Thơ Tuyển Từ Divan Của Hafiz

Lượt đọc: 465 | 0 Đánh giá: 0/10 Sao
★★★★★★★★★★
★★★★★★★★★★
« Lùi Tiến »
Giới Thiệu

❊ ❊ ❊

Shemsuddin Mahommad, người được biết đến nhiều hơn qua bút danh Hafiz, sinh ra tại Shiraz vào đầu thế kỷ XIV. Theo nghĩa đen, tên của ông có nghĩa là Mặt trời của Đức tin, Người đáng được tán dương, và Người có thể tụng kinh Koran; đồng bào của ông còn gọi ông bằng những tước hiệu như Chiếc lưỡi của Điều huyền bí và Người thông dịch những bí ẩn. Phần lớn cuộc đời ông trải qua ở Shiraz, và ông qua đời tại thành phố đó vào dịp cuối thế kỷ. Ngày sinh chính xác cũng như ngày mất của ông đều không rõ. Ông sống trong một thời kỳ đầy biến động. Những bài thơ tình tinh tế của ông được cất lên giữa tiếng khí giới va chạm đầy thô bạo, và những giấc ngủ của ông hẳn đã thường xuyên bị gián đoạn bởi bóng đen nạn đói trong một thị trấn bị bao vây, bởi những cuộc tấn công của ngoại xâm và dòng người bại trận tháo chạy.

Lịch sử Ba Tư trong thế kỷ XIV vô cùng hỗn loạn. Ngoài một chuỗi các cuộc chiến tranh và binh biến, người ta hầu như không biết gì thêm về các điều kiện chính trị dưới thời Hafiz sống. Năm mươi năm trước khi nhà thơ ra đời, Hulagu, một người cháu của nhà chinh lược vĩ đại người Tartar Chinghis Khan, đã chiếm được Baghdad, xử tử vị Khalif cuối cùng của nhà Abbaside và chấm dứt dòng dõi trực hệ của triều đại cai trị Ba Tư kể từ năm 750. Trong 200 năm tiếp theo, quả thực vẫn còn một nhánh của gia tộc Abbas sinh sống tại Cairo, những người được các Sultan dòng Mamluk của Ai Cập suy tôn làm Khalif; nhưng họ hoàn toàn không có thực quyền, và địa vị của họ chỉ như những kẻ phụ thuộc nơi triều đình Mamluk.

Các con và cháu của Hulagu kế vị ông làm chúa tể Ba Tư và Lưỡng Hà, trên danh nghĩa vẫn thần phục Đại Hãn Mông Cổ ở Cambalec hay Bắc Kinh, nhưng thực tế thì hoàn toàn độc lập, và các tỉnh khác nhau trong đế quốc của họ được cai trị bởi các tổng đốc nhân danh họ. Vào khoảng thời gian Hafiz ra đời, tức là vào đầu thế kỷ XIV, một nhân vật tên là Mahmud Shah Inju đang cai trị tỉnh Fars, nơi Shiraz là thủ phủ, dưới danh nghĩa Abu Said, hậu duệ trực hệ cuối cùng của Hulagu. Khi Mahmud Shah qua đời, Abu Said đã bổ nhiệm Sheikh Hussein ibn Juban làm tổng đốc Fars, một chức vụ béo bở và rất được thèm muốn. Sheikh Hussein đã cẩn thận ra lệnh bắt giữ và giam cầm ba người con trai của Mahmud Shah; nhưng khi họ bị áp giải qua các con đường ở Shiraz dưới tay đám bắt giữ, người mẹ đi cùng đã vén mạng che mặt và cất lên lời kêu gọi đầy cảm động trước toàn dân, xin họ hãy nhớ lại những ân huệ mà họ từng nhận được từ vị cố vương, người cha của ba cậu thiếu niên. Lời nói của bà ngay lập tức phát huy tác dụng; người dân nổi dậy, giải cứu bà cùng các con trai và đuổi Sheikh Hussein đi lưu vong. Tuy nhiên, ông ta đã quay lại với một đội quân do Abu Said cung cấp và buộc Shiraz phải quy phục quyền lực của mình một lần nữa. Năm 1335, một hoặc hai năm sau những sự kiện này, Abu Said qua đời và quyền lực của nhà Hulagu sụp đổ. Một thời kỳ vô chính phủ kéo dài theo sau, và chỉ chấm dứt khi Oweis, một hậu duệ khác của Hulagu, chiếm lấy ngai vàng. Ông và con trai là Ahmed đã trị vì tại Baghdad cho đến khi Ahmed bị đánh đuổi bởi đội quân xâm lược của Timur. Nhưng trong những năm tháng hỗn loạn ấy, quyền lực của Sultan xứ Baghdad đã bị thu hẹp đáng kể. Ngay khi Abu Said qua đời, Abu Ishac, một trong ba người con của Mahmud Shah Inju – những kẻ vừa may mắn thoát khỏi tay Sheikh Hussein – đã chiếm lấy Shiraz và Isfahan, cuối cùng hất cẳng kẻ thù cũ, trong khi Mahommad ibn Muzaffar, người từng lập nên tên tuổi lẫy lừng nhờ lòng dũng cảm khi phục vụ Abu Said, đã tự xưng là chủ nhân của Yezd.

Từ thời điểm đó trở đi, các tổng đốc của những tỉnh Ba Tư dường như lúc thì tuyên bố trung thành trên danh nghĩa với Sultan xứ Baghdad, lúc lại với vị Khalif ở nơi xa xôi hơn. Vị thế của Shiraz nằm giữa Baghdad và Cairo hẳn phải giống như Venice nằm giữa Rome và Constantinople, và cũng giống như Venice, thành phố này chẳng tuân phục vị chúa tể nào.

Abu Ishac đã không chèo lái con thuyền đời mình vào những vùng nước yên bình. Năm 1340, Shiraz bị bao vây và chiếm đoạt bởi một vị Atabeg kình địch, và người con trai của Mahmud Shah buộc phải bằng lòng với Isfahan. Nhưng vào năm sau, ông quay lại, dùng mưu kế chiếm lại Shiraz và một lần nữa tái lập quyền thống trị trên toàn cõi Fars. Những năm tháng cai trị còn lại của ông chủ yếu xoay quanh các cuộc viễn chinh quân sự chống lại Yezd, nơi Mahommad ibn Muzaffar và các con trai đang xây dựng một thế lực đáng gờm. Năm 1352, quyết tâm chấm dứt những cuộc tấn công này, Mahommad tiến quân vào Fars và vây hãm Shiraz. Abu Ishac, với một cuộc đời ngập chìm trong sự hoang phí vô độ, lại càng gia tăng những cuộc trác táng trước hiểm họa cận kề. Không chắc chắn về lòng trung thành của người dân Shiraz, ông đã cho xử tử toàn bộ cư dân của hai khu phố trong thành, và còn dự tính sẽ bảo đảm an toàn cho khu phố thứ ba theo cách tương tự. Nhưng những biện pháp đó đã không mang lại kết quả như mong muốn. Thủ lĩnh của khu phố sắp bị đe dọa đã đánh hơi được âm mưu của nhà vua, liền trao chìa khóa cổng thành cho Shah Shudja – con trai của Mahommad ibn Muzaffar – và Abu Ishac một lần nữa buộc phải tìm nơi trốn chạy ở Isfahan. Bốn năm sau, vào năm 1357, ông bị nộp cho Mahommad; người này đã áp giải ông về Shiraz và, với một sự nhạy cảm tuyệt vời đối với kịch tính lịch sử, đã ra lệnh chém đầu ông tại một khoảng đất trống trước những tàn tích của Persepolis.

Nhà du hành người Ả Rập Ibn Batuta, người đã đến thăm Shiraz trong khoảng thời gian từ năm 1340 đến 1350, đã để lại một bản mô tả về vị quân vương nơi đây: “Abu Ishac,” ông viết, “là một trong những vị Sultan xuất sắc nhất mà người ta có thể tìm thấy” (phải thừa nhận rằng tiêu chuẩn trung bình của các vị Sultan thời Ibn Batuta không quá cao); “ông có khuôn mặt khôi ngô, phong thái uy nghi, và hạnh kiểm cũng đáng ngưỡng mộ không kém. Tâm hồn ông hào phóng, tính cách đặc biệt, và ông rất khiêm nhường dẫu quyền lực vô cùng to lớn cùng lãnh thổ rộng mở. Quân đội của ông vượt quá con số 30.000 người, gồm cả người Thổ và người Ba Tư. Những thần dân trung thành nhất của ông là cư dân Isfahan; nhưng ông lại e dè người dân Shiraz, những con người dũng cảm không chịu khuất phục các vị vua, và ông không dám giao vũ khí cho họ.” Quan niệm này về mối quan hệ của ông với hai thành phố hoàn toàn trùng khớp với lịch sử sau đó của Abu Ishac, đồng thời cho thấy khả năng quan sát tinh tường của Ibn Batuta. Nhưng ông cũng kể một câu chuyện cho thấy Abu Ishac không hề mất lòng dân ở Shiraz: trong một dịp nọ, nhà vua muốn xây dựng một cổng thành lớn ở nơi đây, và khi nghe được mong muốn ấy, người dân đã thi nhau thể hiện sự số sắng để làm hài lòng ông; người thuộc mọi tầng lớp đổ xô ra làm việc, mặc những bộ trang phục đẹp nhất và dùng xẻng bằng bạc để đào nền móng. Abu Ishac cũng chia sẻ niềm đam mê văn chương của thời đại, và rất khao khát được coi là đối thủ của vua xứ Delhi trong sự hào phóng đối với các bậc hiền triết; “nhưng,” Ibn Batuta thở dài, “trái đất làm sao sánh được với chòm sao Tua Rua!” Nhà sử học Ba Tư ghi chép về cái chết của Abu Ishac đã dẫn lại một bài thơ tứ tuyệt mà vị Atabeg được cho là đã viết khi còn trong ngục tối:

“Hãy buông vũ khí lúc Vận mệnh quay lưng,

Chớ đấu sức với bánh xe Trời, hỡi kẻ sĩ,

Hãy kiên tâm cạn chén mang tên Tử thần,

Trút cặn bã xuống mặt đất rồi đi đi.”

Vị mạnh thường quân đầu tiên của Hafiz đã lụi tàn như thế.

Từ năm 1353 cho đến năm 1393, khi Timur chinh phục Shiraz lần thứ hai và cũng là lần cuối cùng, phần lớn xứ Ba Tư nằm dưới sự cai trị của các thành viên gia tộc Muzaffar. Hầu như chẳng có năm nào trôi qua mà không bị xáo trộn bởi nội chiến, chẳng có năm nào mà một trong những người con hoặc cháu của Mahommad không phải chịu cảnh ngục tù hay những bất hạnh lớn hơn dưới tay các anh em mình. Bản thân Mahommad là người đầu tiên gục ngã. Shah Shudja đã bắt giữ cha mình khi ông đang lớn tiếng đọc kinh Koran cùng một nhà thơ trong triều đình, rồi ra lệnh làm mù mắt ông. Vế sau của cuộc đời khắc nghiệt ấy đã lụi tàn giữa những bức tường ngục tối ở Ka’lah-i-Safid. “Không vì lý do chính đáng,” Hafiz ca hát, “bậc chiến thắng của những kẻ chiến thắng đã phải chịu cảnh ngục tù; một cái đầu hùng vĩ nhất, dẫu vô tội, cũng phải cúi gục. Ông từng chinh phục Shiraz, Tabriz và Irak; để rồi cuối cùng, giờ phút của riêng ông cũng đến. Kẻ mà trong mắt thế gian chính là ngọn lửa do ông thắp lên (tức con trai của Mahommad là Shah Shudja), lại dùng thanh sắt nung đỏ chọc vào chính đôi mắt từng nhìn thế gian với ánh mắt khải hoàn ấy.” Mahommad là một con người cứng rắn và tàn nhẫn, dũng cảm trong chiến trận, khôn ngoan trong mưu lược, nhiệt thành trong tín ngưỡng nhưng lại lạnh lùng và tàn ác vô độ, một kẻ phản trắc trong tình bạn và một đối thủ không bao giờ khoan nhượng. Nhà sử học Ba Tư Lutfallah thuật lại rằng trong nhiều dịp, ông từng chứng kiến cảnh các tội phạm bị giải đến trước mặt Mahommad khi vị Tiểu vương đang bận đọc kinh Koran. Đặt cuốn sách sang một bên, ông ta rút gươm sát hại những kẻ phạm tội ngay tại chỗ, rồi quay lại với việc hành lễ mà nét mặt không hề biến sắc. Shah Shudja từng hỏi cha mình rằng liệu ông đã tự tay giết đủ một nghìn người hay chưa. “Không,” Mahommad đáp, “nhưng ta nghĩ số người bị ta tước đoạt sinh mạng cũng phải lên tới tám trăm.”

Sau cái chết của ông, Shah Shudja lên trị vì tại Shiraz, còn người em trai Shah Yahya nắm quyền ở Yezd. Shah Shudja cũng là một con người đầy nhiệt huyết như cha mình, nhưng đó là thứ nhiệt huyết được hướng vào những mục tiêu khác biệt; ngọn lửa tôn giáo khắc kỷ của người cha đã biến thành tinh thần trác táng cuồng loạn ở người con. Bất cứ khi nào không bận tiến hành các cuộc viễn chinh chống lại anh em và cháu mình, ông lại đắm chìm trong những cuộc hoan lạc cuồng loạn nhất ở Shiraz. Sự tàn ác của ông cũng chẳng kém gì Mahommad. Trong một cơn say khướt, ông đã ra lệnh chọc mù mắt chính con trai mình, và dẫu cho theo lời thỉnh cầu của vị đại thần, ông đã hối hận và phái một sứ giả thứ hai phi ngựa đuổi theo vị sứ giả đầu tiên, thì mọi chuyện đã quá muộn để cứu vấy đứa trẻ. Trước khi Shah Shudja qua đời, hồi chuông báo tử của gia tộc Muzaffar đã điểm – Tamerlane cùng lũ hổ mãnh Tartar đã tiến sâu vào miền Bắc Ba Tư. Năm 1382, Shah Shudja cử một sứ đoàn cầu hòa mang theo lễ vật đến yết kiến ông – gồm ngọc ngà, lụa là, ngựa chiến, một chiếc bệ ngồi bằng lụa đỏ, một cờ hiệu hoàng gia và một chiếc ô Trung Hoa; và để đáp lễ, Timur đã gửi tặng nhà vua một cỗ áo choàng danh dự cùng chiếc đai lưng nạm ngọc.

Kiệt sức trước tuổi vì lối sống phóng túng, Shah Shudja đã làm mọi cách có thể để đảm bảo tương lai cho gia tộc trước khi nhắm mắt xuôi tay. Ông gửi thư cho cả Timur lẫn Sultan Ahmed xứ Baghdad, ủy thác sự bảo hộ đối với người con trai Zein-el-Abeddin, các anh em và cháu của mình. Tấm màn che phút lâm của nhà vua được kéo lên trong chốc lát, và một giai thoại mang đậm phong cách yêu thích của các sử gia phương Đông đã phơi bày trước mắt chúng ta gương mặt không hề sợ hãi và đầy vẻ đáng sợ ấy. Nghe tin người em trai Ahmed đang chuẩn bị tranh giành quyền kế vị với Zein-el-Abeddin, ông đã cho triệu cậu ta đến để thuyết phục từ bỏ ý định. Nhưng khi Ahmed bước vào căn phòng nơi Shah Shudja đang lâm bệnh nặng sắp chết, cả hai anh em đều bật khóc, và Ahmed quá xúc động đến mức buộc phải lui ra ngoài. Ngay lập tức, Shah Shudja liền gửi cho ông ta một bức thư qua tay một người đầy tớ trung thành. “Thế gian,” ông viết, “tựa như bóng mây và giấc mộng ban đêm; bởi bóng mây chẳng có chốn dừng chân, còn khi kẻ mộng mơ tỉnh giấc, thứ sót lại cho hắn chỉ là một ký ức hư ảo về giấc mơ kia. Ta tiên đoán sẽ có nhiều biến loạn ở Shiraz; Kerman mới là quê cha đất tổ của chúng ta. Ta không mang oán hờn gì với đệ; nhưng giờ đây, khi ta sắp bước vào một chuyến đi dài, nếu đệ trở thành kẻ gieo rắc bất hòa, thì không chỉ một mình ta trách cứ đệ, mà cả Thượng đế cũng vậy; và kẻ thù của chúng ta sẽ được dịp vui mừng. Vậy nên hãy đến Kerman và từ bỏ thành phố bất hạnh này.” Và Ahmed đã ra đi.

Shah Shudja qua đời trong hơi hướng của sự thánh thiện. Mười vị thánh nhân túc trực bên ông không ngừng nghỉ, đọc vang kinh Koran từ đầu đến cuối trong mỗi ngày. Ông để lại một danh tiếng lẫy lừng về lòng dũng cảm và sự hào phóng. Ông cũng là một nhà thơ theo phong cách của các vị vua, và từ khi còn là một cậu bé, ông đã có thể thuộc lòng kinh Koran.

Người con trai mà ông đã dành những giờ phút cuối đời để bảo đảm tương lai ấy lại chẳng thể ở lại lâu trên ngai vàng do cha mình để lại. Trong triều đại ngắn ngủi của mình, Zein-el-Abeddin bận rộn chống đỡ các cuộc tấn công từ người anh họ Mansur, nhưng đến năm 1388, ông buộc phải tháo chạy trước một kẻ thù khủng khiếp hơn bất kỳ kẻ nào ông từng biết. Timur, kẻ đã vẩn vơ bên bờ cõi Fars trong nhiều năm, đã tràn vào miền Nam Ba Tư và chiếm lấy Shiraz. Zein-el-Abeddin tìm kiếm sự che chở nơi Mansur, nhưng kẻ này lại lấy oán báo đức bằng cách giam cầm và làm mù mắt ông. Chắc chắn là vào năm 1388, cuộc gặp gỡ nổi tiếng giữa Hafiz và Timur đã diễn ra (xem chú thích cho Bài thơ V), chứ không phải vào thời điểm cuộc chinh phục Shiraz lần thứ hai vào năm 1393. Sự nhầm lẫn giữa hai mốc thời gian này đã khiến một số nhà văn hoài nghi tính xác thực của câu chuyện, bởi vì hầu như chắc chắn rằng nhà thơ đã qua đời trước năm 1393. Timur ban tặng Shiraz cho Shah Yahya – chú của Mansur và từng là tổng đốc Yezd; nhưng quân đội Tartar vừa bị điều đi bởi những bất ổn ở miền bắc đế quốc, Mansur liền lật đổ người chú và chiếm lấy Shiraz. Hafiz đã không sống để chứng kiến đoạn kết của vở kịch ấy, nhưng cái kết cũng chẳng còn xa. Năm 1393, Timur tiến quân với 30.000 quân tinh nhuệ chống lại Mansur. Hậu duệ đời nhà Muzaffar, chỉ với 3.000 hoặc 4.000 quân, đã hai lần lao thẳng vào trung tâm lực lượng Tartar, và có lúc tính mạng của chính Timur đã lâm vào nguy hiểm. Mansur, người tự mình chiến đấu ở nơi khốc liệt nhất của trận chiến, đã phái người ra phía sau cánh quân của mình, ra lệnh cho họ yểm trợ cú xung phong liều chết ấy; nhưng họ đã không tuân lệnh. Ông ngã xuống dưới lưỡi gươm của Shah Rukh Mirza – con trai Timur, để lại cho kẻ chinh lược quyền “hải hành trong khúc khải hoàn qua Persepolis.” Lòng dũng cảm là một phẩm chất mà các hậu duệ của Mahommad ibn Muzaffar không hề thiếu, nhưng giữa một chốn binh đao, Mansur vẫn nổi bật bởi phong thái liều lĩnh của mình. Cũng giống như các thành viên khác trong gia đình, ông là một mạnh thường quân của văn chương, và người ta kể lại rằng ông thường phân phát 200 toman mỗi ngày cho các học giả nghèo ở Shiraz. Cả vì sự mến mộ của nhân dân lẫn lòng dũng cảm của họ, Timur hiểu rằng sẽ chẳng có sự bình yên nào dành cho ông ở Shiraz chừng nào một thành viên của gia tộc Muzaffar còn sống sót; những kẻ sống sót dòng dõi Mansur đều bị đưa lên đoạn đầu đài.

Trải qua bao thăng trầm thời cuộc, Hafiz dường như vẫn đóng một vai trò khôn ngoan, dẫu có phần kém phần lãng mạn, như vị Mục sư xứ Bray. Sợi chỉ mỏng manh về tiểu sử cá nhân của ông chủ yếu được dệt nên từ những giai thoại mang tính thần thoại ít nhiều. Theo một truyền thuyết, ông là con trai của một thợ làm bánh ở Shiraz, và có lẽ ông đã được học hành tại thành phố này. Nhà thơ Jami cho biết ông không rõ Hafiz từng theo học vị đạo sư Sufi nào. Tuy nhiên, khi còn trẻ, ông là một trong những đồ đệ của Sheikh Mahmud Attar, người có vẻ như là một kẻ hành động độc lập trong số các học giả ở Shiraz. Sheikh Mahmud không hiến dâng hoàn toàn bản thân cho đời sống chiêm niệm, mà kết hợp giữa chức năng của một nhà giáo với công việc buôn bán rau củ quả. “Hỡi môn đồ của quán rượu!” Hafiz hát lên, “hãy trao cho ta chén rượu quý, để ta nâng chén chúc tụng vị Sheikh không có tu viện.” Thái độ của Sheikh Mahmud chắc chắn đã khiến ông phải hứng chịu sự lên án từ những tín đồ Sufi khắc kỷ hơn, đặc biệt là các môn đệ của một vị Sheikh tên là Hassan Asrakpush – những người, đúng như danh hiệu của bậc đạo sư họ mang, chỉ mặc y phục màu xanh lam và tuyên bố rằng tâm trí họ ngập tràn những khát vọng thiên đàng, cũng giống như thân xác họ khoác lên sắc màu của cõi trời. Hafiz đã công kích trường phái đối thủ này trong một số bài thơ của mình. “Ta là bề tôi,” ông nói, “của tất cả những ai vãi tung cặn rượu và mặc một màu duy nhất (nghĩa là khoác lên mình sự chân thành), chứ không phải của những kẻ khoác y phục màu xanh lam trong khi tâm can lại đen đúa.” Và một lần nữa: “Đừng trao chén rượu cho ta chừng nào ta chưa xé bỏ chiếc áo xanh khỏi lồng ngực mình,” ý ông muốn nói rằng ông không thể tiếp thu những giáo lý của sự khôn ngoan chân chính chừng nào ông chưa gột bỏ được những lầm lạc của kẻ chưa nhập đạo. Có lẽ từ Sheikh Mahmud, ông đã học được một triết lý lành mạnh giúp ông nhìn thấu qua lớp chủ nghĩa khắc khổ hẹp hòi của các giáo sĩ khác, dù là phái Sufi hay chính thống, và ông không bao giờ quên ơn nghĩa mà mình mang nợ. “Lão Râu Bạc của ta,” ông hát, “kẻ vãi tung những giọt cặn rượu, chẳng có vàng bạc hay quyền lực, nhưng Thượng đế đã ban cho ông cả sự hào phóng lẫn lòng nhân từ.” Và quả thực, nếu ông thành công trong việc giải phóng tinh thần của môn đệ mình khỏi những định kiến vô bổ, thì có thể thừa nhận rằng vị Sheikh đã tiến một đoạn đường dài trong việc trang bị cho ông một hành trang vững chắc vào đời. Mặc dù chưa bao giờ tuân theo bất kỳ luật lệ tu viện ngặt nghèo nào, Hafiz vẫn khoác lên mình tấm áo đạo sĩ mà ông vẫn thường nhắc đến với vẻ đầy khinh miệt. Chúng ta buộc phải cho rằng ông đã cẩn thận tuân theo lời khuyên do chính mình đề xuất, đó là giặt sạch nó trong làn rượu mà Sheikh Mahmud cung cấp cho ông; nói cách khác, ông đã pha trộn tính chính thống của mình với những giáo lý phóng khoáng hơn mà ông học được từ người thầy. Ông cũng trở thành một vị sheikh.

Người ta không rõ ông đã hé lộ món quà thi ca bất hủ của mình bằng cách nào. Có một truyền thuyết kể rằng vào một ngày nọ, một người chú của ông đang bận sáng tác một bài thơ về chủ nghĩa Sufi, nhưng vì chỉ là một kẻ làm thơ tồi tếu hạng xoàng, ông ta chẳng thể viết quá được câu đầu tiên. Hafiz đã cầm lấy tờ giấy trong lúc người chú vắng nhà và hoàn thành câu thơ. Người chú cảm thấy vô cùng khó chịu; ông ta giục Hafiz hãy viết nốt bài thơ, đồng thời nguyền rủa ông cùng những tác phẩm của ông. “Chúng sẽ mang sự điên rồ,” ông tuyên bố, “đến cho bất kỳ ai đọc chúng.” Người ta nói rằng lời nguyền ấy vẫn đeo bám tập Divan cho đến tận ngày nay, thế nên chớ có ai mà lý trí không vững vàng lại cả gan nghiên cứu nhà thơ này. Dù khởi đầu của ông ra sao, cũng chẳng mất bao lâu để chàng trai trẻ vươn lên thành một tên tuổi lừng lẫy. Abu Ishac là mạnh thường quân đầu tiên của ông. “Nhờ ân huệ từ những lá cờ chiến thắng của một vị vua,” Hafiz nói, “ta đã được nâng lên như một lá cờ giữa những người làm thơ.” Có một bài thơ dài được gửi tặng Abu Ishac, trong đó ông được gọi là vị Vua mà dưới chân ông, khu vườn vương quốc bừng nở những đóa hoa. “Hỡi bậc vĩ đại và thánh thiện!” nhà thơ cất tiếng kêu, “mỗi con người là bề tôi của ngài đều được nâng lên cao đến mức các vì sao trong chòm Song Tử cũng chỉ như chiếc đai lưng của người ấy.” Hafiz hẳn đã có mặt ở Shiraz khi Abu Ishac bị áp giải đến đây như một tù nhân từ Isfahan; thậm chí ông có thể đã chứng kiến cảnh xử tử vị vua này bên ngoài cổng Persepolis. “Số mệnh đã bắt kịp ông,” ông thở dài, “quá đỗi nhanh chóng – thương thay cho bạo lực và áp bức trong thế giới đầy cạm bẫy này! thương thay cho ân huệ và lòng nhân từ từng ngự trị giữa chúng ta! Hỡi Hafiz, chẳng lẽ ngươi chưa từng nghe tiếng cười của con gà gô đang kiêu hãnh sải bước? Nó có mảy may đếm xỉa gì đến bộ móng vuốt sắc nhọn của loài cắt tử thần.”

Rời khỏi sự che chở của Abu Ishac, Hafiz chuyển sang nương nhờ Shah Shudja, nhưng mối quan hệ giữa hai người có vẻ như không được mấy êm ả. Shah Shudja có lẽ đã hoài nghi lòng trung thành của một kẻ từng được Abu Ishac ban ơn quá sâu đậm; hơn nữa, bản thân là một người thỉnh thoảng cũng làm thơ, ông ta nuôi sự ghen tỵ nghề nghiệp đối với Hafiz. Nhà sử học Khondamir kể về một cuộc gặp gỡ chắc chắn đã không làm gia tăng chút thiện cảm nào giữa hai người đối thoại. Shah Shudja đã trách móc Hafiz vì tính lan man trong các khúc ca của ông. “Trong cùng một bài thơ,” ông nói, “anh vừa viết về rượu, về chủ nghĩa Sufi, lại vừa viết về đối tượng của lòng mình. Điều này vốn trái với thông lệ của những bậc tao nhân mặc khách.” “Những điều bệ hạ vừa ban ngọc phẩm,” Hafiz đáp lại (lưỡi đẩy trong má, mặc dù Khondamir không đề cập đến chi tiết này), “chính là tinh hoa của chân lý; thế nhưng những vần thơ của Hafiz lại tận hưởng sự nổi tiếng rộng rãi, trong khi thơ của một số nhà văn khác thậm chí còn chẳng vượt qua nổi cổng thành Shiraz.” Tuy nhiên, những màn đối đáp sắc bén thỉnh thoảng diễn ra – trong đó nhà vua thường là kẻ chịu thua thiệt – chẳng gây tổn hại gì nhiều cho một tìnhبạn vốn được xây dựng trên sự tương đồng rõ rệt về sở thích. “Kể từ giờ phút,” Hafiz tuyên bố, “mà chén rượu nhận được vinh dự từ Shah Shudja, Vận mệnh đã trao chiếc chén vui sướng vào tay mọi kẻ uống rượu”; và trong một số bài thơ, ông chào mừng việc Shah Shudja lên ngôi cùng với việc bãi bỏ sắc lệnh cấm uống rượu: “Đứa con gái của chùm nho đã hối hận vì thói ở ẩn; nàng đã đến gặp kẻ gìn giữ sự bình yên (tức Shah Shudja) và nhận được sự cho phép cho những hành vi của mình. Nàng bước ra từ sau bức màn để báo cho những kẻ si tình hay rằng nàng đã quay đầu đổi hướng.” Một phần vì lòng biết ơn, một phần vì hướng tới những ân huệ trong tương lai, Hafiz đã ca tụng vinh quang của Shah Shudja, y như ông từng ca tụng vị Abu Ishac bất hạnh, và nhà vua cũng không hề chối từ những lời chúc tốt đẹp như thế từ vị nhà thơ nổi tiếng nhất thời đại: “Mong cho quả cầu thiên đàng mãi nằm trong phần cong chiếc gậy mã cầu của ngài, và toàn thế giới sẽ là một sân chơi đối với ngài. Danh tiếng về sự nhân đức của ngài đã chinh phục bốn phương trời; mong nó mãi mãi là tấm khiên bảo vệ cho ngài!”

Một trong những vị tể tướng của Shah Shudja, Hadji Kawameddin Hassan, cũng là một người bạn tốt của Hafiz. Trong các bài thơ, vị này thường được ví von là Assaf thứ hai (Assaf nguyên bản là vị tể tướng của Vua Solomon, nổi tiếng vì sự khôn ngoan), trong khi Shah Shudja hóa thân dưới tước hiệu của chính Vua Solomon. Sau khi trở về từ một chuyến đi, có lẽ là đến Yezd, Hafiz đã trải qua vài tháng trong dinh thự của vị Tể tướng – điều này được thúc đẩy bởi một lý lẽ vô cùng đanh thép. Trong một bài thơ, có một cuộc đối thoại giữa chính ông và một người bạn, trong đó người bạn nói với ông rằng: “Khi mà sau hai năm vắng bóng, vận mệnh đã đưa anh trở về nhà, cớ sao anh vẫn chưa chịu bước ra khỏi dinh thự của quan lớn?” Hafiz đáp rằng con đường ông đang bước không phải do ông tự chọn: “Một viên quan thị vệ của vị quan tòa đang đứng mai phục trên đường như một con rắn, và bất cứ khi nào ta muốn vượt qua ngưỡng cửa của ngài, hắn lại tống đạt trát hầu rồi lาก ta ngược lại vào chốn ngục tù.” Ông tiếp tục nhận xét rằng trong hoàn cảnh đầy đau đớn ấy, ông thấy dinh thự của ngài chủ là một chốn dung thân an toàn, và những tên đầy tớ của Tể tướng là những đồng minh hữu ích để chống lại tay chân của công quyền. “Nếu bất cứ kẻ nào đưa ra đòi hỏi với tôi ở đó, tôi liền gọi đến sự trợ giúp từ cánh tay lực lưỡng của một gia nhân thuộc phủ Tể tướng, và chỉ bằng một cú đánh, tôi khiến sọ hắn nứt làm đôi.” Quả là một cách giải quyết vấn đề pháp luật đầy gọn gàng, và chắc chắn chẳng mảy mai khiến lòng vị quan tòa dịu lại đối với kẻ phạm tội.

Có một vị Khawameddin khác cũng thường xuyên được nhắc đến, đó là Tể tướng của Sultan Oweis xứ Baghdad. Ông đã thành lập một học viện tại Shiraz dành riêng cho Hafiz, nơi nhà thơ giảng dạy kinh Koran, ngâm đọc những vần thơ của chính mình, và nơi danh tiếng của ông đã thu hút một lượng lớn học trò. Chúng ta bắt gặp cảnh Hafiz xin tiền ân nhân của mình để duy trì ngôi trường này bằng những lời lẽ sau: “Hỡi người bạn kín đáo (từ khúc của ta), hãy đến nơi xó xỉnh vắng lặng đến mức cơn gió cũng chẳng hề hay biết, hãy đến bên tai người thầy, vừa đùa vừa thật mà thốt lên lời phô bày sắc sảo, để lòng người ưng thuận; rồi bằng tấm lòng nhân hậu, hãy xin ngài ban ơn cho ta biết, nếu ta ngỏ lời xin một khoản trợ cấp nhỏ thì thỉnh cầu ấy có được chấp thuận chăng?” Người ta không thể không hy vọng rằng một bức thư xin xỏ vô cùng duyên dáng như thế, lại còn được cất lên bằng thơ ca, không chỉ dừng lại ở mức được chấp thuận. Có lẽ chính vị Tể tướng này đã gửi tặng Hafiz một cỗ áo choàng danh dự nhưng khi nhận lại quá ngắn so với chiều cao của ông; “nhưng,” nhà thơ nhã nhặn đáp lời, “chẳng có sự ân huệ nào của ngài lại có thể quá ngắn đối với bất kỳ ai.”

Từ chính Oweis, Hafiz được cho là đã nhận được nhiều ân huệ, nhưng ông dường như không mấy hài lòng trước cách hành xử của vị Sultan đối với mình: “Từ tận đáy lòng,” ông nói, “ta là nô bộc của Sultan Oweis, nhưng ngài lại chẳng hề nhớ đến bề tôi của mình.” Con trai của Oweis, Sultan Ahmed xứ Baghdad – kẻ có sự tàn ác khiến thần dân phải cầu cứu sự can thiệp của Timur – rất tha thiết muốn lôi kéo Hafiz đến yết kiến triều đình mình; nhưng Hafiz, có lẽ vì sự cẩn trọng, đã từ chối lời mời ấy, nói rằng ông bằng lòng với mẩu bánh mì khô ăn tại nhà, và chẳng có chút ham muốn nào đối với món mật ong mà những người hành hương thu lượm dọc bên đường. Ông gửi cho Ahmed một bài thơ trong đó ông ca ngợi tên tuổi vị này bằng những lời tán dương ngút trời. “Trên mảnh đất Ba Tư,” ông tuyên bố, “nụ hoa niềm vui chưa từng hé nở vì ta. Sông Tigris xứ Baghdad và làn rượu thơm ngát mới tuyệt vời làm sao! Hỡi cơn gió ban mai, hãy mang đến cho ta lớp bụi từ ngưỡng cửa của người bạn hữu, để Hafiz có thể dùng nó gột rửa tròng mắt của trái tim mình thật sáng ngời.”

Chỉ một duy nhất một lần ông nhận lời mời từ các vị vua ngoại quốc, và trải nghiệm của ông trong dịp ấy chẳng mang lại chút khích lệ nào. Ông đến thăm Shah Yahya – em trai của Shah Shudja – tại Yezd, nhưng phần thưởng ông nhận được lại chẳng tương xứng với kỳ vọng. “Chúc ngài trường thọ và đạt được mọi điều như ý nguyện, hỡi Người rót rượu nơi cung điện Djem!” – ông viết như thế, và ngữ cảnh cho thấy sự ám chỉ này hướng về Shah Yahya – “dẫu cho khi ta ở bên ngài, chiếc chén của ta chưa từng một lần được rót đầy rượu.” Hơn thế nữa, là một kẻ si tình tận tụy của Shiraz, Hafiz đã quỵ ngã vì nỗi nhớ nhà da diết mỗi khi rời xa thành phố quê hương. “Cớ sao,” ông thốt lên trong một bài thơ nhỏ đầy bi thương được viết trong thời gian ở Yezd – “Cớ sao ta không trở về chốn quê nhà? Cớ sao ta không gửi gắm lớp bụi của mình nơi con đường của người ta yêu dấu? Lồng ngực ta chẳng thể chịu đựng nổi những đớn đau xứ người; hãy để ta trở về thành phố của mình, hãy để ta làm chủ khát vọng của trái tim ta.” Người ta kể rằng chính sau chuyến thăm đầy xui xẻo đến chỗ Shah Yahya ấy, ông đã thốt lên câu nói: “Dường như Vận mệnh không có ý định bắt các vị vua phải khôn ngoan.”

Ông chưa từng một lần nào khác hái lượm thứ mật ong trên những con đường hành hương. Quả thực, có một bận, đáp lại lời mời khẩn khoản của Shah Mahmud Purabi, Sultan xứ Bengal, ông đã lên đường sang Ấn Độ; nhưng một chuỗi tai họa giáng xuống đầu ông, khiến ông nản lòng và quyết định quay về nhà. Câu chuyện này được kể lại trong phần chú thích của Bài thơ XXI.

Từ vị Sultan xứ Hormuz, ông nhận được rất nhiều ân huệ, dẫu ông từ chối đến thăm ngài cùng những bãi ngọc trai ở vịnh Ba Tư. Ông so sánh vị Sultan này với Shah Yahya, theo chiều hướng hạ thấp rõ rệt vị thứ hai, khi nói rằng vị Vua chưa từng gặp mặt ông đã lấp đầy miệng ông bằng những hạt ngọc trai, trong khi Shah Yahya – người mà ông đã nhọc công lặn lội đến tận triều đình – lại rẫy ông ra về với hai bàn tay trắng.

Shah Shudja không phải là thành viên duy nhất của gia tộc Muzaffar bảo bọc Hafiz; vị hoàng tử chiến binh Mansur mới chính là người bạn kiên trung của ông. Có vẻ như ông đã vắng mặt ở Shiraz vào thời điểm Mansur lên ngôi – có lẽ ông đã đi theo đoàn quân đang rút lui của Timur. “Cơn gió đã mang tin đến cho ta,” ông cất lời ca vang, “rằng ngày tháng khổ đau đã qua rồi; ta sẽ trở về Shiraz nhờ ân huệ của người bạn. Trên những lá cờ của kẻ Chinh phục (tức Mansur, ý nghĩa cái tên của vị này), Hafiz được nâng bổng lên tận thiên đường; chạy trốn để tìm chốn nương thân, định mệnh đã đặt ông lên những bậc thềm của một ngai vàng.” Mansur đánh giá rất cao nhà thơ. Có truyền thuyết kể rằng khi bổ nhiệm một người con trai làm tổng đốc một tỉnh, hoàng tử trẻ đã xin cha ban cho vị tể tướng Jelaleddin làm cố vấn, và Hafiz làm thầy dạy. “Cái gì!” Mansur đáp lời, “con muốn làm Vua ngay cả khi cha mình còn sống, nên mới đòi hỏi hai con người khôn ngoan nhất trong vương quốc của ta sao?”

Hafiz lúc này đã già nua. Tuổi trẻ từng vô cùng tươi đẹp; người đàn ông tóc hoa râm từ bỏ nó với một tiếng thở dài không nguôi. “Ah, cớ sao mái tóc đen của ta lại hóa trắng phau!” ông than thở, đồng thời cố gắng sưởi ấm dòng máu già cõi bằng thứ rượu của những ngày xưa cũ. “Hôm qua vào lúc rạng đông, ta tình cờ chạm mặt một hai ly rượu – ngọt ngào tựa làn môi Người rót rượu đối với vị giác của ta. Và rồi, khi đại não bừng cháy, ta ao ước được quay về bên tình nhân Tuổi Trẻ, nhưng giữa chúng ta một phán quyết ly hôn đã được tuyên.” Và một lần nữa: “Đêm qua Hafiz lang thang bước vào quán rượu, và ông có cảm giác như Tuổi Trẻ, người tình của ông, đã quay trở lại, và rằng tình yêu cùng sự điên dại đã trở lại với cái đầu luống tuổi của ông.” “Gieb meine Jugend mir zurück!” Những nhà thơ khác ngoài Hafiz cũng từng cất lên khúc ca cùng giai điệu ấy. Dù có sống để chứng kiến sự sụp đổ của triều đại từng che chở cho mình hay không, ông đã tiên liệu trước những giông bão sắp sửa giáng xuống vương triều ấy và xuống cả Shiraz thân yêu của ông. Có một bài thơ ngắn đầy những điềm gở được cho là đã viết sau khi Timur tiến vào thành: “Biết bao hỗn độn ta nhìn thấy dưới quỹ đạo mặt trăng, mọi xó xỉnh trên trái đất đều ngập tràn điều ác và sự gian trá! Có sự tranh chấp giữa những người con gái của chúng ta, và giữa các bà mẹ là cuộc đấu khẩu, và người cha thì mang dạ độc ác đối với con trai mình. Chỉ có những kẻ ngốc mới đang uống thứ nước giải khát pha nước hoa hồng và đường; những kẻ khôn ngoan thì nuôi dưỡng thân mình bằng chính dòng máu trong tim. Con ngựa Ả Rập bị thương dưới yên cương, còn con lừa lại đeo chiếc vòng cổ bằng vàng trên cổ. Hỡi người thầy, hãy đón nhận lời khuyên của Hafiz: ‘Hãy đi và làm những điều thiện!’ bởi ta thấy châm ngôn này có giá trị lớn hơn cả một kho tàng ngọc ngà châu báu.” Trong một số vần thơ, ông chúc mừng Mansur vì một chiến thắng và cuộc trở về vinh quang đắc thắng tại Shiraz, điều này có lẽ ám chỉ việc tái lập dòng dõi nhà Muzaffar sau khi Timur rút đi. “Hãy trao cho ta chén rượu,” ông nói trong một bài thơ như thế, “bởi những luồng gió tuổi trẻ đang thổi qua mái đầu già nua của ta, ta vui mừng biết bao khi lại được nhìn thấy gương mặt của Nhà vua.”

Năm qua đời của ông được ghi nhận theo nhiều mốc khác nhau là 1388, 1389, 1391, và 1394, nhưng dường như khó có khả năng ông vẫn còn sống cho đến tận năm 1394. 1389 là năm được ghi trong một câu đối của một tác giả vô danh khắc trên ngôi mộ của ông: “Nếu ngươi muốn biết khi nào ông tìm được một chốn bình yên trong lớp bụi Mosalla, hãy tìm con số ấy trong lớp bụi Mosalla.” Các chữ cái trong từ tiếng Ba Tư Khak-i-Mosalla, nghĩa là lớp bụi Mosalla, cho ra con số 791, tức năm 1389 theo lịch Công nguyên của chúng ta. Ông yên nghỉ trong khu vườn Mosalla bên ngoài Shiraz – một khu vườn mà ông chưa bao giờ mệt mỏi ca ngợi, và bên dòng suối Ruknabad, nơi ông từng bao lần nghỉ ngơi dưới bóng râm của hàng cây trắc bách diệp. Khi Sultan Baber chinh phục Shiraz khoảng sáu mươi năm sau cái chết của nhà thơ, ông đã cho dựng một đài tưởng niệm ngay trên ngôi mộ của Hafiz. Một khối đá hình chữ nhật trên đó khắc hai khúc ca trích từ tập Divan dùng làm dấu hiệu đánh dấu phần mộ. Phía đầu mộ khắc một câu bằng tiếng Ả Rập: “Thượng đế là đấng trường tồn, và vạn vật khác đều sẽ trôi qua.” Khu vườn chứa đựng lăng mộ của rất nhiều tín đồ Ba Tư sùng đạo – những người khao khát được nghỉ ngơi trong mảnh đất thiêng che chở cho hài cốt của nhà thơ, và lời tiên tri của ông rằng ngôi mộ của mình sẽ trở thành một chốn hành hương cho tất cả những kẻ say xỉn trên thế giới đã phần lớn ứng nghiệm. Một cây trắc bách diệp vô cùng cổ thụ, được đồn đại là do chính tay Hafiz trồng, đã đứng sừng sững trong hàng trăm năm ở phần đầu ngôi mộ của ông, và “gieo bóng râm của nó lên lớp bụi của những khát vọng đời ông.”

Hiếm có vị thầy giáo hay sủng thần nào của các bậc vương giả lại được hưởng một sự nổi tiếng trọn vẹn không tì vết, nhất là khi những lời phê phán của ông nhắm vào những kẻ bất đồng quan điểm lại cay nghiệt và lặp đi lặp lại nhiều lần hệt như Hafiz; và bản thân ông cũng chẳng phải là một ngoại lệ trước quy luật chung ấy. Hơn nữa, những hành vi của chính ông đã trao cho kẻ thù những lý do vững chắc để phàn nàn. Các nhà viết tiểu sử, theo bản tính muôn thuở của họ, thường vẽ nên một bức tranh màu hồng về cuộc đời ông. Chẳng hạn như Daulat Shah, khẳng định rằng “ông luôn hướng về hội chúng của các đạo sĩ và các bậc hiền triết, và đôi khi ông cũng đạt tới tầng lớp xã hội của các bậc vương tử; một người bạn của những cá nhân có đức hạnh và sự hoàn mỹ lỗi lạc cùng những thanh niên dòng dõi quý tộc.” Nhưng những lời kể như thế không hoàn toàn được chứng thực bởi các truyền thuyết khác, và những vần thơ của ông dưới con mắt của một độc giả không thiên kiến hoàn toàn không phải là tác phẩm của một con người mang bản tính khổ hạnh. Với tất cả sự tôn kính dành cho Daulat Shah, tôi xin phép được cho rằng Abu Ishac, Shah Shudja và Shah Mansur không một ai trong số họ là những cá nhân mang đức hạnh lỗi lạc; quả thực, thật khó để có thể tưởng tượng một người bạn kiêm thi sĩ tán dương họ lại có thể từ bỏ mọi niềm vui của cuộc sống. Kẻ thù của ông thậm chí còn đi xa đến mức buộc tội ông tội danh dị giáo và thậm chí cả vô thần, và cảm giác bất mãn của quần chúng mạnh mẽ đến mức vào lúc ông qua đời, người ta đã tranh cãi xem liệu thi hài của ông có được hưởng các nghi thức an táng hay không. Vấn đề chỉ được giải quyết bằng cách tham vấn các vần thơ của ông – khi được rút ra một cách ngẫu nhiên, tập thơ đã mở ra ngay câu này: “Đừng sợ hãi khi bước theo những bước chân sùng đạo sau cỗ quan tài của Hafiz, bởi dẫu ông có đắm chìm trong đại dương tội lỗi, ông vẫn có thể tìm thấy một chốn trong thiên đường.” Thật là một thời đại may mắn khi cho phép các tác phẩm của một người đứng ra bảo vệ danh tiếng đầy tai tiếng của anh ta một cách suôn sẻ đến thế.

Hafiz đã kết hôn và có một người con trai. Ông thương tiếc cái chết của cả vợ lẫn con trong hai bài thơ được dịch trong tập sách này. Bất chấp mọi ân huệ nhận được từ những nhân vật lớn lao thời bấy giờ, người ta đồn rằng ông qua đời trong cảnh nghèo túng.

Sinh thời, ông quá bận rộn với công việc “giảng dạy và soạn thảo các chuyên luận triết học,” theo lời vị biên tập viên người Thổ Nhĩ Kỳ vĩ đại của ông là Sudi, “đến nỗi không có thời gian tập hợp các khúc ca của mình lại; ông thường ngâm chúng trong lớp học, bày tỏ mong muốn rằng những viên ngọc trai này có thể được xâu kết lại để làm đồ trang sức cho những người đương thời.” Điều này đã được thực hiện sau khi ông qua đời bởi học trò của ông là Sayyed Kasim el Anwar, và tập Divan của Hafiz trở thành một trong những cuốn sách phổ biến nhất trong ngôn ngữ Ba Tư. Từ Ấn Độ cho đến Constantinople, các bài ca của ông được hát lên và tụng đi tụng lại bởi tất cả những ai nói tiếng Ba Tư, và số lượng các dịch giả châu Âu của ông cho thấy lời nguyền của người chú mang một sức ảnh hưởng đặc biệt và kỳ lạ tại các quốc gia phương Tây. Giống như sử thi Eneid, tập Divan của Hafiz được tham vấn như một cuốn cẩm nang chỉ dẫn cho hành động tương lai. Có một số câu chuyện về những nhân vật nổi tiếng từng nhờ cậy đến những quẻ bói Sortes Hafizianæ này. Người ta kể rằng Nadir Shah đã tham vấn cuốn sách của Hafiz khi ông đang mưu tính một cuộc viễn chinh chống lại Tauris, và đã lật trúng câu thơ sau: “Irak và Fars ngài đã chinh phục bằng những khúc ca của mình, hỡi Hafiz; giờ đây là lúc của Baghdad và thời điểm được định đoạt của Tabriz.” Nadir Shah coi đó như một nguồn khích lệ cho những cuộc chinh phục mới, và hân hoan bước tiếp trên con đường của mình.

Hafiz giành được sự kính trọng sâu rộng ở phương Đông không chỉ với tư cách một nhà thơ trác tuyệt mà còn là một triết gia. Không một người châu Âu nào đọc tập Divan của ông lại không bị cuốn hút bởi âm hưởng tuyệt diệu của các khúc ca, nhịp điệu tinh tế, nhịp đập của điệp khúc cùng những hình ảnh đầy quyến rũ. Một số bài đượm đẫm tinh thần tuổi trẻ, tình yêu và niềm vui tột cùng, một số khác mang tính nhân văn cao cả hơn và cất tiếng vọng qua các thời đại với một giọng điệu đáng thương đến lạ kỳ gợi nhớ đến chính chúng ta; thế nhưng rất ít người trong chúng ta tìm đến Hafiz để kiếm tìm sự khôn ngoan và niềm an ủi, hay chọn ông làm người chỉ đường. Đó chính là thứ chủ nghĩa thần bí vô tận, vô vọng, trò chơi chữ nghĩa nói một đằng nhưng ngụ ý một nẻo hoàn toàn khác, sự mơ hồ của một triết lý không dám cất lên lời thẳng thắn – những điều đó khiến người châu Âu chùn bước y như cách nó thu hút tâm trí phương Đông. “Hãy trao cho chúng tôi một học thuyết có tính thực tiễn,” chúng tôi đòi hỏi. “Hãy xây dựng cho chúng tôi những lâu đài tưởng tượng nơi linh hồn chúng ta, những kẻ chạy trốn thực tại, có thể thả mình mơ mộng xa xôi” – điều đó, theo tôi nghĩ, là những gì người Ba Tư tìm kiếm nơi người thầy của họ.

Hafiz thuộc về giáo phái vĩ đại là nguồn cội của rất nhiều nhà văn nổi tiếng nhất xứ Ba Tư. Giống như Sa’di, Jami, Jelaleddin Rumi và hàng tá người khác, ông là một tín đồ Sufi. Lịch sử của chủ nghĩa Sufi vẫn chưa được viết ra một cách trọn vẹn, những cội nguồn từ đó nó sinh ra vẫn còn chưa rõ ràng, và việc nó tìm được một chốn dung thân trong Hồi giáo – tôn giáo ít mang tính thần bí nhất trong tất cả các tôn giáo – vẫn là một điều chưa được giải thích. Một số người cho rằng chủ nghĩa Sufi được du nhập từ Ấn Độ sau thời Mahommad; số khác cho rằng nó là một sự phát triển từ những giáo lý của Zoroaster – những thứ từng bị những kẻ kế vị Nhà tiên tri dập tắt nhưng không thể tiêu diệt tận gốc. Đáp lại giả thuyết thứ nhất, người ta phản bác rằng không có bằng chứng lịch sử nào về mối quan hệ giữa Ấn Độ và các quốc gia Hồi giáo sau kỷ nguyên Hồi giáo trước khi chủ nghĩa Sufi trỗi dậy, qua đó giáo điều của các nhà huyền thế Ấn Độ có thể được truyền bá; còn về giả thuyết thứ hai, có vẻ khó xảy ra khi chủ nghĩa Sufi – với giáo lý cốt lõi là tính duy nhất – lại có thể vay mượn nhiều từ một tôn giáo vốn đối lập gay gắt như tôn giáo của Zoroaster, nơi tín điều được xây dựng trên một nền tảng nhị nguyên luận. Giả thuyết thứ ba cho rằng cội nguồn của chủ nghĩa Sufi phải được tìm kiếm trong triết học Hy Lạp – bị bóp méo một cách kỳ lạ bởi tâm trí phương Đông – và trong ảnh hưởng của Cơ Đốc giáo; nhưng dẫu cho các tác phẩm của Plato thường được trích dẫn bởi các nhà văn huyền bí, và dẫu có vẻ chắc chắn rằng họ nợ một phần nào đó từ cả trường phái Tân-Platon ở Alexandria lẫn tôn giáo Cơ Đốc, điều này vẫn chưa đủ để giải thích cho sự sai lệch quá lớn trong lời dạy của Mahommad.

Nam tước Sylvestre de Sacy đã đưa ra lời giải thích sau đây cho vấn đề này. Thế kỷ thứ hai theo lịch Hijra là thời điểm của sự lên men và trỗi dậy của các giáo phái. Điều này bắt nguồn trước hết từ sự du nhập của triết học Hy Lạp, và thứ hai là từ sự kình địch giữa những người ủng hộ Ali và phe cánh của các vị Khalif dòng Ommiad và Abbaside. Chính trong số các tín đồ của Ali, những giáo điều về sự hợp nhất giữa Thượng đế và con người, sự truyền nhiễm của Thần tính vào các imam, và cách giải thích mang tính ngụ ý đối với các nghi lễ tôn giáo đã nảy nở. Daulat Shah trong cuốn Tiểu sử các nhà thơ Ba Tư đã truy nguyên chủ nghĩa thần bí ngược về tận bản thân Ali, mặc dù có lẽ ông đang gán cho con rể của Nhà tiên tri những tín điều có niên đại muộn hơn một chút. Do sức ép của hoàn cảnh, phe Alides bị đẩy vào thế đối lập với các vị Khalif đang cai trị, và buộc phải tìm kiếm một lời biện minh cho thái độ của mình, cũng như cho việc tuân thủ các nghi lễ được áp đặt bởi những kẻ mà họ từ chối công nhận là đại diện đích thực của Mahommad. Họ đọc kinh Koran dưới ánh sáng của một tín điều mới, và diễn giải nó theo một cách hoàn toàn khác với dụng ý của tác giả. Kể từ khoảnh khắc sự phân rẽ giữa dòng Shi’ite và Sunni ra đời, phái Shi’ite, hay những tín đồ của Ali, đã biến các tỉnh miền đông của đế quốc Caliphate thành pháo đài của họ. Thật không có gì là phi lý khi cho rằng một chủ nghĩa thần bí, hoàn toàn trái ngược với tinh thần thực sự của kinh Koran, đã tiến triển quá nhanh chóng ở những tỉnh gần Ấn Độ ấy, bởi vì trước khi Ba Tư bị người Ả Rập chinh phục, chủ nghĩa thần bí Ấn Độ đã cắm rễ sâu ở đó rồi. Nghĩa là, song hành cùng Hỏa giáo, đã nảy sinh một thứ chủ nghĩa thần bí vô cùng phù hợp với tâm trạng đặc thù của tâm trí Ba Tư – phù hợp đến mức nó không bị quét sạch bởi những kẻ chinh lược người Ả Rập, mà trái lại đã len lỏi vào tín điều cứng rắn và thiết thực mà họ áp đặt lên một quốc gia của những kẻ mộng mơ và các nhà siêu hình học. Tác giả của cuốn Dabistan – một cuốn sách được viết vào thế kỷ XVII chứa đựng mô tả về mười hai đức tin khác nhau – kể lại rằng từng tồn tại ở Ba Tư một giáo phái thuộc về phái Yekaneh Bina, những kẻ có đôi mắt hướng về Một đấng duy nhất: “Họ nói rằng thế giới không có sự tồn tại ngoại tại hay hữu hình nào; tất cả những gì hiện hữu chính là Thượng đế, và ngoài Ngài ra chẳng có gì khác. Trí tuệ và linh hồn con người, các thiên thần, các tầng trời, các vì sao, các nguyên tố và ba vương quốc của tự nhiên chỉ tồn tại trong tâm trí của Thượng đế và không có sự tồn tại nào ngoài điều đó.” “Nếu học thuyết Maya hay Ảo ảnh của Ấn Độ này,” M. de Sacy bổ sung thêm, “đã được chuyển giao sang Ba Tư, thì có mọi lý do để tin rằng chủ nghĩa thần bí – được đặt nền móng trên học thuyết cho rằng muôn loài đều là sự phát tiết từ Thượng đế và rồi chúng sẽ quay trở về với Ngài – có thể được truy nguyên từ cùng một nguồn cội.”

Điểm cốt lõi của chủ nghĩa Sufi là sự hợp nhất, sự đồng nhất giữa Thượng đế và con người. Đó là một học thuyết nằm sâu trong gốc rễ của mọi tôn giáo tâm linh, nhưng nếu đẩy đi quá xa, nó sẽ dẫn đến chủ nghĩa phiếm thần, chủ nghĩa tĩnh lặng (quietism) và cuối cùng là chủ nghĩa hư. Sự thiện hảo tối cao mà các tín đồ Sufi có thể vươn tới chính là sự tiêu vong của thực tại hiện hữu – quên đi rằng họ có một sự tồn tại riêng biệt, và hòa mình vào Thần tính tựa như một giọt nước hòa tan trong đại dương. Để đạt được mục đích này, họ khuyến khích đời sống khắc kỷ và sự cô tịch; nhưng họ không đẩy chủ nghĩa khổ hạnh đến mức độ vô lý cực đoan do các nhà huyền thế Ấn Độ áp đặt, họ cũng không chuẩn y những phương pháp hỗ trợ nhân tạo để kìm nén ý thức, chẳng hạn như thuốc phiện, hashish hay những chuyển động thể xác cuồng loạn của các đạo sĩ múa. Cơn say của các nhà thơ Sufi, theo các nhà phiên dịch của họ, chẳng là gì khác ngoài một trạng thái tâm thần ngây ngất, trong đó tinh thần say sưa trong sự chiêm ngưỡng Thượng đế hệt như thể xác say sưa trong hơi men. Theo cuốn Dabistan, có bốn giai đoạn trong sự biểu hiện của Thần tính: ở giai đoạn đầu, nhà huyền thế nhìn thấy Thượng đế dưới hình dạng một thực thể thể xác; ở giai đoạn thứ hai, ngài hiện hình dưới dạng một trong các thuộc tính hành động của ngài, như là Đấng Tạo hóa hay Đấng Bảo tồn thế giới; ở giai đoạn thứ ba, ngài xuất hiện dưới hình dạng một thuộc tính tồn tại trong chính bản chất của ngài, như là sự thông thái hay sự sống; ở giai đoạn thứ tư, nhà huyền thế không còn ý thức về sự tồn tại của chính mình nữa. Giai đoạn cuối này là thứ mà họ chỉ có thể hy vọng đạt tới rất hiếm hoi.

Sự hòa tan linh hồn ấy vào Thượng đế chẳng qua chỉ là một sự trở về (và tại đây chúng ta tiến gần đến những học thuyết mang màu sắc Plato như được thể hiện trong tác phẩm Phædrus) với những điều kiện từng tồn tại trước khi giáng sinh vào thế giới. Giống như trong đoạn Đối thoại, con chiến mã bất tử được ách vào cỗ xe của linh hồn, khao khát được quay trở về cánh đồng của sự ra đời, và được chiêm ngưỡng lại công lý, cái đẹp cùng sự khôn ngoan đích thực mà nó chỉ còn lưu giữ lại một ký ức không trọn vẹn, thì linh hồn của người Sufi cũng khao khát được quay trở về với Thượng đế – đấng mà từ đó nó đã bị chia cắt bởi lớp màn che trần tục của thể xác. Nhưng sự đoàn tụ này được các nhà tư tưởng phương Đông đẩy đi xa hơn rất nhiều so với Plato; theo họ, nó ngụ ý sự tiêu diệt hoàn toàn của cá tính riêng biệt, tương ứng với những điều kiện hoàn toàn khác biệt với những gì được miêu tả bởi vị Socrates của Plato, mà họ tin rằng đã tồn tại trước khi sinh ra. Không có gì là không xuất phát từ Thượng đế và là một phần của Thượng đế. Trong chính Ngài chứa đựng cả sự hiện hữu lẫn sự phi hiện hữu; khi muốn, Ngài phóng chiếu hình ảnh của mình lên cõi hư không, và sự phản chiếu ấy chính là vũ trụ. Có một đoạn văn tuyệt hay trong tác phẩm Yusuf và Zuleikha của Jami, nơi ông trình bày học thuyết sáng tạo này. “Ngươi chỉ là chiếc gương,” nhà thơ kết luận, “còn Ngài chính là khuôn mặt được phản chiếu trong tấm gương ấy; phải, nếu ngươi nhìn cho cẩn trọng, ngươi sẽ thấy rằng Ngài chính là tấm gương nữa cơ.” Bằng một ngụ ngôn, Jami minh họa sự hiện diện phổ quát của Thượng đế, và cuộc tìm kiếm mù quáng của con người đối với thứ mà họ đang bị bao vây từ mọi phía. Có một con ếch ngồi bên bờ đại dương, ngày đêm không ngừng cất tiếng ca ngợi nó. “Chừng nào mắt ta còn nhìn thấy,” nó nói, “ta chẳng thấy gì ngoài bề mặt vô biên của ngài.” Vài con cá bơi lội trong vùng nước nông nghe thấy tiếng ca của con ếch, liền khao khát đi tìm đại dương kỳ diệu mà nó nhắc đến, nhưng dù có đi đến đâu đi nữa chúng cũng chẳng thể tìm ra. Cuối cùng, trong quá trình tìm kiếm, chúng lọt vào lưới của một ngư dân, và ngay khi được kéo lên khỏi mặt nước, chúng nhìn thấy bên dưới mình đại dương mà chúng hằng kiếm tìm. Với một cú nhảy, chúng lao trở lại vào trong đó.

Câu chuyện sáng thế như được kể trong kinh Koran là điều mà các tín đồ Sufi không thể chấp nhận; họ buộc phải tỏ ra đồng thuận bề ngoài với nó, nhưng trong thâm tâm họ lại coi đó như một lời ngụ ngôn. Thế giới chỉ xuất hiện sau Thượng đế về bản chất của sự tồn tại chứ không phải về mặt thời gian: các tín đồ Sufi không ở quá xa học thuyết về sự vĩnh cửu của vật chất – thứ mà họ chỉ bị kìm hãm lại bởi sự cần thiết phải tuân thủ giáo lý của kinh Koran. Họ bằng lòng với việc nói rằng thế giới ra đời khi Thượng đế muốn biểu lộ bản thân vượt ra ngoài chính mình, và sẽ chấm dứt khi Ngài muốn quay trở về bên trong bản thân một lần nữa. Khó khăn hơn nhiều là việc giải quyết vấn đề sự sống lại của thân xác – điều mà Mahommad liên tục nhấn mạnh. Việc linh hồn, sau khi cuối cùng đã đạt đến sự hợp nhất hoàn toàn với Thượng đế, lại buộc phải quay trở lại nhà ngục mà nó đã trốn thoát vào lúc chết, là điều hoàn toàn trái ngược với mọi tín đồ Sufi; họ cũng chẳng thể giải thích một cách thỏa đáng sự khác biệt trong quan điểm của họ so với vị Nhà tiên tri.

Người ta từng nói rất đúng rằng tất cả các giáo sĩ tôn giáo từng thành tâm xây dựng một công thức hành động đều nhận ra một trong những khó khăn lớn nhất của họ nằm ở việc dung hòa quyền năng tối cao của Thượng đế với ý thức của con người về sự tự do ý chí; bởi vì một mặt, thật không thể tưởng tượng nổi một vị Thượng đế xứng danh lại có thể kém hơn sự toàn năng và toàn tri, và mặt khác, việc đặt lên vai con người một số trách nhiệm đối với hành động của họ là điều cốt yếu. Đặc biệt là Mahommad, như Bá tước Gobineau đã chỉ ra trong cuốn sách nhỏ xuất sắc của ông, đã phải đối mặt với khó khăn này, bởi vì mục tiêu tiên quyết của ông là tôn vinh nhân vị thần thánh, và nhấc nó ra khỏi vũng lầy phiếm thần mà nó đã rơi vào trong số những người Ả Rập tiền Hồi giáo; nhưng nếu ông không thành công trong việc chỉ ra một lối thoát thỏa đáng cho tình thế tiến thoái lưỡng nan này, thì ít nhất việc buộc tội ông đã thất bại trong việc nhận ra nó là điều bất công. Ông nhấn mạnh rằng con người phải chịu trách nhiệm cho sự cứu rỗi của chính mình: “Bất cứ ai lựa chọn đời sống mai hậu, khát vọng của họ sẽ được Thượng đế chấp nhận.” Có một truyền thuyết kể rằng khi một số môn đệ của ông đang tranh cãi về định mệnh, ông đã nói với họ: “Cơ sao các ngươi không bắt chước Omar? Bởi vì khi có kẻ đến gặp ông và hỏi rằng, ‘Định mệnh là gì?’ ông đã đáp, ‘Đó là một vùng biển sâu thẳm.’ Và lần thứ hai ông trả lời, ‘Đó là một con đường tăm tối.’ Và lần thứ ba, ‘Đó là một bí mật mà ta sẽ không tuyên bố bởi Thượng đế thấy việc che giấu nó là thích hợp.’” Các tín đồ Sufi buộc phải từ bỏ ý chí tự do: thật bất khả thi khi gắn bất kỳ trách nhiệm nào lên sự phản chiếu trong tấm gương. Nhưng ở đây, một lần nữa, họ không dám cất lên những quan điểm thực sự của mình, và do đó các phát ngôn của họ vừa mơ hồ vừa mâu thuẫn. “Một người có thể nói,” tác giả cuốn Dabistan nhận xét, “rằng hành động của anh ta là của chính mình, và với sự chính xác tương tự rằng đó là của Thượng đế.” Trong tác phẩm Gulshen-i-Raz – một bài thơ được viết vào năm 1317 và do đó là đồng thời với Hafiz – người ta quy định rất rõ ràng rằng Thượng đế sẽ tính sổ các hành động của con người: “Sau khoảnh khắc ấy (tức Ngày Phán quyết), ngài sẽ chất vấn họ về thiện và ác.” Nhưng những biểu đạt kiểu này lại hoàn toàn mâu thuẫn với phần còn lại của giáo lý Sufi. Chẳng có thiện cũng chẳng có ác, bởi vì cả hai đều tuôn chảy từ cùng một nguồn là Thượng đế – đấng mà từ đó vạn vật tuôn trào. Một số người còn đi xa đến mức ưa chuộng Pharaon hơn Moses, Nimrod hơn Abraham, bởi vì họ nói rằng dẫu Pharaon và Nimrod có vẻ như đang nổi loạn chống lại Thần tính, thì trong thâm tâm họ thừa biết sự hư vô của bản thân và chấp nhận vai trò mà sự khôn ngoan thần thánh đã áp đặt lên họ. Chẳng có phần thưởng cũng chẳng có hình phạt; Thiên đường là vẻ đẹp, Địa ngục là vinh quang của Thượng đế, và khi người ta nói rằng những kẻ ở Địa ngục là những kẻ bất hạnh, ý họ là những cư dân trên Thiên đường cũng sẽ bất hạnh nếu đứng vào vị trí của những kẻ đó. Và cuối cùng, chẳng có sự phân biệt nào giữa Thượng đế và con người; linh hồn chẳng qua chỉ là một tia phát tiết từ Thượng đế, và do đó con người hoàn toàn có lý khi cất lời như gã cuồng tín Hallaj: “Ta là Thượng đế.” Dẫu Hallaj phải trả giá bằng mạng sống cho sự liều lĩnh cất lên quan điểm của mình, hắn ta cũng chỉ đang lặp lại lớn tiếng những gì mọi tín đồ Sufi tin là sự thật. “Một cái cây được phép nói rằng, ‘Ta là Thượng đế,’” tác giả cuốn Gulshen-i-Raz viết (sự ám chỉ hướng về bụi cây bốc cháy từng nói chuyện với Moses); “vậy tại sao con người lại không được phép nói điều đó?” Và một lần nữa: “Trong Thượng đế chẳng có sự phân biệt phẩm chất nào; trong vẻ uy nghi thần thánh của ngài, ta, ngươi và chúng ta sẽ chẳng thể tìm thấy. Ta, ngươi, chúng ta và ngài đều mang cùng một ý nghĩa, bởi trong sự hợp nhất chẳng có chỗ cho sự chia rẽ. Bất kỳ ai đã tiêu diệt thân xác và hoàn toàn tách rời khỏi bản thân, sẽ nghe thấy trong lồng ngực mình một tiếng nói cất lên, ‘Ta là Thượng đế.’”

Quan niệm về sự hợp nhất và sự phụ thuộc lẫn nhau của tất cả những gì thuộc về thần thánh và con người vốn cổ xưa hơn rất nhiều so với tư tưởng Sufi. Nó quay ngược về những giáo lý sớm nhất của Ấn Độ, và Giáo sư Deussen, trong cuốn sách viết về Siêu hình học, đã chỉ ra kết luận được rút ra từ đó trong kinh Veda. “Các sách Phúc âm,” ông nói, “xác lập hoàn toàn chính xác luật lệ tối cao của đạo đức, Hãy yêu đồng như chính bản thân ngươi. Nhưng tại sao ta phải làm thế, khi mà theo trật tự của tự nhiên, ta chỉ cảm nhận được đau đớn và khoais lạc ở chính mình chứ không phải ở người hàng xóm? Câu trả lời không nằm trong Kinh thánh (bởi cuốn sách đáng kính này chưa hoàn toàn thoát khỏi chủ nghĩa hiện thực Semitic), mà nó nằm trong kinh Veda: Ngươi phải yêu đồng loại như chính bản thân ngươi bởi vì ngươi chính là đồng loại của ngươi; một ảo tưởng thuần túy khiến ngươi tin rằng người hàng xóm của ngươi là một thứ gì đó khác biệt với chính bản thân ngươi. Hoặc theo lời của kinh Bhagavad Gita: Kẻ nào nhận ra chính mình trong vạn vật và vạn vật trong chính mình, kẻ đó sẽ không tự làm tổn thương chính mình bởi chính mình. Đó là tổng hòa và tinh thần của mọi đạo đức, và đó chính là lập trường của một con người nhận thức được bản thân là một Bà-la-môn.”

Các tín đồ Sufi buộc phải tỏ ra cung kính một cách phóng đại đối với Nhà tiên tri và Ali để giữ quan hệ tốt đẹp với phái chính thống, nhưng vì họ tin Thượng đế là nguồn cội của mọi tôn giáo nên họ không thể hợp lý hóa việc đặt cái này lên trên cái kia; hơn thế nữa, vì họ dạy rằng bất kỳ kẻ nào thực hành một tôn giáo cụ thể đều đã thất bại trong việc giải phóng bản thân khỏi tính nhị nguyên và đạt tới sự hợp nhất hoàn toàn với Thượng đế, họ hẳn phải ôm ấp sự khinh miệt đối với Hồi giáo y như đối với mọi đức tin khác. “Khi ngươi và ta không còn tồn tại (khi con người hoàn toàn hòa làm một với Thượng đế), Ka’ba, Giáo đường Do Thái và Tu viện còn có ý nghĩa gì nữa?” Nghĩa là, có sự khác biệt gì giữa tôn giáo của người Hồi giáo, người Do Thái và người Cơ Đốc? “Một đêm nọ,” Ferideddin Attar kể trong một ngụ ngôn tuyệt đẹp, “thiên thần Gabriel đang ngồi trên cành cây trong Vườn Địa đàng, và ông nghe thấy Thượng đế thốt lên một lời ưng thuận. ‘Vào khoảnh khắc này,’ thiên thần nghĩ, ‘có một con người đang khẩn cầu Thượng đế. Ta không biết hắn là ai; nhưng điều này ta biết rõ, rằng hắn hẳn phải là một bề tôi lỗi lầm của Chúa tể, một kẻ mà linh hồn đã chết đi trước cái ác và tinh thần vẫn đang sống.’ Khi ấy Gabriel khao khát muốn biết con người ấy là ai, nhưng trong bảy tầng trời ông tìm mãi chẳng ra. Ông băng qua đất liền và biển khơi nhưng chẳng thấy hắn trên núi non hay đồng bằng. Thế nên ông vội vã quay trở lại trước nhan thánh Thượng đế, và một lần nữa ông nghe thấy Ngài đáp lại một cách thuận tình cho những lời cầu nguyện ấy. Lại một lần nữa ông lên đường tìm kiếm khắp thế gian, thế nhưng vẫn chẳng thấy bề tôi của Thượng đế đâu. ‘Hỡi Chúa tể,’ ông kêu lên, ‘xin hãy chỉ cho con con đường dẫn đến kẻ đang đón nhận những ân huệ của ngài!’ ‘Hãy đến Xứ Rome,’ Thượng đế đáp, ‘và trong một tu viện nọ ngươi sẽ tìm thấy hắn.’ Gabriel bay vút đến đó, tìm thấy kẻ mà ông hằng kiếm tìm, và kìa! hắn ta đang cúi đầu thờ phụng một bức tượng thần. Khi quay trở về, Gabriel hé môi nói, ‘Hỡi Bậc thầy, xin hãy vén tấm màn che bí mật này cho con: cớ sao ngài lại đáp ứng những lời cầu nguyện của một kẻ đang tôn súng thần tượng trong một tu viện?’ Và Thượng đế đáp lời, ‘Tinh thần hắn u tối và hắn không hề hay biết rằng mình đã lạc lối; nhưng vì hắn lầm lạc do sự vô minh, ta tha thứ cho lỗi lầm của hắn: lòng thương xót của ta trải rộng đến hắn, và ta cho phép hắn bước vào chốn cao sang nhất.’”

Trong ngôn ngữ của chủ nghĩa huyền bí tôn giáo, Thượng đế không chỉ là Đấng Sáng tạo và Cai trị thế giới, Ngài còn là Đấng Tuyệt mỹ và Người tình Đích thực. Tình yêu – thứ mà bản thể thần thánh vừa là nguồn cội vừa là đối tượng – chiếm một phần lớn trong các trước tác Sufi, một phần mà thật khó khăn, và đôi khi không khôn ngoan, nếu muốn phân biệt nó với sự biểu hiện phóng đại của những tình cảm con người. Jami mô tả Bản thể Thuần túy, trước khi nó được biểu hiện trong Sáng tạo, “đang cất lên khúc ca về tình yêu hướng về chính mình bằng một giai điệu không lời,” và cùng âm hưởng ấy, Hafiz hát về “Vẻ đẹp Hoàng gia – thứ luôn luôn chơi trò chơi tình ái với chính mình.” Tựa như tiếng vọng từ một giọng nói Hy Lạp rơi xuống học thuyết của Jami về tình yêu nhân thế: “Đừng quay mặt đi trước một người tình trần thế, bởi dẫu chỉ thế này thôi cũng có thể giúp nâng bước ngươi lên đến tình yêu của Đấng Chân lý.” Người ta hầu như có thể đọc thấy trong bài thơ Ba Tư những lời của nhà hiền triết Diotima nói với Socrates: “Kẻ nào được hướng dẫn đến đây trong những vấn đề của tình yêu, và đã học được cách nhìn thấy Cái Đẹp trong trật tự và sự kế thừa chân chính, khi tiến đến điểm cuối sẽ bỗng nhiên nhận thức được một bản chất mang vẻ đẹp tuyệt vời, không hề sinh thành hay suy tàn, không lớn lên hay lụi tàn... kẻ nào, dưới ảnh hưởng của tình yêu chân chính, vươn lên từ những điều đó và bắt đầu nhìn thấy cái đẹp ấy, kẻ đó chẳng còn cách cái kết bao xa.”

Các tín đồ Sufi chẳng gặp khó khăn gì trong việc tìm kiếm trong kinh Koran những đoạn văn bản hậu thuẫn cho giáo lý của họ. Khi Mahommad thốt lên, “Có những thời điểm mà cả các thiên thần xê-rub lẫn nhà tiên tri đều không sánh kịp ta!”, các tín đồ Sufi tuyên bố rằng ông đang ám chỉ những khoảnh khắc hợp nhất ngất ngây cùng Thượng đế; và lời kể của ông về chiến thắng tại Bedr – “Ngươi đã không giết chúng, mà chính Thượng đế đã giết chúng, và ngươi đã không giương cung khi ngươi giương cung, mà chính Thượng đế đã giương cung” – được họ coi như bằng chứng cho niềm tin của Nhà tiên tri vào tính nhất thể cốt lõi giữa Thượng đế và con người. Toàn bộ cuốn sách bị bóp méo theo cách thức này để dung hòa với quan điểm của họ.

Dẫu cho một số giáo lý này mang tính thần bí và đẹp đẽ đến đâu, chúng khó có thể được coi là một cẩm nang chỉ dẫn thích hợp cho hành động. Tuy nhiên, các tín đồ Sufi vẫn được nhìn nhận ở phương Đông như những con người dẫn dắt một cuộc đời đức hạnh và thanh bạch. Thậm chí từ nguyên học tên gọi của họ cũng chỉ ra kết luận tương tự: Sufi bắt nguồn từ một từ tiếng Ả Rập chỉ len, cho thấy họ quen khoác lên mình những y phục bằng len đơn giản. Họ chiếm giữ ở phương Đông một vị trí tương đương với những gì phái Madame Guyon và những người theo phái Jansenist từng chiếm giữ ở phương Tây, và họ truyền dạy cùng một học thuyết về sự tĩnh lặng – thứ học thuyết, trong khi ban cho các tín đồ của nó những đức tính của sự quy phục phóng đại, lại khoét sâu vào gốc rễ của một đức tin được biểu hiện qua hành động. Chừng nào các tín đồ Sufi còn đang nỗ lực hết mình để vươn tới sự hợp nhất với Thượng đế, họ còn được cứu rỗi khỏi những hậu quả lô-gic từ giáo điều của chính họ: “Tai họ vểnh lên để bắt lấy âm thanh của tiếng đàn luýt, mắt họ dán chặt vào chén rượu, lồng ngực họ ngập tràn khát vọng đối với thế giới này và thế giới mai hậu.” Và với tinh thần ấy, Hafiz hát: “Dẫu ngọn gió bất hòa có lay động cả hai thế giới, đôi mắt ta vẫn đăm đăm hướng về con đường nơi Người bạn của ta đang bước đến.” Chủ nghĩa lý tưởng của các tín đồ Sufi dẫn dắt họ phủ nhận tính đạo đức của mọi hành động, nhưng họ giới hạn hậu quả của các nguyên lý ấy ở những bậc chân tu đã đạt tới sự hợp nhất hoàn toàn với Thượng đế, và ngay cả đối với họ, những khoảnh khắc ngây ngất ấy cũng rất hiếm hoi. Phần lớn các tín đồ Sufi là những người tốt bụng và sùng đạo, coi việc tuân thủ bề ngoài là nghĩa vụ của mình, và không hề xem đó là điều tai tiếng khi sử dụng mọi mưu mẹo để che giấu khỏi phái chính thống những tín điều họ ấp ủ trong tim, nhưng đồng thời họ cũng cho rằng việc thực hành tôn giáo Hồi giáo – mà qua các nghi lễ của nó họ đã gắn thêm ý nghĩa biểu tượng – chính là con đường duy nhất dẫn đến sự hoàn mỹ mà họ hằng khao khát. Dù vậy, Bá tước Gobineau vẫn giữ quan điểm rằng chủ nghĩa tĩnh lặng chính là căn bệnh ung nhọt lớn nhất của phương Đông. “Đặc điểm thống trị của chủ nghĩa Sufi,” ông nói, “là liên kết bằng một chuỗi giáo lý lỏng lẻo những tư tưởng có ý nghĩa vô cùng khác biệt – khác biệt đến mức thực tế chỉ có duy nhất một mối liên kết giữa chúng, và mối liên kết đó là một thứ chủ nghĩa tĩnh lặng thích ứng với tất cả, một thái độ tinh thần thụ động bao quanh mọi quan niệm về Thượng đế, về con người và vũ trụ bằng một vầng hào quang của thứ cảm xúc vô tri. Chính chủ nghĩa tĩnh lặng này, chứ không phải Hồi giáo, mới là vết thương đang mưng mủ của mọi quốc gia phương Đông.”

Thật không may, như ông đã chỉ ra, các điều kiện của đời sống phương Đông mang tính chất thúc đẩy chứ không phải kiểm soát khuynh hướng hướng tới chủ nghĩa thần bí. Các nhà thơ tìm thấy sẵn có trong tay một khối lượng tư tưởng mơ hồ và tươi đẹp vô cùng thích hợp cho việc xử lý theo lối tưởng tượng; dù có tin vào chúng hay không, họ vẫn sử dụng chúng, và qua đó phổ biến hóa chúng, tận hưởng – theo cách mà chỉ một người phương Đông mới có thể làm được – sự cần thiết phải che đậy chúng bằng một thứ biểu tượng tinh tế, đồng thời vây quanh chúng một đám mây gồm những cụm từ ngữ quyến rũ. Những cụm từ này đã bắt lấy và chiếm lĩnh thính giác phương Đông; và tâm trí phương Đông thì vô cùng trung thành với một công thức một khi đã được chấp nhận. Hơn thế nữa, khi một con người nhìn xung quanh mình và chứng kiến những thăng trầm của sự tồn tại trần thế – chẳng ở đâu rõ nét hơn ở phương Đông – cách mà kẻ chinh lược này nối tiếp kẻ chinh lược khác và đế quốc này nối tiếp đế quốc khác, cách mà kẻ hèn mọn được tôn vinh còn kẻ hùng mạnh bị quăng ngã khỏi ngai vàng, sự chớp nhoáng trong cơn thịnh nộ của Thượng đế qua đại dịch càn quét và nạn đói không thể cưỡng lại, cùng sự không mảy mủi thương xót của các lực lượng tự nhiên, anh ta liền quay sang một thứ triết lý dạy rằng mọi thứ trần thế đều vô nghĩa như nhau – từ đức hạnh, lòng yêu nước cho đến tình yêu vợ con, từ quyền lực, sắc đẹp cho đến vai trò đầy dũng cảm được diễn tròn trong một cuộc chiến vô vọng; anh ta ghi nhớ những gì mình từng học được từ các nhà thơ và người kể chuyện – “Hãy nhìn kìa, thế giới tựa như bóng mây và giấc mộng ban đêm.”

Tập Divan của Hafiz phản ánh những giáo điều này đến mức độ nào, mỗi độc giả phải tự mình quyết định, và mỗi người có lẽ sẽ đi đến một kết luận khác nhau. Giữa phán quyết của Jami cho rằng Hafiz chắc chắn là một bậc thầy Sufi lỗi lạc, và phán quyết của Von Hammer – kẻ chơi chữ với tên của ông khi tuyên bố rằng Mặt trời của Đức tin chỉ tỏa ra một ánh sáng bấp bênh và Người thông dịch những bí ẩn chỉ phiên dịch ngôn ngữ của sự hoan lạc – giữa hai thái cực này là một khoảng không gian rộng lớn cho những bất đồng về quan điểm. Về phần mình, tôi không thể hoàn toàn đồng ý với Jami hay với Von Hammer. Có lẽ một phần nhờ vào sự dẫn dắt khôn ngoan của Sheikh Mahmud Attar, một phần nhờ vào bản tính tự do tự tại trong tinh thần, Hafiz có vẻ như đã vươn lên trên những quan điểm hẹp hòi của các đồng đạo, và nhìn ngắm thế giới từ một lập trường rộng lớn hơn. Chủ nghĩa khổ hạnh của cả phái Sufi lẫn phái chính thống đều bị ông lên án như nhau: “Kẻ khổ hạnh chính là con rắn của thời đại!” ông kêu lên. Tôi nghĩ rằng không chỉ để nịnh nọt nhà vua mà ông chào mừng sự kiện Shah Shudja lên ngôi, cũng chẳng phải chỉ để tước bỏ sự chỉ trích từ những người Hồi giáo khắt khe mà ông tự miêu tả mình như một kẻ kiếm tìm sự khôn ngoan đầy mệt mỏi, luôn cầu xin Thượng đế ban cho chút ánh sáng soi đường để ông có thể định hướng những bước đi của mình. Trong hai kết luận thường được rút ra từ lời tuyên bố rằng ngày mai chúng ta sẽ chết, Hafiz không chấp nhận bất kỳ kết luận nào nếu không có sự điều chỉnh bởi kết luận kia. “Hãy ăn và uống,” đối với ông dường như là một lời giải đáp nghèo nàn cho mục đích huyền bí của đời người, và là một tấm biển chỉ đường kém thỏa đáng đến hạnh phúc; “chốn hoan lạc,” ông nói, “chưa từng có thể vươn tới được ngoại trừ qua nỗi đau.” Mặt khác, ông cũng không hề muốn xem nhẹ những điều tốt đẹp của thế giới này. “Vườn Địa đàng có thể rất dễ chịu, nhưng chớ quên bóng râm của cây liễu và bờ rìa tươi tốt của cánh đồng trĩu quả.” “Bây giờ, ngay bây giờ khi đóa hồng vẫn ở bên chúng ta, hãy ca ngợi hương sắc nàng; bây giờ, khi chúng ta vẫn ở đây để lắng nghe, hỡi Người ca sĩ, hãy gảy khúc đàn luýt! bởi điệp khúc trong mọi khúc ca của ngươi vẫn luôn là hiện tại thì quá ư ngắn ngủi, và tương lai vô định đã chập chờn ngay trước cửa.” Ông cũng muốn chúng ta chặt đứt những hy vọng vươn xa tới tận chân trời để thu gọn lại trong giới hạn của một ngày ngắn ngủi của chúng ta, dẫu cho ông vẫn ấp ủ trong tim một niềm tin ít nhiều mơ hồ rằng mình sẽ tìm thấy ngọn lửa tình yêu vẫn đang cháy bỏng, với một ngọn lửa thuần khiết hơn, đằng sau tấm màn che mà đôi mắt ông không thể xuyên thủng.

Dù thế nào đi nữa, một kẻ ca tụng cái mát lạnh của luồng gió ban mai, chiếc chén đỏ thắm của đóa tulip nở rộ nơi hoang vắng, những chiếc bóng lướt qua chớp nhoáng của những đám mây, cùng ca khúc ngợi ca các khu vườn, đài phun nước và những cánh đồng trĩu quả, chắc chắn sẽ không đời nào quên rằng dẫu cho thế giới chẳng là gì hơn ngoài một hình bóng vô hình của Đấng Sáng tạo, thì bản thân sự phản chiếu của vẻ đẹp vĩnh hằng ấy cũng vô cùng xứng đáng để được chiêm ngưỡng. Ước gì tôi có thể tin rằng những niềm vui ngây thơ này cùng khao khát hướng về chân lý bằng cả trái tim là quá đủ đối với nhà thơ của chúng ta, nhưng tôi mang một nghi ngờ cay đắng rằng Người rót rượu đã mang đến cho ông một thứ rượu khác chứ không phải thứ rượu mang tri thức thần thánh, và rằng người tình của ông còn vượt xa một nhân vật ngụ ngôn thông lắm. Dù chúng ta có sẵn sàng cúi đầu trước các bậc hiền triết phương Đông khi họ bảo rằng những cuộc chè chén trong thơ ca luôn là sự thăng hoa tâm linh đến nhường nào, thì vẫn phải thừa nhận rằng những từ ngữ của nhà thơ mang lại một niềm xác tín hoàn toàn khác đối với thính giác phương Tây. Chắc chắn có một nốt nhạc của sự chân thành trong lời ca ngợi tình yêu, rượu vang và tình bằng hữu tri kỷ của ông, và tôi có khuynh hướng cho rằng Hafiz là một trong những kẻ – giống như Omar Khayyam – thường đem chiếc áo choàng hối hận ném vào ngọn lửa mùa Xuân hàng năm. Phải ghi nhớ rằng đạo đức thời đại của ông không phải là đạo đức của chúng ta, và phong tục của phương Đông chỉ phảng phất đôi chút so với phương Tây; và dẫu cho với tư cách là một giáo sĩ tôn giáo, Hafiz sẽ khôn ngoan hơn biết bao nếu ông ít buông lỏng dây cương của những khát vọng hơn, tôi vẫn hoài nghi liệu những khúc ca của ông có vang lên với chúng ta bằng một sức mạnh đầy đam mê đến thế hay không. Xét cho cùng, thơ của Thánh Phanxicô thành Assisi ngày nay đâu có được đọc mấy. Dù vậy, độc giả vẫn bỏ lỡ một cảm giác kiềm chế trong cả nội dung lẫn hình thức của tập Divan. Đối với nhiều người Ba Tư, Hafiz chiếm giữ vị trí được lấp đầy bởi Shakespeare trong tâm trí nhiều người Anh. Đó có thể là một định kiến dân tộc, nhưng tôi không thể ép mình tin rằng món ăn tinh thần được cung cấp bởi nhà thơ phương Đông lại xuất sắc ngang ngửa bên kia. Chỉ là, sự thèm ăn của chúng ta không giống nhau.

Khuynh hướng khi đối mặt với một nhà thơ huyền bí là gán ghép vào trong các tác phẩm của ông những ý nghĩa sâu xa được gọi tên như thế, ngay cả khi ý nghĩa giản đơn đã đủ rõ ràng và tự thân nó đã đủ trọn vẹn. Hafiz là một trong những nạn nhân chịu đựng tiến trình này; nó đã tước đi phần lớn ở ông sự chạm khẽ của những đồng cảm con người – thứ vốn dĩ, xét cho cùng, mới chính là vương quốc thực sự của một nhà thơ. Thuộc về một thời đại khác, một chủng tộc khác và một nền văn minh khác biệt với chúng ta, ở những khúc ca của ông vẫn vang lên từng mảnh giai điệu của đời sống con người vốn muôn đời vẫn thế. Khi ông kêu lên, “Người ta yêu đã ra đi và ta thậm chí còn chưa kịp cất lời chào từ biệt!” những từ ngữ của ông mang theo sự nhói buốt y hệt như cách đây năm thế kỷ, và chúng chẳng thể thu nhận thêm chút giá trị nào từ một cách giải thích thần bí. Giản dị và đầy xúc động không kém là lời than khóc dành cho con trai ông: “Than ôi! nó thấy việc ra đi thật dễ dàng, nhưng lại để lại cho ta cuộc hành trình gian khổ hơn.” Và cho người vợ của mình: “Khi ấy trái tim ta tự nhủ, ta sẽ nghỉ ngơi tại thành phố này – nơi được thắp sáng bởi sự hiện diện của nàng; dẫu cho đôi chân nàng đã hướng về một cuộc hành trình dài hơn, nhưng trái tim tội nghiệp của ta nào có hay biết.” Ngay cả Shakespeare cũng chưa từng tìm thấy một hình ảnh nào giàu đam mê hơn cho tình yêu: “Hãy mở ngôi mộ của ta khi ta đã chết, và ngươi sẽ thấy một đám mây khói bốc lên từ đó; khi ấy ngươi sẽ biết rằng ngọn lửa vẫn đang cháy trong trái tim đã chết của ta – phải, nó đã thiêu rụi cả tấm vải liệm của ta rồi.” Hoặc: “Nếu hương thơm từ mái tóc nàng thổi qua lớp bụi của ta khi ta đã chết được một trăm năm, những khúc xương mục rữa của ta sẽ vùng dậy và bước ra khỏi lăng mộ trong điệu múa.” Và ông thừa biết mình đang viết về điều gì khi cất lời, “Ta đã ước lượng sức ảnh hưởng của Lý trí đối với Tình yêu và nhận thấy nó hệt như một giọt nước rơi vào đại dương, tạo nên một vết lõm nhỏ xíu trên mặt nước rồi biến mất.” Đó chính là những phát ngôn của một nhà thơ vĩ đại, người phiên dịch giàu trí tưởng tượng cho trái tim con người; chúng không thuộc về một thời đại này hay thời đại khác, mà dành cho muôn thuở. Fitz-Gerald đã thấu điều đó khi ông tuyên bố rằng Hafiz vang lên thứ âm thanh đích thực. “Hafiz là người Ba Tư nhất trong số những người Ba Tư,” ông nói. “Ông là đại diện xuất sắc nhất cho tính cách của họ, bất kể Saki và rượu vang của ông là thực tế hay mang tính huyền bí. Tôn giáo và triết học của họ sớm bị nhìn thấu, và đối với tôi luôn có cảm giác như được lặp đi lặp lại như một món đồ đi mượn mà hễ có được trong tay là người ta không biết cách khoe khoang cho đủ. Chắc chắn là những đóa hồng và chim sơn ca của họ được lặp lại đủ nhiều rồi. Nhưng Hafiz và lão Omar Khayyam vang lên thứ âm thanh của kim loại thật.” Cả lời phê bình lẫn lời ca ngợi ấy đều vô cùng chính xác và tinh tế đối với tôi.

Đến một mức độ nào đó, có thể nói rằng chủ nghĩa Sufi của Hafiz một phần bắt nguồn từ khuynh hướng tự nhiên của nhà thơ phương Đông đối với một từ vựng giàu hình ảnh (bởi vì mọi thơ ca, để làm hài lòng độc giả phương Đông, đều phải được gói gọn trong một ngôn từ che đậy và đầy câu đố), và một phần đã bị gán ghép vào tập Divan bởi các thế hệ sau. Nhưng đó chưa phải là tất cả. Cùng với Shah Shudja, tôi muốn buộc tội ông đã trộn lẫn không thể tách rời giữa rượu vang, tình yêu và giáo lý Sufi, và có lẽ còn nhiều thứ khác nữa. Đối với ít nhất một số trong vô vàn những khó khăn tấn công bất cứ con người nào hướng ánh mắt tư lự về cuộc đời và các điều kiện của nó, Hafiz dường như đã chấp nhận lời giải đáp được dâng hiến cho mình bởi chủ nghĩa Sufi. Ông thấu hiểu và đồng cảm với dị giáo đầy táo bạo của Hallaj, “dẫu cho những kẻ ngu ngốc mà Thượng đế chưa nâng bổng lên không hiểu được ý nghĩa của kẻ từng thốt lên rằng, Ta là Thượng đế.” Đôi khi chúng ta bắt gặp ông đang tuyên bố một trong những giáo lý thâm thúy nhất của phái Sufi: “Làm sao ta có thể nói rằng sự tồn tại là của ta khi ta chẳng có chút nhận thức nào về bản thân, hay làm sao ta có thể nói rằng ta không tồn tại khi đôi mắt ta đăm đăm hướng về Ngài?” – nghĩa là, một con người không thể đòi hỏi bất kỳ sự tồn tại cá nhân nào; tất cả những gì anh ta biết là mình là một phần của thực thể tồn tại vĩnh hằng. Hoặc một lần nữa, ông tuyên bố rằng những từ ngữ của mình mang tính ẩn dụ, và nên tiếp nhận sự giải thích trọn vẹn theo lối Sufi, như trong cặp câu đối sau: “Bạn đồng hành, ca sĩ và người rót rượu, tất cả những thứ đó chẳng qua chỉ là tên gọi dành cho Ngài; hình bóng của nước và đất (con người) chỉ là một ảo ảnh trên con đường đời.” Nhưng ông xử lý chủ nghĩa Sufi theo một phương thức rộng lớn và cao cả, gắn kết nó với những bộ quy luật đạo đức tối cao được chấp nhận giữa các chủng tộc văn minh của nhân loại. “Xuyên suốt muôn đời, hương thơm của tình yêu không bao giờ đến với kẻ chưa từng dùng má quét sạch lớp bụi từ ngưỡng cửa quán rượu” – “Phúc cho những kẻ khó nghèo trong tâm thức,” Hafiz đang nói bằng một thứ ngôn ngữ phù hợp với tai của những thính giả mà ông hướng tới. “Nếu ngươi khao khát chiếc chén nạm ngọc đựng đầy rượu ruby,” ông tiếp tục (và đó là về cơn đói khát tri thức mà ông đang nói), “ah, đôi mắt ngươi sẽ phải xâu biết bao giọt nước mắt lên hàng mi của mình!” Ông không quên rằng “vàng của phái Sufi không phải lúc nào cũng không lẫn tạp chất,” và ông không phải là kẻ tin rằng mình đã khám phá ra câu trả lời cho mọi nhu cầu của nhân loại khi trái tim chính họ đã thỏa mãn. “Vì ngươi chẳng thể nào rời khỏi cung điện của chính mình,” ông cảnh báo chúng ta, “làm sao ngươi có thể hy vọng vươn tới ngôi làng của chân lý.” Khúc ca lấp đầy lồng ngực ông bằng niềm vui sướng có thể vang lên bên tai kẻ khác theo một nhịp điệu khác; và “đâu là thứ âm nhạc mà cả kẻ say lẫn người tỉnh đều có thể nhảy múa theo?” Quả thực, ông vô cùng hoài nghi về sự bất khả ngộ của bất kỳ tín điều nào, đánh giá con người không qua các thực hành, mà qua tinh thần ẩn giấu bên dưới chúng: “Sẽ chẳng có ai chết đi nếu trái tim họ từng sống với sự sống mà tình yêu thổi vào đó; nhưng khi ngày phán quyết đến, ta tưởng rằng vị Sheikh sẽ nhận ra mình thu được ít ỏi từ sự kiêng khem chẳng kém gì ta từ những bữa tiệc tùng.”

Gác lại chủ nghĩa Sufi, một dòng ngầm của chủ nghĩa huyền bí vẫn chảy xuyên qua các bài thơ – thứ mà con người không tài nào giải thích hay gạt bỏ được. Nếu chúng ta cố tình phớt lờ nó, rất nhiều khúc ca sẽ hoàn toàn mất đi ý nghĩa, và phần lớn trong số chúng sẽ đánh mất một nửa sức hấp dẫn. Chẳng hạn, hãy lấy những vần thơ như thế này: “Trái tim và linh hồn dăm đăm hướng về khát vọng của Người được yêu: điều này ít nhất là có thật, bởi nếu không, trái tim và linh hồn chỉ là hư vô. Định mệnh là thứ tiến đến bờ vực mà không có máu trong tim; nếu không, mọi nỗ lực của ngươi hướng về Vườn Địa đàng chỉ là hư vô. Đừng quăng mình dưới chân những cội cây thiêng với hy vọng tìm bóng râm của chúng; hỡi cây trắc bách diệp, chẳng lẽ ngươi không thấy rằng ngay cả những điều đó cũng chẳng là gì đối với ngươi sao?” Hafiz đang chìm đắm trong tiến trình cân nhắc đầy khủng khiếp về các khả năng mà bất kỳ ai biết suy ngẫm cũng phải trải qua: “Chắc chắn linh hồn ngập tràn khát vọng hướng về Thượng đế phải sở hữu một phẩm chất mạnh mẽ hơn cả cái chết chứ? Nhưng nếu điều này không xảy ra... thì quả thực chính linh hồn ấy cũng chỉ là hư vô. Chắc chắn Định mệnh giống như một chiếc bát trống rỗng đặt bên bờ dòng sông của sự sống? Nhưng nếu chiếc bát ấy đã sớm được lấp đầy bằng máu... thì mọi nỗ lực vươn tới Vườn Địa đàng của ngươi sẽ chẳng mang lại ích lợi gì. Bởi vì ngươi không thấy sao, hỡi kẻ dám thừa nhận sự thật, rằng ngươi không thể chiến đấu chống lại một Định mệnh đã được định sẵn, và dẫu bóng râm của những cội cây thiêng có dễ chịu đến đâu đi nữa, chúng cũng chẳng thể mang lại cho ngươi bất kỳ sự bảo hộ nào.” Tôi cũng không thể tin rằng đó là một tình yêu trần thế mà ông đang nhắc đến khi nói rằng, “Vì Người được yêu đã che kín khuôn mặt, cớ sao những kẻ si tình lại đang tụng ca những nét đẹp của người? Họ chỉ có thể kể lại những gì họ tưởng tượng là tồn tại ở đó.” Tất cả chúng ta đều đang bận rộn kể cho nhau nghe – chỉ những gì chúng ta tưởng tượng là tồn tại ở đó.

Đó là một sự trùng hợp kỳ lạ (nếu nó chẳng phải là điều gì hơn thế) khi vào thời điểm thơ ca huyền bí đang chiếm giữ một vị trí được công nhận trong văn học Ba Tư và Ấn Độ, nó đồng thời cũng đang đâm chồi nảy lộc ở phương Tây. Các khúc ca của những thi sĩ Troubadour được công khai dụng ý truyền tải một ý nghĩa sâu xa hơn lớp vỏ nằm trên bề mặt; tác phẩm Lãng mạn về Hoa hồng đến gần hơn bất kỳ ngụ ngôn phương Tây nào khác đối với một chủ nghĩa huyền bí chín muồi xứng tầm với một nhà thơ phương Đông. Thánh Phanxicô ngợi ca Đấng Cứu Chuộc của ngài bằng những thuật ngữ không khác biệt lắm so với những từ ngữ Hafiz dùng để diễn tả niềm khao khát trí tuệ thần thánh, và nàng Beatrice, có lẽ trong tác phẩm Vita Nuova và chắc chắn trong Thần khúc, cũng vô cùng mơ hồ chẳng kém gì người tình ngụ ngôn (khi nàng mang tính ngụ ngôn) của nhà thơ Ba Tư.

Thật thú vị khi lưu ý rằng Hafiz và Dante gần như là những người sống cùng thời. Vào thời điểm Dante đang leo từng bậc thang đầy mỏi mệt của Can Grande, Hafiz đang mở đôi mắt chào đón một thế giới còn hỗn loạn hơn thế. Cả hai đều bị đẩy bởi sự hỗn loạn xung quanh đi tìm một nền tảng vững chắc để xây dựng nên một lý thuyết về sự tồn tại, nhưng Dante tìm thấy nó trong niềm tin cá nhân kiên định vốn là điều bất khả đối với những tâm hồn mang khí chất như Hafiz. Hơn thế nữa, chủ nghĩa huyền bí của Dante đặt đôi chân cắm chặt xuống mặt đất: con người và những hành động của họ có thể phôi pha, nhưng chúng bám rễ quá sâu vào trí tưởng tượng của nhà thơ đến mức ông đã nhào nặn chúng thành một bậc thềm dẫn đến cõi vĩnh hằng. Cuộc đời ông trôi qua trong một hoạt động chính trị không ngừng nghỉ; bất chấp những cuộc hành trình viển vông qua thiên đường và địa ngục, Dante sống mãnh liệt chẳng kém bất kỳ người đương thời nào. Ngọn lửa vẫn cháy trong trái tim đã chết; tinh thần dữ dội và dịu dàng, được kích động lần lượt đến sự lên án không khoan nhượng và lòng trắc ẩn tinh tế, vẫn bừng cháy với một ngọn lửa tách rời khỏi các điều kiện phàm trần, thứ mà cái lạnh của cái chết không thể dập tắt chừng nào con người còn đọc và thấu hiểu. Qua ông, thời đại của ông vẫn sống. Những con người ông từng gặp gỡ, những kẻ ông chỉ nghe danh, những biến cố nhỏ nhặt nhất trong thời đại ông, tổng hòa của tất cả những gì thời đại ấy biết và tin tưởng, đều được khắc họa mãi mãi, sắc bén và cứng cáp, trong những dòng thơ sinh động của ông; và vận mệnh của Florence, của một thị trấn nhỏ bé nằm ở góc nhỏ thế giới, dưới ảnh hưởng của nhà thơ lại hiện lên trước mắt chúng ta vĩ đại và bi tráng y như cách nó hiện ra trước mắt người công dân nhiệt thành nhất ấy. Ngược lại, đối với Hafiz, những sự kiện hiện đại chẳng có chút giá trị nào; lịch sử đương thời chỉ là một tập phim quá nhỏ bé để chiếm lấy tâm trí ông. Trong suốt cuộc đời ông, thành phố mà ông yêu quý – có lẽ sâu đậm y như cách Dante yêu Florence – đã bị bao vây và chiếm lấy năm hoặc sáu lần; nó đổi chủ còn thường xuyên hơn thế. Nó bị đẫm máu bởi một kẻ chinh lược, ngập chìm trong những cuộc hoan lạc bởi kẻ thứ hai, và phải chịu đựng quy luật khắc nghiệt của chủ nghĩa khổ hạnh dưới tay kẻ thứ ba. Hết lần này đến lần khác, Hafiz chứng kiến các vị vua và vương tử trỗi dậy nắm quyền lực rồi biến mất “tựa như bông tuyết trên mặt đất đầy bụi bặm của sa mạc.” Những bi kịch đáng thương, những niềm hoan hỉ lớn lao, sự sụp đổ của các vương quốc và tiếng va chạm của chiến trận – tất cả những điều đó hẳn ông đã nhìn thấy và lắng nghe. Nhưng có tiếng vang nào của chúng lọt vào thơ ông không? Hầu như không có. Một vài sự ám chỉ ngẫu nhiên được các nhà chú giải uyên bác quy cho một sự kiện chính trị nào đó; một sự tuôn trào phóng đại ca ngợi hết vị vua này đến vị vua khác; việc ăn mừng chiến thắng này hay chiến thắng nọ cùng chiến công của một vị tướng hoàng gia nào đó – chính xác là những gì bất kỳ nhà thơ triều đình giữ chút tự trọng nào cũng cảm thấy có nghĩa vụ phải viết; và không hơn thế.

Nhưng một số người trong chúng ta sẽ cảm thấy rằng sự dửng dưng bề ngoài của Hafiz mang lại cho triết học của ông một phẩm chất mà triết học của Dante không sở hữu. Nhà thơ Ý bị trói buộc trong giới hạn của chủ nghĩa hiện thực của chính ông, lý thuyết về vũ trụ của ông về bản chất thuộc về thời đại của ông, và những gì đối với ông vô cùng thực tế thì đối với nhiều người trong chúng ta chỉ đơn thuần là một hình ảnh đẹp đẽ hoặc khủng khiếp. Bức tranh mà Hafiz vẽ phác họa một khung cảnh rộng lớn hơn, dẫu cho lớp tiền cảnh ngay trước mắt có thể không mấy rõ rệt. Cứ như thể đôi mắt tinh thần của ông, được ban cho năng lực thị ức sắc bén tuyệt vời, đã thấu nhập vào những phân khu tư tưởng mà chúng ta – những con người của thời đại sau – được định mệnh dẫn dắt để cư ngụ. Chúng ta có thể tha thứ cho việc ông để lại một hình ảnh quá mờ nhạt về thời đại của chính mình, và về đời sống của cá nhân trong thời đại ấy, khi chúng ta bắt gặp ông đang hình thành những tư tưởng sâu sắc như lời cảnh báo rằng chẳng có nhạc sĩ nào mà cả kẻ say lẫn người tỉnh đều có thể nhảy múa theo thứ âm nhạc của ông.

Renan đã đúc kết trong vài câu văn đầy sáng láng quan điểm của ông về các nhà thơ huyền bí của Ấn Độ và Ba Tư. “Người ta biết rằng ở những quốc gia đó,” ông nói, “đã phát triển một nền văn học đồ sộ nơi tình yêu thần thánh và tình yêu trần thế giao cắt nhau theo một cách thức thường khó lòng phân định. Nguồn gốc của thể loại thơ ca kỳ lạ này là một vấn đề hãy còn chưa được làm sáng tỏ. Trong nhiều trường hợp, những ý nghĩa huyền bí được gán cho một số bài thơ tình Ba Tư và Ấn Độ không có nhiều thực tế hơn những ngụ ngôn trong Diễm ca. Đối với Hafiz, chẳng hạn, có vẻ khá rõ ràng rằng cách giải thích ngụ ngôn đa phần là sản phẩm từ trí tưởng tượng của các nhà chú giải, hoặc từ những biện pháp phòng ngừa mà những người ngưỡng mộ nhà thơ buộc phải thực hiện để cứu vớt sự chính thống cho tác giả ưa thích của họ. Rồi trí tưởng tượng được đẩy lên theo chủ đề này, và tâm trí bị bóp méo bởi một phương pháp chú giải không muốn nhìn thấy gì ngoài những ngụ ngôn ở khắp mọi nơi, cuối cùng người ta đã tạo ra những bài thơ thực sự mang ý nghĩa kép. Giống như các tác phẩm của Jelaleddin Rumi, Wali, v.v.... Tại Ấn Độ và Ba Tư, thể loại thơ ca này (tình yêu-huyền bí) là kết quả của sự tinh tế cực độ, của một trí tưởng tượng sống động và hướng về chủ nghĩa tĩnh lặng, của một thứ thị hiếu nhất định dành cho điều huyền bí, và hơn thế nữa, ít nhất là ở Ba Tư, của sự giả hình bị áp đặt bởi chủ nghĩa cuồng tín Hồi giáo. Thực tế, chính như một phản ứng chống lại sự khô khan của Hồi giáo mà chủ nghĩa Sufi đã phất lên thành công trong số những người Hồi giáo không phải người Ả Rập. Phải nhìn nhận trong đó một cuộc nổi dậy của tinh thần Aryan chống lại sự đơn giản đến đáng sợ của tinh thần Semitic – vốn loại bỏ qua sự ngặt nghèo của thần học mọi sự sùng bái cá nhân, mọi học thuyết bí mật, mọi sự kết hợp tôn giáo sống động và đa dạng.”

Những ai từng viết ra các bài thơ “thực sự mang ý nghĩa kép” đều rất cẩn trọng trong việc nhấn mạnh những bí mật to lớn mà từ ngữ của họ truyền tải. “Những điều mà các hiền giả – đôi khi được gọi là những kẻ say và đôi khi là các nhà tiên tri,” một người trong số họ nói, “muốn diễn đạt qua các từ ngữ rượu vang, chiếc chén và người rót rượu, nhạc sĩ, đạo sĩ và chiếc đai lưng Cơ Đốc, chính là vô vàn những bí ẩn thâm sâu mà đôi khi họ dịch nghĩa qua một ẩn dụ và đôi khi họ hé lộ.” Các biểu tượng được sử dụng bởi mỗi nhà văn ít nhiều đều giống nhau; có một bộ quy luật Sufi được chấp nhận mà những kẻ nhập đạo đều quen thuộc. “Chim sơn ca, và chẳng có ai khác, biết rõ giá trị thực sự của đóa hồng,” Hafiz hát, “bởi rất nhiều kẻ đọc từng chiếc lá mà chẳng tài nào hiểu được ý nghĩa ẩn giấu bên trong.” Dẫu cho tất cả chúng ta có thể không phải là những con chim sơn ca, chúng ta vẫn có một số cẩm nang chỉ dẫn cho việc diễn giải chiếc lá. Rất nhiều từ ngữ trong từ điển Sufi đã được giải thích cho thế giới bên ngoài. Quán rượu, chẳng hạn, chính là nơi giảng dạy hoặc thờ cúng, nơi chủ quán rượu đóng vai trò là thầy giáo hoặc linh mục, và rượu vang chính là tinh thần tri thức thần thánh được rót ra cho các môn đệ của ông; bức tượng thần là Thượng đế; vẻ đẹp là sự hoàn mỹ thần thánh; những lọn tóc sáng ngời là sự mở rộng vinh quang của Ngài; lớp tơ mịn trên má biểu thị đám mây linh hồn vây quanh ngai vàng của Ngài; và một nốt ruồi đen chính là điểm của tính duy nhất không thể phân chia. Danh mục này có thể tiếp tục kéo dài đến bất kỳ giới hạn nào; hầu như mọi từ ngữ đều mang một ý nghĩa mơ hồ và có phần biến đổi trong ngôn ngữ của chủ nghĩa huyền bí – thứ mà kẻ nào có tâm trí dành cho những bài tập như thế có thể giải mã nếu hắn lựa chọn.

Hafiz đóng vai trò là kẻ tiên phong thay vì là người sáng lập ra trường phái thơ ca này. Việc đưa ra một sự giải thích hoàn toàn mang tính huyền bí hoặc hoàn toàn mang tính vật chất cho các khúc ca của ông đều không thỏa đáng như nhau. Ông viết về thế giới theo cách ông tìm thấy nó. Trong trải nghiệm của ông, hoan lạc và tôn giáo là hai động lực quan trọng nhất đối với hành động con người; ông không phớt lờ bất kỳ điều nào trong hai điều đó. Tôi hoàn toàn ý thức được rằng sự trân trọng của tôi đối với nhà thơ mang góc nhìn của người phương Tây. Chính xác theo những cơ sở nào mà ông được trân trọng ở phương Đông là điều rất khó xác định, và đồng bào của ông rút ra được gì từ giáo điều của ông có lẽ là điều bất khả để thấu hiểu. Từ quan điểm của chúng ta, khi ấy, tổng hòa triết học của ông dường như cho thấy rằng dẫu có rất ít điều mà chúng ta có thể chắc chắn, thì điều ít ỏi đó luôn phải là đối tượng khát khao của tất cả mọi người; mỗi chúng ta sẽ lên đường tìm kiếm nó dọc theo một con đường khác biệt, và nếu chẳng ai tìm thấy con đường của mình dễ dàng để bước theo, thì mỗi người – nếu anh ta khôn ngoan – có thể khám phá ra những sự bù đắp cho nỗi nhọc nhằn của mình ngay bên vệ đường. Và phần còn lại, “Ai thấu hiểu bí mật của tấm màn che?” Giống như bao con người tốt lành và dũng cảm trước thời đại của ông và cho đến tận bây giờ, tôi nghĩ ông đã bằng lòng để “mơ hồ tin tưởng vào niềm hy vọng lớn lao hơn.”

TỪ TẬP DIVAN CỦA HAFIZ

Nguồn: Việt Nam Thư Quán dịch từ Project Gutenberg
Được bạn: Mọt Sách đưa lên
vào ngày: 21 tháng 11 năm 2026

« Lùi Tiến »

💬 Thảo luận

Chưa có bình luận nào — hãy là người đầu tiên chia sẻ cảm nhận của bạn!

Đăng nhập để tham gia bình luận.