Mưa bắt đầu rơi từ sáng sớm tinh mơ. Mưa, vốn dĩ chẳng phải chuyện gì hiếm lạ, nhưng đây là mưa xuân, dân gian có câu: "Mưa xuân quý tựa dầu". Hơn nữa, lại đang trong đợt hạn hán hiếm thấy, sự trân quý ấy lại càng dễ hiểu.
"Nhuận vật tế vô thanh" (Mưa nhuần thấm vạn vật, âm thầm không tiếng động), mưa xuân vốn dĩ âm thanh cực kỳ nhỏ, nhỏ đến mức "vô thanh". Thế nhưng, hiện tại tôi đang ngồi trên ban công được ngăn thành một căn phòng nhỏ, trên đỉnh đầu là một tấm tôn lớn. Nước chảy từ mái nhà phía trên dội xuống tấm tôn này, tạo nên những tiếng động, thế là chẳng còn "tế vô thanh" nữa. Theo lẽ thường, tôi ngồi ở đó, miệt mài với loại tử ngữ (chữ chết/ngôn ngữ cổ) này, vốn cần một môi trường tĩnh lặng tuyệt đối, một tâm cảnh cực kỳ tĩnh lặng, mới có thể an tâm, nhập vai, để giải mã thứ đồ chơi như thiên thư này. Tiếng mưa gõ lên tấm tôn như thế này đáng lẽ phải cực kỳ chướng tai, là thứ nên loại bỏ cho khuất mắt mới đúng.
Thế nhưng, sự thật lại hoàn toàn ngược lại. Tôi lặng lẽ ngồi đó, nghe tiếng mưa rơi trên đỉnh đầu, lúc này có thanh thắng vô thanh, lòng tôi dâng trào niềm vui khôn xiết, cứ như vừa uống tiên lộ, hít đề hồ, cảm giác phiêu diêu tựa tiên vậy. Âm thanh này lúc chậm lúc nhanh, lúc cao lúc thấp, lúc vang lúc trầm, lúc đứt lúc nối, có lúc như tiếng chuông vàng khánh ngọc, có lúc như tiếng chuông lớn trống to, có lúc như hạt châu to hạt châu nhỏ rơi xuống đĩa ngọc, có lúc như san hô đỏ, san hô trắng chìm trong biển sâu, có lúc như gảy đàn cầm, có lúc như múa sét, có lúc như trăm loài chim tranh nhau hót, có lúc như thỏ chạy chim cắt vồ, tôi miên man suy tưởng, không thể kìm lòng, lòng nở hoa, bút tuôn trào cảm xúc. Những tử ngữ như bỗng chốc sống lại, bản thân tôi cũng như đong đầy nhựa sống thanh xuân. Đời này tôi hiếm khi có được cảnh giới tinh thần như thế, càng khó lòng nói cho người ngoài hiểu được.
Ở Trung Quốc, nghe mưa vốn là việc của bậc nhã nhân. Tôi dù tự nhận mình chưa phải hoàn toàn là kẻ tục tử, nhưng có thể coi là nhã nhân hay không thì thật khó nói. Tôi đại khái là một sinh vật nằm giữa nhã và tục. Trong thơ từ cổ đại Trung Quốc, các tác phẩm về nghe mưa quả thật có không ít. Tiện thể nói thêm một câu: trong thơ từ nước ngoài dường như khá hiếm thấy. Trong bài thơ nhớ về người em họ của bạn tôi là Chương Dụng có câu: "Tần mộng xuân trì thiêm tú cú, mỗi văn dạ vũ ức liên sàng." (Thường mơ ao xuân thêm câu thơ đẹp, mỗi khi nghe mưa đêm lại nhớ lúc nằm chung giường), quả thật có chút thi vị. Ngay cả Lâm muội muội trong "Hồng Lâu Mộng" cũng thích câu "Lưu đắc khô hà thính vũ thanh" (Giữ lại sen khô để nghe tiếng mưa) của Lý Nghĩa Sơn. Bài từ nghe mưa nổi tiếng nhất đương nhiên là "Ngu Mỹ Nhân" của Tưởng Tiệp thời Tống, từ không dài, tôi xin chép ra đây:
Thiếu niên nghe mưa trên lầu hát,
Hồng chúc hôn la trướng.
Tráng niên nghe mưa trong thuyền khách,
Giang khoát vân đê,
Đoạn nhạn khiếu tây phong.
Nhi kim nghe mưa dưới tăng lư,
Mấn dĩ tinh tinh dã.
Bi hoan ly hợp tổng vô tình,
Nhất nhậm giai tiền,
Điểm đích đáo thiên minh.
Tâm trạng của Tưởng Tiệp khi nghe mưa khá phức tạp. Ông dùng việc nghe mưa để khái quát cả cuộc đời mình, từ thiếu niên, tráng niên cho đến lão niên, đạt tới cảnh giới "bi hoan ly hợp tổng vô tình" (vui buồn tan hợp vốn vô tình). Thế nhưng, khái niệm về già xưa nay có sự chênh lệch khá lớn. Ông "mấn dĩ tinh tinh dã" (tóc mai đã lốm đốm bạc), có vài sợi tóc bạc, xem ra già nhất cũng chỉ tầm năm mươi tuổi trở lại. Dưới cái nhìn của ngày nay, ông chỉ mới nằm giữa trung niên và lão niên, so với bản thân tôi, tôi đã ở độ tuổi vọng cửu (gần 90), tóc mai đã chẳng còn là "tinh tinh" nữa, mà đỉnh đầu đã "đồng sơn trạc trạc" (núi trọc/hói đầu) rồi. Để nói về việc đạt tới cảnh giới "bi hoan ly hợp tổng vô tình", tôi còn có tư cách hơn ông. Tôi đã có thể "túng lãng đại hóa trung, bất hỉ diệc bất cụ" (thả mình giữa đại hóa, chẳng vui cũng chẳng sợ).
Nhưng tại sao hôm nay nghe mưa tôi lại vui mừng khôn xiết? Trong này chẳng có mấy vị nhã, tôi ở đây hoàn toàn là một kẻ "tục tử". Điều tôi nghĩ đến chủ yếu là lúa mì, là những mầm lúa xanh non trên cánh đồng rộng lớn kia. Tôi sinh ra ở quê, dù 6 tuổi đã rời đi, không bàn đến việc làm ruộng, nhưng tôi từng nhặt lúa, lượm đậu, cắt cỏ xanh, bẻ lá cao lương. Trong huyết quản tôi chảy dòng máu của người nông dân, cho đến tận ngày nay khi đã xế chiều, cả đời tôi vẫn luôn mang tình cảm sâu nặng với nông dân và nông thôn. Hy vọng lớn nhất của nông dân là được mùa. Trời vừa hạn, đã đe dọa sự phát triển của mùa màng. Dù tôi sống lâu năm trong thành phố, hễ mưa ít, tôi lại ngóng trông mây mưa, tự thấy nỗi lo lắng ấy, tuyệt đối không kém gì người nông dân. Mùa xuân phương Bắc, mười năm chín hạn. Năm nay dường như lại hạn đến mức quái gở. Tôi ngày ngày nghe dự báo thời tiết, luôn quan sát mây trên trời. Lo lắng như lửa đốt, mà chẳng biết làm sao. Trong mơ cũng chỉ thấy mưa bụi mịt mờ.
Sáng nay, giấc mơ của tôi đã trở thành hiện thực. Tôi ngồi trên ban công rộng chẳng đầy mấy thước này, nghe tiếng mưa trên đỉnh đầu, không khỏi tâm trí bay xa ngàn dặm, lòng sảng khoái nhẹ nhàng. Trên những cánh đồng lúa mì lớn nhỏ cao thấp, có chỗ ngay ngắn có chỗ xiêu vẹo, từng phiến lá như đều mở miệng nhỏ ra, tận hưởng hút lấy những giọt mưa ngọt ngào, như cam lộ từ trên trời rơi xuống, vốn dĩ hơi vàng úa, giờ đã chuyển xanh. Vốn đã xanh, nay lại càng xanh hơn. Trong vũ trụ bỗng chốc thêm một chút ấm áp, một chút an lành.
Lòng tôi lại thu về, thu về Yến Viên, thu về ngọn núi nhỏ bên cạnh tòa nhà, thu về hồ sen trước cửa. Nhị nguyệt lan mà tôi yêu nhất đang nở hoa. Chúng liều mạng vùng vẫy từ trong bùn đất, chống chọi với hạn hán, chẳng còn cách nào khác đành nở ra những bông hoa nhỏ màu đỏ trắng, màu sắc vẫn như cũ, nhưng vẻ tươi sáng đã không còn, nhìn thấy người ta cảm giác cô đơn quạnh quẽ. Trong hồ sen, những đóa sen vừa tỉnh giấc ngủ đông, đang chuẩn bị sức lực để vươn lên mặt nước. Nước đương nhiên là không thiếu. Thế nhưng, mưa bụi rơi trên mặt nước, vẽ thành từng vòng tròn nhỏ, vừa tan đã lại sinh, vừa sinh lại tan. Đây vốn là thứ mà những thi nhân trong nhân loại yêu thích, hoa sen nhỏ nhìn thấy cũng vui mừng trở lại, khí thế càng mạnh mẽ hơn, chắc chắn sẽ sớm chui lên khỏi mặt nước.
Lòng tôi lại thu gần thêm một tầng, thu về ban công này, thu về trong lồng ngực mình, trên đỉnh đầu tiếng lách cách vẫn như cũ, tâm trạng tôi lại càng thêm vui vẻ. Nhưng tôi luôn lo lắng, nó sẽ đột ngột ngừng lại. Tôi thầm cầu nguyện, chúc cho tiếng mưa cứ vang mãi, vang mãi, vĩnh viễn không ngừng.
Ngày 13 tháng 4 năm 1995