấu ngoặc đơn mở trước bài "Dẫn nhập" của tôi, và vẽ dấu đóng ngoặc ở cuối, cười nói với tôi: "Toàn bộ bài dẫn nhập này không cần! Trong này toàn là những lời sáo rỗng hoa mỹ, chẳng có lấy một điểm gì mới! Người khác muốn tấn công anh, thì khắp nơi đều là điểm hở, chẳng có lấy một chút phòng ngự nào!" Đối với tôi mà nói, điều này chẳng khác nào sét đánh ngang tai, làm tôi nhất thời không nói nên lời. Nhưng, sau khi tự phản tư, tôi cảm nhận sâu sắc rằng, gậy này của giáo sư đánh rất đúng, tôi cả đời hưởng dụng không hết.
Việc thứ hai là, sau khi luận án hoàn thành, thi vấn đáp cũng thông qua, bằng cấp đã cầm trong tay. Luận án cần phải được đối chiếu cẩn thận từ đầu đến cuối, không chỉ đối chiếu lại các đoạn, chương, chữ, câu đã chép từ thẻ vào luận án, mà còn phải đối chiếu tất cả sách, báo, tạp chí đã trích dẫn. Phải biết rằng, trong vòng ba năm, tôi đã mượn lượng lớn sách báo từ thư viện đại học, thậm chí cả Thư viện Phổ ở Berlin, tốn biết bao thời gian. Lúc đó đã cảm thấy vô cùng chán ngán. Giờ đây lại phải trong thời gian ngắn, mượn lại ngần ấy sách, trong lòng chán ngán không để đâu cho hết. Thế nhưng lời dạy của thầy không thể không tuân theo, chỉ còn cách cắn răng chịu đựng, nhẫn nại, từng cuốn từng cuốn một mượn về, từng cuốn từng cuốn một kiểm tra, đối chiếu lại lượng lớn nguồn dẫn trong luận án, không để nó xảy ra bất cứ sai sót nhỏ nào.
Về sau tôi phát hiện ra, các học giả Đức khi viết xong một cuốn sách hoặc một bài văn, lúc đọc bản in thử, đều dùng phương pháp này để đối chiếu tỉ mỉ từng cái một. Những người trong một phòng nghiên cứu thường đều tham gia vào công việc đọc bản in thử. Mỗi người một bản, cũng có thể thỏa thuận phân công. Họ dùng sức mạnh tập thể để đảm bảo không xảy ra sai sót. Phương pháp này trông cực kỳ ngốc nghếch, nhưng ngoài cách này ra, còn có cách nào "thông minh" hơn không? Sự ít sai sót trong sách của Đức là nổi tiếng thế giới. Có những cuốn sách cực kỳ phức tạp mà không hề có lấy một lỗi sai, kể cả dấu câu cũng vậy. Người từng đọc bản in thử đều biết, làm được bước này là vô cùng vô cùng không dễ dàng. Tại sao người Đức lại làm được? Họ không phải đều là thiên tài siêu phàm, bí quyết giúp họ vượt trội hơn người khác chính là sự "ngốc nghếch" của họ. Tôi muốn sửa mấy câu trong sách cổ Trung Quốc: Trí tuệ của người Đức có thể sánh kịp, nhưng sự "ngốc" (ngu) của họ thì không ai bì kịp.
Nhìn lại giới học thuật Trung Quốc chúng ta, tình hình lại khá khác biệt. Ở đây có mấy tình trạng thế này. Học giả Trung Quốc học rộng nhớ lâu, thiên hạ ngưỡng mộ. Khả năng ghi nhớ, học thuộc lòng càng khiến người ta kinh ngạc. Xưa kia có người có thể thuộc lòng Tứ Thư Ngũ Kinh, nghe nói còn có thể đọc ngược. Lúc viết văn không cần phải tra sách, tùy tay viết ra là thành bài. Nhưng trí nhớ thi thoảng cũng sẽ có vấn đề. Tác phẩm của một số học giả lớn thời cận đại Trung Quốc, nếu đối chiếu kỹ lưỡng, cũng thường xuyên xuất hiện trường hợp trích dẫn sai sách. Đây là kiểu sai sót bậc cao. Thấp hơn nữa là, tác giả thường muốn làm cho xong chuyện, lúc sao chép bài của người khác cũng không thèm đối chiếu, thế là bài viết ra không chịu nổi sự đối chiếu. Đây là biểu hiện của trách nhiệm không cao, lương tâm học thuật không đủ. Còn tệ hơn nữa là sao chép lung tung. Chỉ cần sách vở bài viết được in ra, ai cần biết người đọc là ai! Danh lợi đã đến tay, bất chấp tất cả. Công tác phê bình sách ở nước ta lại theo không kịp. Cho dù phát hiện ra vấn đề, cũng thường "vì người hiền mà giấu lỗi", sợ đắc tội với người khác, nên im hơi lặng tiếng. Trong giới học thuật hiện nay của chúng ta, tình trạng này có thể nói là hiếm gặp sao? Tôi hy vọng giới học thuật của chúng ta có thể sửa đổi triệt để cái phong cách vô cùng tệ hại này.
Tôi đã học 9 năm đại học, khi học ở Đức, điều tôi tự thấy thu hoạch lớn nhất chính là hai điểm trên. Có lẽ có người sẽ cho rằng đây là lời nói tầm thường chẳng có cao kiến gì. Tôi không tranh biện. Hiện giờ tôi đã đến tuổi bát tuần, nếu các học giả trẻ không chê lão già này, hỏi tôi có lời gì muốn nhắn nhủ, tôi sẽ chỉ nói hai điểm này.
Viết tại Đại học Bắc Kinh ngày 5 tháng 5 năm 1991